شخصیت های جریان ساز ایران و جهان در سالی که گذشت
نامها و نشانهها
دکتر محمدرضا آقاابراهیمی. فعال سیاسی
مجموعه حوادثي که در طول يک سال در زمينههاي سياسي، اجتماعي، فرهنگي، و تا حدود زيادي اقتصادي، بر مردمان کشوري ميرود، عمدتا پيرامون اشخاصي شکل ميگيرد که نقش برجستهاي در زمينههاي مختلف به عهده گرفتهاند. به همين اعتبار، مهمترين وقايع سال 1392 در ايران را ميتوان در آينه نامهاي زير بازخواني کرد.
اکبر هاشميرفسنجاني
حضور اکبر هاشميرفسنجاني در آخرين دقايق از آخرين روز مهلت قانوني ثبتنام نامزدهاي يازدهمين دوره رياست جمهوري اسلامي در وزارت کشور و اعلام نامزدي او بمب خبري بود که خوابهاي عدهاي را برآشفت. اين سياستمدار کارکشته و عملگرا، که در طي نيم قرن فعاليت سياسي خويش فراز و فرودهاي بسياري را تجربه کرده است، نيک ميدانست که روند جاري در قوه اجرايي کشور در طي سالهاي 1384 تا 1392، با چه شتابی، بنيانهاي اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي کشور را به سمت آسیب رهنمون ساخته بود و از همينرو تکليفي جز بالا زدن آستينها و ورود به گرداب هايل و ميدان پرمخاطره انتخابات رياست جمهوري را بر دوش خود احساس نميکرد. هر چند رد صلاحيت غيرمنتظره اين تکليف را از دوش او برداشت اما حوادث بعدي نشان داد که حرکت حساب شده اين سياستمدار زيرک و ميهن دوست تا چه ميزان در شکل دهي وقايع کشور موثر بود. ترديدي نيست که تاثير بسيار مثبت حمايت همه جانبه هاشمي رفسنجاني از نامزدي که بعدا از گردونه نفسگير انتخابات خرداد 92 با پيروزي خارج شد را هيچ ناظر منصف و آگاهي ناچيز نميشمارد. و اين همه، نشانهاي است تا دريابيم که چرا امام راحل (ره) در وصف او فرموده بودند: "بدخواهان بايد بدانند هاشمي زنده است چون نهضت زنده است" و رهبري انقلاب در روز دوم خرداد 76 و در پاي صندوقهاي انتخابات هفتمين دوره رياست جمهوري اسلامي و در پايان هشت سال رياست جمهوري او گفته بودند: "هيچکس براي من هاشمي نميشود".
سيد محمد خاتمي
انتخابات نهمين دوره رياست جمهوري اسلامي در سال 1384، که به شکست نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه در برابر نامزد محبوب و آرماني اصولگرايان انجاميد، نمونهاي واضح از اشتباه محاسباتي بسياري از سياسمتداران و فعالان حزبي و اجتماعي بود. اشتباهي که باعث شد به دليل تعدد نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه، سبد راي 17 ميليون نفري اصلاحطلبان و تحول خواهان در برابر سبد راي 10 ميليون نفري اصولگرايان (هر دو عدد مربوط به مرحله اول آن انتخابات) شکست خورده و منجر به روي کار آمدن دولتي شود که آثار سوءسياستها و گفتار و کردار آن هنوز به ساليان درازي براي ظاهر شدن تمام و کمال نيازمند است. سهم سيد محمد خاتمي در آن شکست قابل انکار نيست. اخلاق گرايي و قانونمداري سيد محمد خاتمي باعث شده بود که او به اهميت رهبري اصلاحات توجه چنداني نکند و به نادرستي بپندارد که قبول جايگاه رهبري اصلاحات در تضاد با مسووليت قانوني او به عنوان رييسجمهور است. از همين روي، در سال 1384 او تا آخرين لحظه حاضر به ورود به روند انتخابات و ايجاد وفاق و وحدت در بين نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه رياست جمهوري آن دوره نشد و حتي از تاثيرگذاري بر معاون خويش هم دريغ ورزيد. معاوني که هر چند با حدود 5/1 ميليون راي در انتهاي ليست نامزدها قرار گرفت، اما با همين ميزان راي کاسته شده از سبد اصلاحطلبان، موجب از گردونه خارج شدن دو نامزد اصلاحطلب ديگر در مرحله اول انتخابات شد. اين بار، اما، سيد اخلاق مدار خطاي سال 1384 را تکرار نکرد و با آگاهي از جايگاه بيبديل خود در راهبري و جهت دهي به حرکت اصلاحات، از ماهها قبل نسبت به تشکيل شوراي مشورتي انتخابات و رصد دقيق و فعالانه اوضاع و احوال سياسي و اجتماعي کشور اقدام کرد. حاصل حضور فعال خاتمي در اين عرصه، نامه مورخ 20 خرداد 1392 او به دکتر محمدرضا عارف بود که با تشويق او به خروج از گردونه انتخابات راه را بر تکرار اشتباه سال 1384 در جبهه گسترده اصلاحطلبان و تحول خواهان بست و با ايجاد وحدتي شورانگيز و سرنوشت ساز، زمينه را براي انتخاب نامزد مورد توافق اصلاحطلبان و تحول خواهان به نيکي فراهم آورد. اين همه، نشانهاي است بر آن که ادعاهاي گزاف و مکرر اقليتي ناچيز، اما پرهياهو، که در طي ساليان گذشته مرتب بر طبل توخالي "مرگ اصلاحات" و"مرده بودن اصلاحطلبان" ميکوبيدند، توهمي بيش نبوده است و ذات اکثريت انسانها همواره خواهان اصلاح امور و رفع کاستيها و کژي ها بوده و خواهد بود.
محمدرضا عارف
اگر قرار بود انتخابات رياست جمهوري نيز به مانند بازيهاي اين سالهاي ليگ برتر فوتبال ايران داراي يک بازيکن برگزيده اخلاق باشد، بيترديد جام اخلاق يازدهمين دوره رياست جمهوري اسلامي ايران از آن محمدرضا عارف است. سياستمدار با اخلاق وانديشمندي که مراحل ترقي در سيستم اداري نظام را، پله به پله و گام به گام، از رياست دانشگاه تهران آغاز و با تصدي سمتهايي چون معاون و قائم مقام وزير علوم، وزير ارتباطات، معاون رييسجمهور و رييس سازمان مديريت و برنامهريزي و در نهايت، معاون اول رييسجمهور طي کرده و در اين فرآيند طولاني بر تجربيات اجرايي و تواناييهاي سياسي خود افزوده بود. در حالي که نامزدي عارف مورد پذيرش وسيع و پرشور اکثريت اصلاحطلبان و دانشجويان و دانشگاهيان و فرهنگيان قرار گرفته و در سفرهاي انتخاباتي خويش، از جمله سفر مورخ 18 خرداد 92 به بيرجند، مورد استقبال کمنظير اقشار مختلف مردم قرار گرفته بود، کنارهگيري آرام و خردورزانه او از گردونه انتخابات در کمتر از چهار روز مانده به انتخابات بمب خبري ديگري بود که اين بار اطاقهاي فکري که براي ادامه حيات خود در عرصه اجرايي کشور، به سان سال 1384، نه بر يک پايگاه وسيع اجتماعي بلکه بر روي تفرقه و چندگانگي نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه شرطبندي کرده بودند را در بهت و ناباوري فرو برد و در مدت زمان کوتاه باقيمانده تا انتخابات، راه را بر هر چاره انديشي و ضدحملهاي از سوي ايشان به کلي بست. و اين همه، نشانهاي است بر آنکه سياستمدار متديني که اصلاح امور را تنها چاره ممکن در نجات کشور از شرايط وخيم و اسف بار چند سال گذشته ميداند هرگز حاضر نيست مصالح و منويات شخصي خويش را بر مصالح ملي ترجيح داده و براي کسب يا حفظ قدرت در مقابل خرد جمعي و خواست عمومي مبني بر ائتلاف بين نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه بايستد.
حسن روحاني
نام حسن روحاني، به عنوان پيروز بلامنازع ميدان انتخابات رياست جمهوري سال 1392، در اين اواخر آشناتر از آن است که نيازي به معرفي يا تحليل داشته باشد. سياستمدار نسبتا گوشه گير و کم سر و صدايي که از اولين سالهاي پيروزي انقلاب اسلامي در مقام نمايندگي پنج دوره اول مجلس شوراي اسلامي، مسووليت ستاد پدافند کشور در زمان جنگ تحميلي، دبيري شوراي عالي امنيت ملي و عضو و مسوول مرکز تحقيقات استراتژيک مجمع تشخيص مصلحت نظام، همواره در بالاترين سطوح مديريتي نظام حاضر و مورد وثوق سران عالي رتبه آن بوده است. انتخاب حسن روحاني به رياست جمهوري اسلامي ايران باعث شد تا بار ديگر و پس از وقفهاي هشت ساله، ناظران جهاني شاهد گفتار و رفتاري حساب شده، مودبانه و به دور از تنش زايي و جنجال آفريني از سوي کسي باشند که عنوان نماينده اين ملت باسابقه و بافرهنگ را با خود حمل ميکند. در صحنه داخلي نيز، عرصههاي مختلف سياسي، اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي بار ديگر آرامش و گشايشي را احساس کردند که در طي سالهاي 1384 تا 1392 تا حد زيادي از آن محروم بودند. آرامشي که از جمله موجب توقف شتاب بالاي تورم و سقوط ارزش پول ملي و افزايش اميد مردمان به زندگي بهتر و آيندهاي روشنتر شد. اين همه، نشانهاي بر آن است که هر چند ما، به عنوان ملتي مسلمان، انقلاب کرده و استقلال خواه، داراي دشمناني قهار و غدار در عرصه جهاني هستيم، اما اين کلام گهربار مولا علي (ع) که فرمود: "بدترين دشمنان تو نفس توست که در ميان دو پهلوي تو واقع شده است" در مورد ملتها هم صادق است و در بسياري از موارد، حداقل بخشي از دشمنيها و مشکلات، به بيتدبيري و کج رفتاري کساني از ميان خود ما باز ميگردد.
محمدباقر قاليباف
هر چند محمدباقر قاليباف در سال 1392 هم (به سان سال 1384) نتوانست در انتخابات رياست جمهوري پيروز شده و کليد ساختمان پاستور را دريافت کند، اما نقش او در پيروزي حسن روحاني را نيز نميتوان و نبايد دستکم گرفت. وقتي که در آخرين دور مناظرههاي تلويزيوني انتخابات سال 1392 وی تصميم گرفت با يک ضربه سهمگين کار روحاني را بسازد و خود را موافق تجمعات دانشجويي و روحاني را مخالف اين تجمعات قلمداد کرد، روحاني نيز با زيرکي از اين فرصت استفاده کرد و قاليباف را در صدر حمله گازانبري به دانشجويان براي تمام کردن کار آنان معرفی کرده و بيهيچ ترديدي، کار خود او را در انتخابات تمام کرد!
اين صحنه مانند يک بازي نفس گير واليبال بود که در واپسين لحظات گيم آخر، پاسور تيم برنده پاس بينقصي به مهاجم خودي ميدهد تا او نيز با آبشاري سهمگين و دقيق کار حريف را بسازد. تفاوت، صدالبته، در اينجا بود که اين پاسور آماتور پاس طلايي را به مهاجم حريف داد تا آن را در زمين خود او بکوبد! و اين همه، نشانهاي بر آن است که براي موفقيت در کار سياسي، آن هم در حد رياست جمهوري، صرف کار تشکيلاتي و تبليغاتي هشت ساله و منابع عظيم مالي کافي نيست و لزوم مقبوليت عام اجتماعي، هوش سياسي، دانش سياسي و تجربه طولاني سياسي را نيز نبايد دستکم گرفت.
محمدجواد ظريف
وزير خوشرو و خندان و در عين حال جدي و باسواد امور خارجه دولت روحاني، از چهرههايي است که بيترديد تاثير به سزايي در سوگيري حرکت جديد ملي ما به سمت فردايي بهتر و روشنتر دارد. اين دانش آموخته ممتاز روابط و مطالعات بينالملل، که کار ديپلماتيک را همزمان با پيروزي انقلاب اسلامي از مشاوره سرکنسولگري ايران در سانفرانسيسکو آغاز و به دليل شايستگي و تواناييهايش تا مقام سفارت دايمي و نمايندگي جمهوري اسلامي ايران در سازمان ملل متحد (بين سالهاي 1381 تا 1386) هم پيش رفت، کوتاه زماني پس از روي کار آمدن دولت نهم از کار برکنار و به گفته خودش در 46 سالگي خانه نشين و ناگزير از درخواست بازنشستگي پيش از موعد شد تا معناي مهرورزي و عدالت مورد ادعاي آن دولت بهتر فهميده شود. پيروزي حسن روحاني در انتخابات رياست جمهوري، اما، فرصتي بود تا اين ديپلمات کارکشته، متدين و ميهن دوست بار ديگر و اين بار در مقام وزير امور خارجه، تواناييهاي خود را براي برون رفت عالمانه و عزت مندانه از مشکلاتي که در عرصه جهاني در پيش پاي ملت ما ايجاد شده است به کار گيرد. ديد روشن، تواناييهاي ديپلماتيک و فعاليت فشرده و صادقانه ظريف و تيم همکارش، در کنار حمايت قاطع عاليترين مقامات نظام، باعث شده است که پس از ساليان طولاني بياعتمادي و بدگماني بين نمايندگان ما و نمايندگان جهان غرب، راه بر تفاهم و تعامل دوجانبه و اتخاذ يک بازي برد-برد براي هر دو طرف باز شود. و اين همه، نشانهاي بر صحت اين ادعاي دکتر علي اکبر ولايتي در آخرين دور مناظرههاي تلويزيوني انتخابات امسال است که در برابر جلیلی به درستي ابراز داشت که: "ديپلماسي اين نيست که برويم يک بيانيه را بخوانيم و برگرديم".
بابک زنجاني
دستگيري بابک زنجاني در نهم دي ماه 1392 و اتهاماتي که متعاقب آن از سوي برخي مقامات قضايي و اجرايي عليه او در رسانههاي جمعي مطرح شد، به نظر ميرسد آشکار شدن تدريجي نوک کوه يخي است که بخش عمده آن هنوز در زير آب پنهان است. هرچند اتهامات وارده به او هنوز در دادگاه صالحه رسيدگي و اثبات نشده و او نيز همچون هر شهروند ديگري، حق دارد از خود دفاع کند اما ثروت افسانهاي يک جوان مجرد 39 ساله، که بنا به اذعان خودش دوران سربازي را به عنوان راننده رييس کل وقت بانک مرکزي گذرانده (رييس کلي که متاسفانه و برخلاف آقاي زنجاني، در قيد حيات نيست تا در اين خصوص از حيثيت خويش دفاع کند) و امروز، از تجارت جهاني نفت و تجارت فلزات گران بها در ترکيه و امارات متحده عربي تا بانک داري در مالزي و تاجيکستان و نيز در گوشه گوشه اقتصاد کشور، از حمل و نقل هوايي تا هتل داري و ساخت و ساز برجهاي بلند و واردات ماشين آلات سنگين و... همه جا ردپاي او و ثروت نجومياش آشکارا ديده ميشود، چندان عادي به نظر نميرسد. محاکمه بابک زنجاني و افشاي جزييات بيشتري از پرونده او، به اغلب احتمال، نشان خواهد داد که در دوران حاکميت دولتهاي نهم و دهم و در فضاي مه آلوده ناشي از تحريمهاي ناعادلانه جهاني عليه ملت ايران چه ميزان از داراييهاي اين مردم صبور و تحت فشار به غارت رفته و در اين گوشه و آن گوشه جهان، در حسابهاي بانکي بانام و بينام يا به صورت مستغلات بزرگ و افسانهاي يا سهام اين کمپاني يا آن کنسرسيوم، انباشته شده است. و اين همه، نشانهاي است بر اين واقعيت که هر گاه در ميانه دعواي بينالمللي و اعمال تحريمهاي يک جانبه و ظالمانه بر عليه يک ملت، فرد يا افرادي که سوگند خوردهاند تا پاسدار منافع همان ملت باشند دايما در شيپور دعوا و تنش ميدمند و حريف پرقدرت، اما غدار و مکار و بي رحم را به واردکردن ضربات بيشتر و محکمتر و اعمال تحريمهاي جديدتر تشويق ميکنند، احتمالا در زير کاسه خويش نيم کاسهاي براي پنهان کردن دارند.
باراک حسين اوباما
در تحولات ديپلماتيکي که در چند سال گذشته و خصوصا در سال 1392، در ايران رخ دادهاند نقش اين اولين رييسجمهور سياه پوست آمريکا، که از پدري آفريقايي-مسلمان و مادري آمريکايي-مسيحي، زاده شد و مدرک دکتراي حقوق خود را در 30 سالگي از بهترين دانشگاه آمريکا (و احتمالا جهان)، هاروارد، دريافت داشت، را نبايد ناديده گرفت. تصوري در ايران، حداقل در اذهان پارهاي از سياست مداران و مردم، وجود دارد که بر مبناي آن همه سياست مداران آمريکايي سر و ته يک کرباس هستند و همه آنها صرفا به دنبال غارت منابع ديگر ملتها و توسعه نفوذ نامشروع آمريکا در سراسر جهان هستند. رفتار کلي آمريکا در نزديک به 70 سالي که از پايان جنگ جهاني دوم و جايگزيني امپراطوري بريتانيا در عرصه جهاني توسط آمريکا ميگذرد هم تا حد زيادي مويد اين ادعاست، اما آيا واقعا همه دولت مردان آمريکايي عينا از يک قالب واحد در آمده و هيچ تفاوتي با هم ندارند؟ آيا بين جيمي کارتر دموکرات و رونالد ريگان جمهوري خواه، يا بين بيل کلينتون دموکرات و جرج دبليو بوش نومحافظهکار و درنهايت، بين باراک اوباماي دموکرات و مک کين جمهوري خواه هيچ تفاوتي وجود ندارد که به ديپلمات ها و سياستمداران ما امکان مانور بهتر و بهرهگيري موثرتر در جهت احقاق حقوق ملتمان را بدهد؟ نگارنده معتقد است پاسخ به اين سوالها قطعا منفي است و خاستگاه فکري و سياسي هر يک از اين روساي جمهوري آمريکا تا آن اندازه متفاوت بوده و هست که بتوان از لابه لاي آن کشتي ديپلماسي خود را، به شرط دارا بودن مهارت و دانش کافي، به سلامت به ساحل نجات برسانيم. ترديدي نيست که انتخاب اوباما به رياست جمهوري آمريکا در زمستان سال 1386 و پيشي گرفتن او بر رقيب محافظهکار و جنگ طلبش، افق جديدي را پيش روي ملت ما نيز باز کرد. افقي که در آن به جاي جنگ و کشتار و ويراني موردنظر جمهوري خواهان تندرو، گفتوگوي ديپلماتيک و تلاش براي حل و فصل مسالمتجويانه مناقشههاي موجود مد نظر قرار ميگيرد و مسوولان ما ميتوانند ضمن حفظ اصول اساسي انقلاب و در تعاملي برد-برد به دنبال کاهش تنشها و تقويت نقش سازنده ايران در عرصه بينالمللي و در نهايت ساختن فردايي بهتر براي ايران و ايراني باشند. البته بهرهگيري از اين فضاي مساعد بينالمللي، با کمال تاسف، با5-4 سال تاخير و از اواسط سال 1392 آغاز شد چرا که در دولتهاي نهم و دهم اصولا درک درستي از فضاي موجود در عرصه جهاني وجود نداشت و ديپلماسي عالمانه جاي خود را به هياهو و سفرهاي متعدد و بياثر، اگر نگوييم مخرب، به اين جا و آنجاي دنيا داده بود. اوباما با مهار کردن اکثريت جمهوري خواه (و اغلب جنگ طلب) سناي آمريکا با استفاده از تهديد وتوي مصوبات آنان و پافشاري بر دادن فرصت به ديپلماسي نشان داده است که تمايلي به درگيرکردن آمريکا در جنگي ديگر ندارد و اين نبايد به مذاق ما، ناخوشآيد! و اين همه، نشانهاي است بر درستي اين گفته يکي از نخستوزيران اسبق بريتانيا که: "هيچ ملتي دوست دايمي يا دشمن دايمي ندارد. آنچه که دايمي است، منافع ملي است".
نلسون ماندلا
مرگ نلسون ماندلا، اين پدر آفريقاي جنوبي عاري از نژادپرستي و آپارتايد، در 14 آذر 1392 پايان دوران طلايي يک نسل از رهبران مبارز و آزادي خواهي بود که در تاريکي خودکامگي، نژادپرستي، بهره کشي و آپارتايد جاري در طول قرن بيستم ميلادي، نور اميد را به قلب صدها ميليون انسان تحت ستم، آزادي خواه و عدالت طلب تاباندند. هر چند ماندلا نقش مستقيمي در تحولات داخلي و حتي خارجي ايران نداشت اما تاثير او بر سپهر تفکر بسياري از ايرانيان را نميتوان و نبايد ناديده گرفت. مرد بزرگي که پس از قريب به نيم قرن مبارزه و نزديک به 30 سال اسارت و زندان، چون به قدرت دست يافت تيغ انتقام و خونريزي و کين ورزي بر زندانبانان خويش که در هر حال هم وطن و هم نوع و اغلب هم کيش او بودند، نکشيد و فرهنگ آسماني بخشش و گذشت در عين فراموش نکردن را نه تنها به ملت خويش بلکه به انسانهاي بيشمار ديگري در سراسر جهان در عمل آموزش داد. در وصف ماندلا بسيار گفته و نوشته شده اما خوش تر ميدارم که بار ديگر و به مانند مطلبي که قبلا در همين نشريه در رثاي ماندلا نوشته بودم، کلام را با بخشي از بيانات سيد محمد خاتمي در مورد ماندلا در مصاحبه با نشريه"نسيم بيداري" در ارديبهشت ماه 1391 به پايان برم که به زيبايي و درستي گفته است: "بيآنکه درصدد مقايسه باشم و جاي مقايسه هم نيست، ولي ميگويم آنچه ماندلا کرد، آدمي را به ياد حماسه بزرگ فتح مکه توسط پيامبر اکرم (ص) مياندازد که با همه جنايات و ددمنشيهايي که عليه مسلمانان و شخص پيامبر صورت گرفته بود، پيامبر با رحمت و بزرگواري از آن گذشت کرد و به جاي اسارت آنان و انتقامگيري، آنان را «آزادشدگان» ناميد که هم نشان تدبير بود، هم لازمه انسانيت و هم مصداق اقتدار واقعي. طبيعي است که پيامبر با همراهان و مردم عادي به مراتب از اين هم مهربانتر بود و خداوند او را با عنوان دارنده اخلاق عظيم ستود و نيز اين مهرباني و بزرگمنشي نسبت به مردم را نعمت و رحمت والاي الهي دانست که نصيب پيامبر شده است. و نتيجه اينکه انقلابيگري مستلزم مهرباني با مردم و حتي تحمل بزرگوارانه دشمنان (چه رسد به مخالفان) به هنگام اقتدار و استقرار وضع نيز هست. به هر حال ماندلا انساني است مؤمن به اهداف والاي خود. به نظر من، ماندلا عاشق آزادي و مردم و فارغ از هرگونه کينه و نفرت است".
اکبر هاشميرفسنجاني
حضور اکبر هاشميرفسنجاني در آخرين دقايق از آخرين روز مهلت قانوني ثبتنام نامزدهاي يازدهمين دوره رياست جمهوري اسلامي در وزارت کشور و اعلام نامزدي او بمب خبري بود که خوابهاي عدهاي را برآشفت. اين سياستمدار کارکشته و عملگرا، که در طي نيم قرن فعاليت سياسي خويش فراز و فرودهاي بسياري را تجربه کرده است، نيک ميدانست که روند جاري در قوه اجرايي کشور در طي سالهاي 1384 تا 1392، با چه شتابی، بنيانهاي اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي کشور را به سمت آسیب رهنمون ساخته بود و از همينرو تکليفي جز بالا زدن آستينها و ورود به گرداب هايل و ميدان پرمخاطره انتخابات رياست جمهوري را بر دوش خود احساس نميکرد. هر چند رد صلاحيت غيرمنتظره اين تکليف را از دوش او برداشت اما حوادث بعدي نشان داد که حرکت حساب شده اين سياستمدار زيرک و ميهن دوست تا چه ميزان در شکل دهي وقايع کشور موثر بود. ترديدي نيست که تاثير بسيار مثبت حمايت همه جانبه هاشمي رفسنجاني از نامزدي که بعدا از گردونه نفسگير انتخابات خرداد 92 با پيروزي خارج شد را هيچ ناظر منصف و آگاهي ناچيز نميشمارد. و اين همه، نشانهاي است تا دريابيم که چرا امام راحل (ره) در وصف او فرموده بودند: "بدخواهان بايد بدانند هاشمي زنده است چون نهضت زنده است" و رهبري انقلاب در روز دوم خرداد 76 و در پاي صندوقهاي انتخابات هفتمين دوره رياست جمهوري اسلامي و در پايان هشت سال رياست جمهوري او گفته بودند: "هيچکس براي من هاشمي نميشود".
سيد محمد خاتمي
انتخابات نهمين دوره رياست جمهوري اسلامي در سال 1384، که به شکست نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه در برابر نامزد محبوب و آرماني اصولگرايان انجاميد، نمونهاي واضح از اشتباه محاسباتي بسياري از سياسمتداران و فعالان حزبي و اجتماعي بود. اشتباهي که باعث شد به دليل تعدد نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه، سبد راي 17 ميليون نفري اصلاحطلبان و تحول خواهان در برابر سبد راي 10 ميليون نفري اصولگرايان (هر دو عدد مربوط به مرحله اول آن انتخابات) شکست خورده و منجر به روي کار آمدن دولتي شود که آثار سوءسياستها و گفتار و کردار آن هنوز به ساليان درازي براي ظاهر شدن تمام و کمال نيازمند است. سهم سيد محمد خاتمي در آن شکست قابل انکار نيست. اخلاق گرايي و قانونمداري سيد محمد خاتمي باعث شده بود که او به اهميت رهبري اصلاحات توجه چنداني نکند و به نادرستي بپندارد که قبول جايگاه رهبري اصلاحات در تضاد با مسووليت قانوني او به عنوان رييسجمهور است. از همين روي، در سال 1384 او تا آخرين لحظه حاضر به ورود به روند انتخابات و ايجاد وفاق و وحدت در بين نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه رياست جمهوري آن دوره نشد و حتي از تاثيرگذاري بر معاون خويش هم دريغ ورزيد. معاوني که هر چند با حدود 5/1 ميليون راي در انتهاي ليست نامزدها قرار گرفت، اما با همين ميزان راي کاسته شده از سبد اصلاحطلبان، موجب از گردونه خارج شدن دو نامزد اصلاحطلب ديگر در مرحله اول انتخابات شد. اين بار، اما، سيد اخلاق مدار خطاي سال 1384 را تکرار نکرد و با آگاهي از جايگاه بيبديل خود در راهبري و جهت دهي به حرکت اصلاحات، از ماهها قبل نسبت به تشکيل شوراي مشورتي انتخابات و رصد دقيق و فعالانه اوضاع و احوال سياسي و اجتماعي کشور اقدام کرد. حاصل حضور فعال خاتمي در اين عرصه، نامه مورخ 20 خرداد 1392 او به دکتر محمدرضا عارف بود که با تشويق او به خروج از گردونه انتخابات راه را بر تکرار اشتباه سال 1384 در جبهه گسترده اصلاحطلبان و تحول خواهان بست و با ايجاد وحدتي شورانگيز و سرنوشت ساز، زمينه را براي انتخاب نامزد مورد توافق اصلاحطلبان و تحول خواهان به نيکي فراهم آورد. اين همه، نشانهاي است بر آن که ادعاهاي گزاف و مکرر اقليتي ناچيز، اما پرهياهو، که در طي ساليان گذشته مرتب بر طبل توخالي "مرگ اصلاحات" و"مرده بودن اصلاحطلبان" ميکوبيدند، توهمي بيش نبوده است و ذات اکثريت انسانها همواره خواهان اصلاح امور و رفع کاستيها و کژي ها بوده و خواهد بود.
محمدرضا عارف
اگر قرار بود انتخابات رياست جمهوري نيز به مانند بازيهاي اين سالهاي ليگ برتر فوتبال ايران داراي يک بازيکن برگزيده اخلاق باشد، بيترديد جام اخلاق يازدهمين دوره رياست جمهوري اسلامي ايران از آن محمدرضا عارف است. سياستمدار با اخلاق وانديشمندي که مراحل ترقي در سيستم اداري نظام را، پله به پله و گام به گام، از رياست دانشگاه تهران آغاز و با تصدي سمتهايي چون معاون و قائم مقام وزير علوم، وزير ارتباطات، معاون رييسجمهور و رييس سازمان مديريت و برنامهريزي و در نهايت، معاون اول رييسجمهور طي کرده و در اين فرآيند طولاني بر تجربيات اجرايي و تواناييهاي سياسي خود افزوده بود. در حالي که نامزدي عارف مورد پذيرش وسيع و پرشور اکثريت اصلاحطلبان و دانشجويان و دانشگاهيان و فرهنگيان قرار گرفته و در سفرهاي انتخاباتي خويش، از جمله سفر مورخ 18 خرداد 92 به بيرجند، مورد استقبال کمنظير اقشار مختلف مردم قرار گرفته بود، کنارهگيري آرام و خردورزانه او از گردونه انتخابات در کمتر از چهار روز مانده به انتخابات بمب خبري ديگري بود که اين بار اطاقهاي فکري که براي ادامه حيات خود در عرصه اجرايي کشور، به سان سال 1384، نه بر يک پايگاه وسيع اجتماعي بلکه بر روي تفرقه و چندگانگي نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه شرطبندي کرده بودند را در بهت و ناباوري فرو برد و در مدت زمان کوتاه باقيمانده تا انتخابات، راه را بر هر چاره انديشي و ضدحملهاي از سوي ايشان به کلي بست. و اين همه، نشانهاي است بر آنکه سياستمدار متديني که اصلاح امور را تنها چاره ممکن در نجات کشور از شرايط وخيم و اسف بار چند سال گذشته ميداند هرگز حاضر نيست مصالح و منويات شخصي خويش را بر مصالح ملي ترجيح داده و براي کسب يا حفظ قدرت در مقابل خرد جمعي و خواست عمومي مبني بر ائتلاف بين نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه بايستد.
حسن روحاني
نام حسن روحاني، به عنوان پيروز بلامنازع ميدان انتخابات رياست جمهوري سال 1392، در اين اواخر آشناتر از آن است که نيازي به معرفي يا تحليل داشته باشد. سياستمدار نسبتا گوشه گير و کم سر و صدايي که از اولين سالهاي پيروزي انقلاب اسلامي در مقام نمايندگي پنج دوره اول مجلس شوراي اسلامي، مسووليت ستاد پدافند کشور در زمان جنگ تحميلي، دبيري شوراي عالي امنيت ملي و عضو و مسوول مرکز تحقيقات استراتژيک مجمع تشخيص مصلحت نظام، همواره در بالاترين سطوح مديريتي نظام حاضر و مورد وثوق سران عالي رتبه آن بوده است. انتخاب حسن روحاني به رياست جمهوري اسلامي ايران باعث شد تا بار ديگر و پس از وقفهاي هشت ساله، ناظران جهاني شاهد گفتار و رفتاري حساب شده، مودبانه و به دور از تنش زايي و جنجال آفريني از سوي کسي باشند که عنوان نماينده اين ملت باسابقه و بافرهنگ را با خود حمل ميکند. در صحنه داخلي نيز، عرصههاي مختلف سياسي، اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي بار ديگر آرامش و گشايشي را احساس کردند که در طي سالهاي 1384 تا 1392 تا حد زيادي از آن محروم بودند. آرامشي که از جمله موجب توقف شتاب بالاي تورم و سقوط ارزش پول ملي و افزايش اميد مردمان به زندگي بهتر و آيندهاي روشنتر شد. اين همه، نشانهاي بر آن است که هر چند ما، به عنوان ملتي مسلمان، انقلاب کرده و استقلال خواه، داراي دشمناني قهار و غدار در عرصه جهاني هستيم، اما اين کلام گهربار مولا علي (ع) که فرمود: "بدترين دشمنان تو نفس توست که در ميان دو پهلوي تو واقع شده است" در مورد ملتها هم صادق است و در بسياري از موارد، حداقل بخشي از دشمنيها و مشکلات، به بيتدبيري و کج رفتاري کساني از ميان خود ما باز ميگردد.
محمدباقر قاليباف
هر چند محمدباقر قاليباف در سال 1392 هم (به سان سال 1384) نتوانست در انتخابات رياست جمهوري پيروز شده و کليد ساختمان پاستور را دريافت کند، اما نقش او در پيروزي حسن روحاني را نيز نميتوان و نبايد دستکم گرفت. وقتي که در آخرين دور مناظرههاي تلويزيوني انتخابات سال 1392 وی تصميم گرفت با يک ضربه سهمگين کار روحاني را بسازد و خود را موافق تجمعات دانشجويي و روحاني را مخالف اين تجمعات قلمداد کرد، روحاني نيز با زيرکي از اين فرصت استفاده کرد و قاليباف را در صدر حمله گازانبري به دانشجويان براي تمام کردن کار آنان معرفی کرده و بيهيچ ترديدي، کار خود او را در انتخابات تمام کرد!
اين صحنه مانند يک بازي نفس گير واليبال بود که در واپسين لحظات گيم آخر، پاسور تيم برنده پاس بينقصي به مهاجم خودي ميدهد تا او نيز با آبشاري سهمگين و دقيق کار حريف را بسازد. تفاوت، صدالبته، در اينجا بود که اين پاسور آماتور پاس طلايي را به مهاجم حريف داد تا آن را در زمين خود او بکوبد! و اين همه، نشانهاي بر آن است که براي موفقيت در کار سياسي، آن هم در حد رياست جمهوري، صرف کار تشکيلاتي و تبليغاتي هشت ساله و منابع عظيم مالي کافي نيست و لزوم مقبوليت عام اجتماعي، هوش سياسي، دانش سياسي و تجربه طولاني سياسي را نيز نبايد دستکم گرفت.
محمدجواد ظريف
وزير خوشرو و خندان و در عين حال جدي و باسواد امور خارجه دولت روحاني، از چهرههايي است که بيترديد تاثير به سزايي در سوگيري حرکت جديد ملي ما به سمت فردايي بهتر و روشنتر دارد. اين دانش آموخته ممتاز روابط و مطالعات بينالملل، که کار ديپلماتيک را همزمان با پيروزي انقلاب اسلامي از مشاوره سرکنسولگري ايران در سانفرانسيسکو آغاز و به دليل شايستگي و تواناييهايش تا مقام سفارت دايمي و نمايندگي جمهوري اسلامي ايران در سازمان ملل متحد (بين سالهاي 1381 تا 1386) هم پيش رفت، کوتاه زماني پس از روي کار آمدن دولت نهم از کار برکنار و به گفته خودش در 46 سالگي خانه نشين و ناگزير از درخواست بازنشستگي پيش از موعد شد تا معناي مهرورزي و عدالت مورد ادعاي آن دولت بهتر فهميده شود. پيروزي حسن روحاني در انتخابات رياست جمهوري، اما، فرصتي بود تا اين ديپلمات کارکشته، متدين و ميهن دوست بار ديگر و اين بار در مقام وزير امور خارجه، تواناييهاي خود را براي برون رفت عالمانه و عزت مندانه از مشکلاتي که در عرصه جهاني در پيش پاي ملت ما ايجاد شده است به کار گيرد. ديد روشن، تواناييهاي ديپلماتيک و فعاليت فشرده و صادقانه ظريف و تيم همکارش، در کنار حمايت قاطع عاليترين مقامات نظام، باعث شده است که پس از ساليان طولاني بياعتمادي و بدگماني بين نمايندگان ما و نمايندگان جهان غرب، راه بر تفاهم و تعامل دوجانبه و اتخاذ يک بازي برد-برد براي هر دو طرف باز شود. و اين همه، نشانهاي بر صحت اين ادعاي دکتر علي اکبر ولايتي در آخرين دور مناظرههاي تلويزيوني انتخابات امسال است که در برابر جلیلی به درستي ابراز داشت که: "ديپلماسي اين نيست که برويم يک بيانيه را بخوانيم و برگرديم".
بابک زنجاني
دستگيري بابک زنجاني در نهم دي ماه 1392 و اتهاماتي که متعاقب آن از سوي برخي مقامات قضايي و اجرايي عليه او در رسانههاي جمعي مطرح شد، به نظر ميرسد آشکار شدن تدريجي نوک کوه يخي است که بخش عمده آن هنوز در زير آب پنهان است. هرچند اتهامات وارده به او هنوز در دادگاه صالحه رسيدگي و اثبات نشده و او نيز همچون هر شهروند ديگري، حق دارد از خود دفاع کند اما ثروت افسانهاي يک جوان مجرد 39 ساله، که بنا به اذعان خودش دوران سربازي را به عنوان راننده رييس کل وقت بانک مرکزي گذرانده (رييس کلي که متاسفانه و برخلاف آقاي زنجاني، در قيد حيات نيست تا در اين خصوص از حيثيت خويش دفاع کند) و امروز، از تجارت جهاني نفت و تجارت فلزات گران بها در ترکيه و امارات متحده عربي تا بانک داري در مالزي و تاجيکستان و نيز در گوشه گوشه اقتصاد کشور، از حمل و نقل هوايي تا هتل داري و ساخت و ساز برجهاي بلند و واردات ماشين آلات سنگين و... همه جا ردپاي او و ثروت نجومياش آشکارا ديده ميشود، چندان عادي به نظر نميرسد. محاکمه بابک زنجاني و افشاي جزييات بيشتري از پرونده او، به اغلب احتمال، نشان خواهد داد که در دوران حاکميت دولتهاي نهم و دهم و در فضاي مه آلوده ناشي از تحريمهاي ناعادلانه جهاني عليه ملت ايران چه ميزان از داراييهاي اين مردم صبور و تحت فشار به غارت رفته و در اين گوشه و آن گوشه جهان، در حسابهاي بانکي بانام و بينام يا به صورت مستغلات بزرگ و افسانهاي يا سهام اين کمپاني يا آن کنسرسيوم، انباشته شده است. و اين همه، نشانهاي است بر اين واقعيت که هر گاه در ميانه دعواي بينالمللي و اعمال تحريمهاي يک جانبه و ظالمانه بر عليه يک ملت، فرد يا افرادي که سوگند خوردهاند تا پاسدار منافع همان ملت باشند دايما در شيپور دعوا و تنش ميدمند و حريف پرقدرت، اما غدار و مکار و بي رحم را به واردکردن ضربات بيشتر و محکمتر و اعمال تحريمهاي جديدتر تشويق ميکنند، احتمالا در زير کاسه خويش نيم کاسهاي براي پنهان کردن دارند.
باراک حسين اوباما
در تحولات ديپلماتيکي که در چند سال گذشته و خصوصا در سال 1392، در ايران رخ دادهاند نقش اين اولين رييسجمهور سياه پوست آمريکا، که از پدري آفريقايي-مسلمان و مادري آمريکايي-مسيحي، زاده شد و مدرک دکتراي حقوق خود را در 30 سالگي از بهترين دانشگاه آمريکا (و احتمالا جهان)، هاروارد، دريافت داشت، را نبايد ناديده گرفت. تصوري در ايران، حداقل در اذهان پارهاي از سياست مداران و مردم، وجود دارد که بر مبناي آن همه سياست مداران آمريکايي سر و ته يک کرباس هستند و همه آنها صرفا به دنبال غارت منابع ديگر ملتها و توسعه نفوذ نامشروع آمريکا در سراسر جهان هستند. رفتار کلي آمريکا در نزديک به 70 سالي که از پايان جنگ جهاني دوم و جايگزيني امپراطوري بريتانيا در عرصه جهاني توسط آمريکا ميگذرد هم تا حد زيادي مويد اين ادعاست، اما آيا واقعا همه دولت مردان آمريکايي عينا از يک قالب واحد در آمده و هيچ تفاوتي با هم ندارند؟ آيا بين جيمي کارتر دموکرات و رونالد ريگان جمهوري خواه، يا بين بيل کلينتون دموکرات و جرج دبليو بوش نومحافظهکار و درنهايت، بين باراک اوباماي دموکرات و مک کين جمهوري خواه هيچ تفاوتي وجود ندارد که به ديپلمات ها و سياستمداران ما امکان مانور بهتر و بهرهگيري موثرتر در جهت احقاق حقوق ملتمان را بدهد؟ نگارنده معتقد است پاسخ به اين سوالها قطعا منفي است و خاستگاه فکري و سياسي هر يک از اين روساي جمهوري آمريکا تا آن اندازه متفاوت بوده و هست که بتوان از لابه لاي آن کشتي ديپلماسي خود را، به شرط دارا بودن مهارت و دانش کافي، به سلامت به ساحل نجات برسانيم. ترديدي نيست که انتخاب اوباما به رياست جمهوري آمريکا در زمستان سال 1386 و پيشي گرفتن او بر رقيب محافظهکار و جنگ طلبش، افق جديدي را پيش روي ملت ما نيز باز کرد. افقي که در آن به جاي جنگ و کشتار و ويراني موردنظر جمهوري خواهان تندرو، گفتوگوي ديپلماتيک و تلاش براي حل و فصل مسالمتجويانه مناقشههاي موجود مد نظر قرار ميگيرد و مسوولان ما ميتوانند ضمن حفظ اصول اساسي انقلاب و در تعاملي برد-برد به دنبال کاهش تنشها و تقويت نقش سازنده ايران در عرصه بينالمللي و در نهايت ساختن فردايي بهتر براي ايران و ايراني باشند. البته بهرهگيري از اين فضاي مساعد بينالمللي، با کمال تاسف، با5-4 سال تاخير و از اواسط سال 1392 آغاز شد چرا که در دولتهاي نهم و دهم اصولا درک درستي از فضاي موجود در عرصه جهاني وجود نداشت و ديپلماسي عالمانه جاي خود را به هياهو و سفرهاي متعدد و بياثر، اگر نگوييم مخرب، به اين جا و آنجاي دنيا داده بود. اوباما با مهار کردن اکثريت جمهوري خواه (و اغلب جنگ طلب) سناي آمريکا با استفاده از تهديد وتوي مصوبات آنان و پافشاري بر دادن فرصت به ديپلماسي نشان داده است که تمايلي به درگيرکردن آمريکا در جنگي ديگر ندارد و اين نبايد به مذاق ما، ناخوشآيد! و اين همه، نشانهاي است بر درستي اين گفته يکي از نخستوزيران اسبق بريتانيا که: "هيچ ملتي دوست دايمي يا دشمن دايمي ندارد. آنچه که دايمي است، منافع ملي است".
نلسون ماندلا
مرگ نلسون ماندلا، اين پدر آفريقاي جنوبي عاري از نژادپرستي و آپارتايد، در 14 آذر 1392 پايان دوران طلايي يک نسل از رهبران مبارز و آزادي خواهي بود که در تاريکي خودکامگي، نژادپرستي، بهره کشي و آپارتايد جاري در طول قرن بيستم ميلادي، نور اميد را به قلب صدها ميليون انسان تحت ستم، آزادي خواه و عدالت طلب تاباندند. هر چند ماندلا نقش مستقيمي در تحولات داخلي و حتي خارجي ايران نداشت اما تاثير او بر سپهر تفکر بسياري از ايرانيان را نميتوان و نبايد ناديده گرفت. مرد بزرگي که پس از قريب به نيم قرن مبارزه و نزديک به 30 سال اسارت و زندان، چون به قدرت دست يافت تيغ انتقام و خونريزي و کين ورزي بر زندانبانان خويش که در هر حال هم وطن و هم نوع و اغلب هم کيش او بودند، نکشيد و فرهنگ آسماني بخشش و گذشت در عين فراموش نکردن را نه تنها به ملت خويش بلکه به انسانهاي بيشمار ديگري در سراسر جهان در عمل آموزش داد. در وصف ماندلا بسيار گفته و نوشته شده اما خوش تر ميدارم که بار ديگر و به مانند مطلبي که قبلا در همين نشريه در رثاي ماندلا نوشته بودم، کلام را با بخشي از بيانات سيد محمد خاتمي در مورد ماندلا در مصاحبه با نشريه"نسيم بيداري" در ارديبهشت ماه 1391 به پايان برم که به زيبايي و درستي گفته است: "بيآنکه درصدد مقايسه باشم و جاي مقايسه هم نيست، ولي ميگويم آنچه ماندلا کرد، آدمي را به ياد حماسه بزرگ فتح مکه توسط پيامبر اکرم (ص) مياندازد که با همه جنايات و ددمنشيهايي که عليه مسلمانان و شخص پيامبر صورت گرفته بود، پيامبر با رحمت و بزرگواري از آن گذشت کرد و به جاي اسارت آنان و انتقامگيري، آنان را «آزادشدگان» ناميد که هم نشان تدبير بود، هم لازمه انسانيت و هم مصداق اقتدار واقعي. طبيعي است که پيامبر با همراهان و مردم عادي به مراتب از اين هم مهربانتر بود و خداوند او را با عنوان دارنده اخلاق عظيم ستود و نيز اين مهرباني و بزرگمنشي نسبت به مردم را نعمت و رحمت والاي الهي دانست که نصيب پيامبر شده است. و نتيجه اينکه انقلابيگري مستلزم مهرباني با مردم و حتي تحمل بزرگوارانه دشمنان (چه رسد به مخالفان) به هنگام اقتدار و استقرار وضع نيز هست. به هر حال ماندلا انساني است مؤمن به اهداف والاي خود. به نظر من، ماندلا عاشق آزادي و مردم و فارغ از هرگونه کينه و نفرت است".
مجموعه حوادثي که در طول يک سال در زمينههاي سياسي، اجتماعي، فرهنگي، و تا حدود زيادي اقتصادي، بر مردمان کشوري ميرود، عمدتا پيرامون اشخاصي شکل ميگيرد که نقش برجستهاي در زمينههاي مختلف به عهده گرفتهاند. به همين اعتبار، مهمترين وقايع سال 1392 در ايران را ميتوان در آينه نامهاي زير بازخواني کرد.
اکبر هاشميرفسنجاني
حضور اکبر هاشميرفسنجاني در آخرين دقايق از آخرين روز مهلت قانوني ثبتنام نامزدهاي يازدهمين دوره رياست جمهوري اسلامي در وزارت کشور و اعلام نامزدي او بمب خبري بود که خوابهاي عدهاي را برآشفت. اين سياستمدار کارکشته و عملگرا، که در طي نيم قرن فعاليت سياسي خويش فراز و فرودهاي بسياري را تجربه کرده است، نيک ميدانست که روند جاري در قوه اجرايي کشور در طي سالهاي 1384 تا 1392، با چه شتابی، بنيانهاي اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي کشور را به سمت آسیب رهنمون ساخته بود و از همينرو تکليفي جز بالا زدن آستينها و ورود به گرداب هايل و ميدان پرمخاطره انتخابات رياست جمهوري را بر دوش خود احساس نميکرد. هر چند رد صلاحيت غيرمنتظره اين تکليف را از دوش او برداشت اما حوادث بعدي نشان داد که حرکت حساب شده اين سياستمدار زيرک و ميهن دوست تا چه ميزان در شکل دهي وقايع کشور موثر بود. ترديدي نيست که تاثير بسيار مثبت حمايت همه جانبه هاشمي رفسنجاني از نامزدي که بعدا از گردونه نفسگير انتخابات خرداد 92 با پيروزي خارج شد را هيچ ناظر منصف و آگاهي ناچيز نميشمارد. و اين همه، نشانهاي است تا دريابيم که چرا امام راحل (ره) در وصف او فرموده بودند: "بدخواهان بايد بدانند هاشمي زنده است چون نهضت زنده است" و رهبري انقلاب در روز دوم خرداد 76 و در پاي صندوقهاي انتخابات هفتمين دوره رياست جمهوري اسلامي و در پايان هشت سال رياست جمهوري او گفته بودند: "هيچکس براي من هاشمي نميشود".
سيد محمد خاتمي
انتخابات نهمين دوره رياست جمهوري اسلامي در سال 1384، که به شکست نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه در برابر نامزد محبوب و آرماني اصولگرايان انجاميد، نمونهاي واضح از اشتباه محاسباتي بسياري از سياسمتداران و فعالان حزبي و اجتماعي بود. اشتباهي که باعث شد به دليل تعدد نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه، سبد راي 17 ميليون نفري اصلاحطلبان و تحول خواهان در برابر سبد راي 10 ميليون نفري اصولگرايان (هر دو عدد مربوط به مرحله اول آن انتخابات) شکست خورده و منجر به روي کار آمدن دولتي شود که آثار سوءسياستها و گفتار و کردار آن هنوز به ساليان درازي براي ظاهر شدن تمام و کمال نيازمند است. سهم سيد محمد خاتمي در آن شکست قابل انکار نيست. اخلاق گرايي و قانونمداري سيد محمد خاتمي باعث شده بود که او به اهميت رهبري اصلاحات توجه چنداني نکند و به نادرستي بپندارد که قبول جايگاه رهبري اصلاحات در تضاد با مسووليت قانوني او به عنوان رييسجمهور است. از همين روي، در سال 1384 او تا آخرين لحظه حاضر به ورود به روند انتخابات و ايجاد وفاق و وحدت در بين نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه رياست جمهوري آن دوره نشد و حتي از تاثيرگذاري بر معاون خويش هم دريغ ورزيد. معاوني که هر چند با حدود 5/1 ميليون راي در انتهاي ليست نامزدها قرار گرفت، اما با همين ميزان راي کاسته شده از سبد اصلاحطلبان، موجب از گردونه خارج شدن دو نامزد اصلاحطلب ديگر در مرحله اول انتخابات شد. اين بار، اما، سيد اخلاق مدار خطاي سال 1384 را تکرار نکرد و با آگاهي از جايگاه بيبديل خود در راهبري و جهت دهي به حرکت اصلاحات، از ماهها قبل نسبت به تشکيل شوراي مشورتي انتخابات و رصد دقيق و فعالانه اوضاع و احوال سياسي و اجتماعي کشور اقدام کرد. حاصل حضور فعال خاتمي در اين عرصه، نامه مورخ 20 خرداد 1392 او به دکتر محمدرضا عارف بود که با تشويق او به خروج از گردونه انتخابات راه را بر تکرار اشتباه سال 1384 در جبهه گسترده اصلاحطلبان و تحول خواهان بست و با ايجاد وحدتي شورانگيز و سرنوشت ساز، زمينه را براي انتخاب نامزد مورد توافق اصلاحطلبان و تحول خواهان به نيکي فراهم آورد. اين همه، نشانهاي است بر آن که ادعاهاي گزاف و مکرر اقليتي ناچيز، اما پرهياهو، که در طي ساليان گذشته مرتب بر طبل توخالي "مرگ اصلاحات" و"مرده بودن اصلاحطلبان" ميکوبيدند، توهمي بيش نبوده است و ذات اکثريت انسانها همواره خواهان اصلاح امور و رفع کاستيها و کژي ها بوده و خواهد بود.
محمدرضا عارف
اگر قرار بود انتخابات رياست جمهوري نيز به مانند بازيهاي اين سالهاي ليگ برتر فوتبال ايران داراي يک بازيکن برگزيده اخلاق باشد، بيترديد جام اخلاق يازدهمين دوره رياست جمهوري اسلامي ايران از آن محمدرضا عارف است. سياستمدار با اخلاق وانديشمندي که مراحل ترقي در سيستم اداري نظام را، پله به پله و گام به گام، از رياست دانشگاه تهران آغاز و با تصدي سمتهايي چون معاون و قائم مقام وزير علوم، وزير ارتباطات، معاون رييسجمهور و رييس سازمان مديريت و برنامهريزي و در نهايت، معاون اول رييسجمهور طي کرده و در اين فرآيند طولاني بر تجربيات اجرايي و تواناييهاي سياسي خود افزوده بود. در حالي که نامزدي عارف مورد پذيرش وسيع و پرشور اکثريت اصلاحطلبان و دانشجويان و دانشگاهيان و فرهنگيان قرار گرفته و در سفرهاي انتخاباتي خويش، از جمله سفر مورخ 18 خرداد 92 به بيرجند، مورد استقبال کمنظير اقشار مختلف مردم قرار گرفته بود، کنارهگيري آرام و خردورزانه او از گردونه انتخابات در کمتر از چهار روز مانده به انتخابات بمب خبري ديگري بود که اين بار اطاقهاي فکري که براي ادامه حيات خود در عرصه اجرايي کشور، به سان سال 1384، نه بر يک پايگاه وسيع اجتماعي بلکه بر روي تفرقه و چندگانگي نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه شرطبندي کرده بودند را در بهت و ناباوري فرو برد و در مدت زمان کوتاه باقيمانده تا انتخابات، راه را بر هر چاره انديشي و ضدحملهاي از سوي ايشان به کلي بست. و اين همه، نشانهاي است بر آنکه سياستمدار متديني که اصلاح امور را تنها چاره ممکن در نجات کشور از شرايط وخيم و اسف بار چند سال گذشته ميداند هرگز حاضر نيست مصالح و منويات شخصي خويش را بر مصالح ملي ترجيح داده و براي کسب يا حفظ قدرت در مقابل خرد جمعي و خواست عمومي مبني بر ائتلاف بين نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه بايستد.
حسن روحاني
نام حسن روحاني، به عنوان پيروز بلامنازع ميدان انتخابات رياست جمهوري سال 1392، در اين اواخر آشناتر از آن است که نيازي به معرفي يا تحليل داشته باشد. سياستمدار نسبتا گوشه گير و کم سر و صدايي که از اولين سالهاي پيروزي انقلاب اسلامي در مقام نمايندگي پنج دوره اول مجلس شوراي اسلامي، مسووليت ستاد پدافند کشور در زمان جنگ تحميلي، دبيري شوراي عالي امنيت ملي و عضو و مسوول مرکز تحقيقات استراتژيک مجمع تشخيص مصلحت نظام، همواره در بالاترين سطوح مديريتي نظام حاضر و مورد وثوق سران عالي رتبه آن بوده است. انتخاب حسن روحاني به رياست جمهوري اسلامي ايران باعث شد تا بار ديگر و پس از وقفهاي هشت ساله، ناظران جهاني شاهد گفتار و رفتاري حساب شده، مودبانه و به دور از تنش زايي و جنجال آفريني از سوي کسي باشند که عنوان نماينده اين ملت باسابقه و بافرهنگ را با خود حمل ميکند. در صحنه داخلي نيز، عرصههاي مختلف سياسي، اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي بار ديگر آرامش و گشايشي را احساس کردند که در طي سالهاي 1384 تا 1392 تا حد زيادي از آن محروم بودند. آرامشي که از جمله موجب توقف شتاب بالاي تورم و سقوط ارزش پول ملي و افزايش اميد مردمان به زندگي بهتر و آيندهاي روشنتر شد. اين همه، نشانهاي بر آن است که هر چند ما، به عنوان ملتي مسلمان، انقلاب کرده و استقلال خواه، داراي دشمناني قهار و غدار در عرصه جهاني هستيم، اما اين کلام گهربار مولا علي (ع) که فرمود: "بدترين دشمنان تو نفس توست که در ميان دو پهلوي تو واقع شده است" در مورد ملتها هم صادق است و در بسياري از موارد، حداقل بخشي از دشمنيها و مشکلات، به بيتدبيري و کج رفتاري کساني از ميان خود ما باز ميگردد.
محمدباقر قاليباف
هر چند محمدباقر قاليباف در سال 1392 هم (به سان سال 1384) نتوانست در انتخابات رياست جمهوري پيروز شده و کليد ساختمان پاستور را دريافت کند، اما نقش او در پيروزي حسن روحاني را نيز نميتوان و نبايد دستکم گرفت. وقتي که در آخرين دور مناظرههاي تلويزيوني انتخابات سال 1392 وی تصميم گرفت با يک ضربه سهمگين کار روحاني را بسازد و خود را موافق تجمعات دانشجويي و روحاني را مخالف اين تجمعات قلمداد کرد، روحاني نيز با زيرکي از اين فرصت استفاده کرد و قاليباف را در صدر حمله گازانبري به دانشجويان براي تمام کردن کار آنان معرفی کرده و بيهيچ ترديدي، کار خود او را در انتخابات تمام کرد!
اين صحنه مانند يک بازي نفس گير واليبال بود که در واپسين لحظات گيم آخر، پاسور تيم برنده پاس بينقصي به مهاجم خودي ميدهد تا او نيز با آبشاري سهمگين و دقيق کار حريف را بسازد. تفاوت، صدالبته، در اينجا بود که اين پاسور آماتور پاس طلايي را به مهاجم حريف داد تا آن را در زمين خود او بکوبد! و اين همه، نشانهاي بر آن است که براي موفقيت در کار سياسي، آن هم در حد رياست جمهوري، صرف کار تشکيلاتي و تبليغاتي هشت ساله و منابع عظيم مالي کافي نيست و لزوم مقبوليت عام اجتماعي، هوش سياسي، دانش سياسي و تجربه طولاني سياسي را نيز نبايد دستکم گرفت.
محمدجواد ظريف
وزير خوشرو و خندان و در عين حال جدي و باسواد امور خارجه دولت روحاني، از چهرههايي است که بيترديد تاثير به سزايي در سوگيري حرکت جديد ملي ما به سمت فردايي بهتر و روشنتر دارد. اين دانش آموخته ممتاز روابط و مطالعات بينالملل، که کار ديپلماتيک را همزمان با پيروزي انقلاب اسلامي از مشاوره سرکنسولگري ايران در سانفرانسيسکو آغاز و به دليل شايستگي و تواناييهايش تا مقام سفارت دايمي و نمايندگي جمهوري اسلامي ايران در سازمان ملل متحد (بين سالهاي 1381 تا 1386) هم پيش رفت، کوتاه زماني پس از روي کار آمدن دولت نهم از کار برکنار و به گفته خودش در 46 سالگي خانه نشين و ناگزير از درخواست بازنشستگي پيش از موعد شد تا معناي مهرورزي و عدالت مورد ادعاي آن دولت بهتر فهميده شود. پيروزي حسن روحاني در انتخابات رياست جمهوري، اما، فرصتي بود تا اين ديپلمات کارکشته، متدين و ميهن دوست بار ديگر و اين بار در مقام وزير امور خارجه، تواناييهاي خود را براي برون رفت عالمانه و عزت مندانه از مشکلاتي که در عرصه جهاني در پيش پاي ملت ما ايجاد شده است به کار گيرد. ديد روشن، تواناييهاي ديپلماتيک و فعاليت فشرده و صادقانه ظريف و تيم همکارش، در کنار حمايت قاطع عاليترين مقامات نظام، باعث شده است که پس از ساليان طولاني بياعتمادي و بدگماني بين نمايندگان ما و نمايندگان جهان غرب، راه بر تفاهم و تعامل دوجانبه و اتخاذ يک بازي برد-برد براي هر دو طرف باز شود. و اين همه، نشانهاي بر صحت اين ادعاي دکتر علي اکبر ولايتي در آخرين دور مناظرههاي تلويزيوني انتخابات امسال است که در برابر جلیلی به درستي ابراز داشت که: "ديپلماسي اين نيست که برويم يک بيانيه را بخوانيم و برگرديم".
بابک زنجاني
دستگيري بابک زنجاني در نهم دي ماه 1392 و اتهاماتي که متعاقب آن از سوي برخي مقامات قضايي و اجرايي عليه او در رسانههاي جمعي مطرح شد، به نظر ميرسد آشکار شدن تدريجي نوک کوه يخي است که بخش عمده آن هنوز در زير آب پنهان است. هرچند اتهامات وارده به او هنوز در دادگاه صالحه رسيدگي و اثبات نشده و او نيز همچون هر شهروند ديگري، حق دارد از خود دفاع کند اما ثروت افسانهاي يک جوان مجرد 39 ساله، که بنا به اذعان خودش دوران سربازي را به عنوان راننده رييس کل وقت بانک مرکزي گذرانده (رييس کلي که متاسفانه و برخلاف آقاي زنجاني، در قيد حيات نيست تا در اين خصوص از حيثيت خويش دفاع کند) و امروز، از تجارت جهاني نفت و تجارت فلزات گران بها در ترکيه و امارات متحده عربي تا بانک داري در مالزي و تاجيکستان و نيز در گوشه گوشه اقتصاد کشور، از حمل و نقل هوايي تا هتل داري و ساخت و ساز برجهاي بلند و واردات ماشين آلات سنگين و... همه جا ردپاي او و ثروت نجومياش آشکارا ديده ميشود، چندان عادي به نظر نميرسد. محاکمه بابک زنجاني و افشاي جزييات بيشتري از پرونده او، به اغلب احتمال، نشان خواهد داد که در دوران حاکميت دولتهاي نهم و دهم و در فضاي مه آلوده ناشي از تحريمهاي ناعادلانه جهاني عليه ملت ايران چه ميزان از داراييهاي اين مردم صبور و تحت فشار به غارت رفته و در اين گوشه و آن گوشه جهان، در حسابهاي بانکي بانام و بينام يا به صورت مستغلات بزرگ و افسانهاي يا سهام اين کمپاني يا آن کنسرسيوم، انباشته شده است. و اين همه، نشانهاي است بر اين واقعيت که هر گاه در ميانه دعواي بينالمللي و اعمال تحريمهاي يک جانبه و ظالمانه بر عليه يک ملت، فرد يا افرادي که سوگند خوردهاند تا پاسدار منافع همان ملت باشند دايما در شيپور دعوا و تنش ميدمند و حريف پرقدرت، اما غدار و مکار و بي رحم را به واردکردن ضربات بيشتر و محکمتر و اعمال تحريمهاي جديدتر تشويق ميکنند، احتمالا در زير کاسه خويش نيم کاسهاي براي پنهان کردن دارند.
باراک حسين اوباما
در تحولات ديپلماتيکي که در چند سال گذشته و خصوصا در سال 1392، در ايران رخ دادهاند نقش اين اولين رييسجمهور سياه پوست آمريکا، که از پدري آفريقايي-مسلمان و مادري آمريکايي-مسيحي، زاده شد و مدرک دکتراي حقوق خود را در 30 سالگي از بهترين دانشگاه آمريکا (و احتمالا جهان)، هاروارد، دريافت داشت، را نبايد ناديده گرفت. تصوري در ايران، حداقل در اذهان پارهاي از سياست مداران و مردم، وجود دارد که بر مبناي آن همه سياست مداران آمريکايي سر و ته يک کرباس هستند و همه آنها صرفا به دنبال غارت منابع ديگر ملتها و توسعه نفوذ نامشروع آمريکا در سراسر جهان هستند. رفتار کلي آمريکا در نزديک به 70 سالي که از پايان جنگ جهاني دوم و جايگزيني امپراطوري بريتانيا در عرصه جهاني توسط آمريکا ميگذرد هم تا حد زيادي مويد اين ادعاست، اما آيا واقعا همه دولت مردان آمريکايي عينا از يک قالب واحد در آمده و هيچ تفاوتي با هم ندارند؟ آيا بين جيمي کارتر دموکرات و رونالد ريگان جمهوري خواه، يا بين بيل کلينتون دموکرات و جرج دبليو بوش نومحافظهکار و درنهايت، بين باراک اوباماي دموکرات و مک کين جمهوري خواه هيچ تفاوتي وجود ندارد که به ديپلمات ها و سياستمداران ما امکان مانور بهتر و بهرهگيري موثرتر در جهت احقاق حقوق ملتمان را بدهد؟ نگارنده معتقد است پاسخ به اين سوالها قطعا منفي است و خاستگاه فکري و سياسي هر يک از اين روساي جمهوري آمريکا تا آن اندازه متفاوت بوده و هست که بتوان از لابه لاي آن کشتي ديپلماسي خود را، به شرط دارا بودن مهارت و دانش کافي، به سلامت به ساحل نجات برسانيم. ترديدي نيست که انتخاب اوباما به رياست جمهوري آمريکا در زمستان سال 1386 و پيشي گرفتن او بر رقيب محافظهکار و جنگ طلبش، افق جديدي را پيش روي ملت ما نيز باز کرد. افقي که در آن به جاي جنگ و کشتار و ويراني موردنظر جمهوري خواهان تندرو، گفتوگوي ديپلماتيک و تلاش براي حل و فصل مسالمتجويانه مناقشههاي موجود مد نظر قرار ميگيرد و مسوولان ما ميتوانند ضمن حفظ اصول اساسي انقلاب و در تعاملي برد-برد به دنبال کاهش تنشها و تقويت نقش سازنده ايران در عرصه بينالمللي و در نهايت ساختن فردايي بهتر براي ايران و ايراني باشند. البته بهرهگيري از اين فضاي مساعد بينالمللي، با کمال تاسف، با5-4 سال تاخير و از اواسط سال 1392 آغاز شد چرا که در دولتهاي نهم و دهم اصولا درک درستي از فضاي موجود در عرصه جهاني وجود نداشت و ديپلماسي عالمانه جاي خود را به هياهو و سفرهاي متعدد و بياثر، اگر نگوييم مخرب، به اين جا و آنجاي دنيا داده بود. اوباما با مهار کردن اکثريت جمهوري خواه (و اغلب جنگ طلب) سناي آمريکا با استفاده از تهديد وتوي مصوبات آنان و پافشاري بر دادن فرصت به ديپلماسي نشان داده است که تمايلي به درگيرکردن آمريکا در جنگي ديگر ندارد و اين نبايد به مذاق ما، ناخوشآيد! و اين همه، نشانهاي است بر درستي اين گفته يکي از نخستوزيران اسبق بريتانيا که: "هيچ ملتي دوست دايمي يا دشمن دايمي ندارد. آنچه که دايمي است، منافع ملي است".
نلسون ماندلا
مرگ نلسون ماندلا، اين پدر آفريقاي جنوبي عاري از نژادپرستي و آپارتايد، در 14 آذر 1392 پايان دوران طلايي يک نسل از رهبران مبارز و آزادي خواهي بود که در تاريکي خودکامگي، نژادپرستي، بهره کشي و آپارتايد جاري در طول قرن بيستم ميلادي، نور اميد را به قلب صدها ميليون انسان تحت ستم، آزادي خواه و عدالت طلب تاباندند. هر چند ماندلا نقش مستقيمي در تحولات داخلي و حتي خارجي ايران نداشت اما تاثير او بر سپهر تفکر بسياري از ايرانيان را نميتوان و نبايد ناديده گرفت. مرد بزرگي که پس از قريب به نيم قرن مبارزه و نزديک به 30 سال اسارت و زندان، چون به قدرت دست يافت تيغ انتقام و خونريزي و کين ورزي بر زندانبانان خويش که در هر حال هم وطن و هم نوع و اغلب هم کيش او بودند، نکشيد و فرهنگ آسماني بخشش و گذشت در عين فراموش نکردن را نه تنها به ملت خويش بلکه به انسانهاي بيشمار ديگري در سراسر جهان در عمل آموزش داد. در وصف ماندلا بسيار گفته و نوشته شده اما خوش تر ميدارم که بار ديگر و به مانند مطلبي که قبلا در همين نشريه در رثاي ماندلا نوشته بودم، کلام را با بخشي از بيانات سيد محمد خاتمي در مورد ماندلا در مصاحبه با نشريه"نسيم بيداري" در ارديبهشت ماه 1391 به پايان برم که به زيبايي و درستي گفته است: "بيآنکه درصدد مقايسه باشم و جاي مقايسه هم نيست، ولي ميگويم آنچه ماندلا کرد، آدمي را به ياد حماسه بزرگ فتح مکه توسط پيامبر اکرم (ص) مياندازد که با همه جنايات و ددمنشيهايي که عليه مسلمانان و شخص پيامبر صورت گرفته بود، پيامبر با رحمت و بزرگواري از آن گذشت کرد و به جاي اسارت آنان و انتقامگيري، آنان را «آزادشدگان» ناميد که هم نشان تدبير بود، هم لازمه انسانيت و هم مصداق اقتدار واقعي. طبيعي است که پيامبر با همراهان و مردم عادي به مراتب از اين هم مهربانتر بود و خداوند او را با عنوان دارنده اخلاق عظيم ستود و نيز اين مهرباني و بزرگمنشي نسبت به مردم را نعمت و رحمت والاي الهي دانست که نصيب پيامبر شده است. و نتيجه اينکه انقلابيگري مستلزم مهرباني با مردم و حتي تحمل بزرگوارانه دشمنان (چه رسد به مخالفان) به هنگام اقتدار و استقرار وضع نيز هست. به هر حال ماندلا انساني است مؤمن به اهداف والاي خود. به نظر من، ماندلا عاشق آزادي و مردم و فارغ از هرگونه کينه و نفرت است".
اکبر هاشميرفسنجاني
حضور اکبر هاشميرفسنجاني در آخرين دقايق از آخرين روز مهلت قانوني ثبتنام نامزدهاي يازدهمين دوره رياست جمهوري اسلامي در وزارت کشور و اعلام نامزدي او بمب خبري بود که خوابهاي عدهاي را برآشفت. اين سياستمدار کارکشته و عملگرا، که در طي نيم قرن فعاليت سياسي خويش فراز و فرودهاي بسياري را تجربه کرده است، نيک ميدانست که روند جاري در قوه اجرايي کشور در طي سالهاي 1384 تا 1392، با چه شتابی، بنيانهاي اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي کشور را به سمت آسیب رهنمون ساخته بود و از همينرو تکليفي جز بالا زدن آستينها و ورود به گرداب هايل و ميدان پرمخاطره انتخابات رياست جمهوري را بر دوش خود احساس نميکرد. هر چند رد صلاحيت غيرمنتظره اين تکليف را از دوش او برداشت اما حوادث بعدي نشان داد که حرکت حساب شده اين سياستمدار زيرک و ميهن دوست تا چه ميزان در شکل دهي وقايع کشور موثر بود. ترديدي نيست که تاثير بسيار مثبت حمايت همه جانبه هاشمي رفسنجاني از نامزدي که بعدا از گردونه نفسگير انتخابات خرداد 92 با پيروزي خارج شد را هيچ ناظر منصف و آگاهي ناچيز نميشمارد. و اين همه، نشانهاي است تا دريابيم که چرا امام راحل (ره) در وصف او فرموده بودند: "بدخواهان بايد بدانند هاشمي زنده است چون نهضت زنده است" و رهبري انقلاب در روز دوم خرداد 76 و در پاي صندوقهاي انتخابات هفتمين دوره رياست جمهوري اسلامي و در پايان هشت سال رياست جمهوري او گفته بودند: "هيچکس براي من هاشمي نميشود".
سيد محمد خاتمي
انتخابات نهمين دوره رياست جمهوري اسلامي در سال 1384، که به شکست نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه در برابر نامزد محبوب و آرماني اصولگرايان انجاميد، نمونهاي واضح از اشتباه محاسباتي بسياري از سياسمتداران و فعالان حزبي و اجتماعي بود. اشتباهي که باعث شد به دليل تعدد نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه، سبد راي 17 ميليون نفري اصلاحطلبان و تحول خواهان در برابر سبد راي 10 ميليون نفري اصولگرايان (هر دو عدد مربوط به مرحله اول آن انتخابات) شکست خورده و منجر به روي کار آمدن دولتي شود که آثار سوءسياستها و گفتار و کردار آن هنوز به ساليان درازي براي ظاهر شدن تمام و کمال نيازمند است. سهم سيد محمد خاتمي در آن شکست قابل انکار نيست. اخلاق گرايي و قانونمداري سيد محمد خاتمي باعث شده بود که او به اهميت رهبري اصلاحات توجه چنداني نکند و به نادرستي بپندارد که قبول جايگاه رهبري اصلاحات در تضاد با مسووليت قانوني او به عنوان رييسجمهور است. از همين روي، در سال 1384 او تا آخرين لحظه حاضر به ورود به روند انتخابات و ايجاد وفاق و وحدت در بين نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه رياست جمهوري آن دوره نشد و حتي از تاثيرگذاري بر معاون خويش هم دريغ ورزيد. معاوني که هر چند با حدود 5/1 ميليون راي در انتهاي ليست نامزدها قرار گرفت، اما با همين ميزان راي کاسته شده از سبد اصلاحطلبان، موجب از گردونه خارج شدن دو نامزد اصلاحطلب ديگر در مرحله اول انتخابات شد. اين بار، اما، سيد اخلاق مدار خطاي سال 1384 را تکرار نکرد و با آگاهي از جايگاه بيبديل خود در راهبري و جهت دهي به حرکت اصلاحات، از ماهها قبل نسبت به تشکيل شوراي مشورتي انتخابات و رصد دقيق و فعالانه اوضاع و احوال سياسي و اجتماعي کشور اقدام کرد. حاصل حضور فعال خاتمي در اين عرصه، نامه مورخ 20 خرداد 1392 او به دکتر محمدرضا عارف بود که با تشويق او به خروج از گردونه انتخابات راه را بر تکرار اشتباه سال 1384 در جبهه گسترده اصلاحطلبان و تحول خواهان بست و با ايجاد وحدتي شورانگيز و سرنوشت ساز، زمينه را براي انتخاب نامزد مورد توافق اصلاحطلبان و تحول خواهان به نيکي فراهم آورد. اين همه، نشانهاي است بر آن که ادعاهاي گزاف و مکرر اقليتي ناچيز، اما پرهياهو، که در طي ساليان گذشته مرتب بر طبل توخالي "مرگ اصلاحات" و"مرده بودن اصلاحطلبان" ميکوبيدند، توهمي بيش نبوده است و ذات اکثريت انسانها همواره خواهان اصلاح امور و رفع کاستيها و کژي ها بوده و خواهد بود.
محمدرضا عارف
اگر قرار بود انتخابات رياست جمهوري نيز به مانند بازيهاي اين سالهاي ليگ برتر فوتبال ايران داراي يک بازيکن برگزيده اخلاق باشد، بيترديد جام اخلاق يازدهمين دوره رياست جمهوري اسلامي ايران از آن محمدرضا عارف است. سياستمدار با اخلاق وانديشمندي که مراحل ترقي در سيستم اداري نظام را، پله به پله و گام به گام، از رياست دانشگاه تهران آغاز و با تصدي سمتهايي چون معاون و قائم مقام وزير علوم، وزير ارتباطات، معاون رييسجمهور و رييس سازمان مديريت و برنامهريزي و در نهايت، معاون اول رييسجمهور طي کرده و در اين فرآيند طولاني بر تجربيات اجرايي و تواناييهاي سياسي خود افزوده بود. در حالي که نامزدي عارف مورد پذيرش وسيع و پرشور اکثريت اصلاحطلبان و دانشجويان و دانشگاهيان و فرهنگيان قرار گرفته و در سفرهاي انتخاباتي خويش، از جمله سفر مورخ 18 خرداد 92 به بيرجند، مورد استقبال کمنظير اقشار مختلف مردم قرار گرفته بود، کنارهگيري آرام و خردورزانه او از گردونه انتخابات در کمتر از چهار روز مانده به انتخابات بمب خبري ديگري بود که اين بار اطاقهاي فکري که براي ادامه حيات خود در عرصه اجرايي کشور، به سان سال 1384، نه بر يک پايگاه وسيع اجتماعي بلکه بر روي تفرقه و چندگانگي نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه شرطبندي کرده بودند را در بهت و ناباوري فرو برد و در مدت زمان کوتاه باقيمانده تا انتخابات، راه را بر هر چاره انديشي و ضدحملهاي از سوي ايشان به کلي بست. و اين همه، نشانهاي است بر آنکه سياستمدار متديني که اصلاح امور را تنها چاره ممکن در نجات کشور از شرايط وخيم و اسف بار چند سال گذشته ميداند هرگز حاضر نيست مصالح و منويات شخصي خويش را بر مصالح ملي ترجيح داده و براي کسب يا حفظ قدرت در مقابل خرد جمعي و خواست عمومي مبني بر ائتلاف بين نامزدهاي اصلاحطلب و تحول خواه بايستد.
حسن روحاني
نام حسن روحاني، به عنوان پيروز بلامنازع ميدان انتخابات رياست جمهوري سال 1392، در اين اواخر آشناتر از آن است که نيازي به معرفي يا تحليل داشته باشد. سياستمدار نسبتا گوشه گير و کم سر و صدايي که از اولين سالهاي پيروزي انقلاب اسلامي در مقام نمايندگي پنج دوره اول مجلس شوراي اسلامي، مسووليت ستاد پدافند کشور در زمان جنگ تحميلي، دبيري شوراي عالي امنيت ملي و عضو و مسوول مرکز تحقيقات استراتژيک مجمع تشخيص مصلحت نظام، همواره در بالاترين سطوح مديريتي نظام حاضر و مورد وثوق سران عالي رتبه آن بوده است. انتخاب حسن روحاني به رياست جمهوري اسلامي ايران باعث شد تا بار ديگر و پس از وقفهاي هشت ساله، ناظران جهاني شاهد گفتار و رفتاري حساب شده، مودبانه و به دور از تنش زايي و جنجال آفريني از سوي کسي باشند که عنوان نماينده اين ملت باسابقه و بافرهنگ را با خود حمل ميکند. در صحنه داخلي نيز، عرصههاي مختلف سياسي، اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي بار ديگر آرامش و گشايشي را احساس کردند که در طي سالهاي 1384 تا 1392 تا حد زيادي از آن محروم بودند. آرامشي که از جمله موجب توقف شتاب بالاي تورم و سقوط ارزش پول ملي و افزايش اميد مردمان به زندگي بهتر و آيندهاي روشنتر شد. اين همه، نشانهاي بر آن است که هر چند ما، به عنوان ملتي مسلمان، انقلاب کرده و استقلال خواه، داراي دشمناني قهار و غدار در عرصه جهاني هستيم، اما اين کلام گهربار مولا علي (ع) که فرمود: "بدترين دشمنان تو نفس توست که در ميان دو پهلوي تو واقع شده است" در مورد ملتها هم صادق است و در بسياري از موارد، حداقل بخشي از دشمنيها و مشکلات، به بيتدبيري و کج رفتاري کساني از ميان خود ما باز ميگردد.
محمدباقر قاليباف
هر چند محمدباقر قاليباف در سال 1392 هم (به سان سال 1384) نتوانست در انتخابات رياست جمهوري پيروز شده و کليد ساختمان پاستور را دريافت کند، اما نقش او در پيروزي حسن روحاني را نيز نميتوان و نبايد دستکم گرفت. وقتي که در آخرين دور مناظرههاي تلويزيوني انتخابات سال 1392 وی تصميم گرفت با يک ضربه سهمگين کار روحاني را بسازد و خود را موافق تجمعات دانشجويي و روحاني را مخالف اين تجمعات قلمداد کرد، روحاني نيز با زيرکي از اين فرصت استفاده کرد و قاليباف را در صدر حمله گازانبري به دانشجويان براي تمام کردن کار آنان معرفی کرده و بيهيچ ترديدي، کار خود او را در انتخابات تمام کرد!
اين صحنه مانند يک بازي نفس گير واليبال بود که در واپسين لحظات گيم آخر، پاسور تيم برنده پاس بينقصي به مهاجم خودي ميدهد تا او نيز با آبشاري سهمگين و دقيق کار حريف را بسازد. تفاوت، صدالبته، در اينجا بود که اين پاسور آماتور پاس طلايي را به مهاجم حريف داد تا آن را در زمين خود او بکوبد! و اين همه، نشانهاي بر آن است که براي موفقيت در کار سياسي، آن هم در حد رياست جمهوري، صرف کار تشکيلاتي و تبليغاتي هشت ساله و منابع عظيم مالي کافي نيست و لزوم مقبوليت عام اجتماعي، هوش سياسي، دانش سياسي و تجربه طولاني سياسي را نيز نبايد دستکم گرفت.
محمدجواد ظريف
وزير خوشرو و خندان و در عين حال جدي و باسواد امور خارجه دولت روحاني، از چهرههايي است که بيترديد تاثير به سزايي در سوگيري حرکت جديد ملي ما به سمت فردايي بهتر و روشنتر دارد. اين دانش آموخته ممتاز روابط و مطالعات بينالملل، که کار ديپلماتيک را همزمان با پيروزي انقلاب اسلامي از مشاوره سرکنسولگري ايران در سانفرانسيسکو آغاز و به دليل شايستگي و تواناييهايش تا مقام سفارت دايمي و نمايندگي جمهوري اسلامي ايران در سازمان ملل متحد (بين سالهاي 1381 تا 1386) هم پيش رفت، کوتاه زماني پس از روي کار آمدن دولت نهم از کار برکنار و به گفته خودش در 46 سالگي خانه نشين و ناگزير از درخواست بازنشستگي پيش از موعد شد تا معناي مهرورزي و عدالت مورد ادعاي آن دولت بهتر فهميده شود. پيروزي حسن روحاني در انتخابات رياست جمهوري، اما، فرصتي بود تا اين ديپلمات کارکشته، متدين و ميهن دوست بار ديگر و اين بار در مقام وزير امور خارجه، تواناييهاي خود را براي برون رفت عالمانه و عزت مندانه از مشکلاتي که در عرصه جهاني در پيش پاي ملت ما ايجاد شده است به کار گيرد. ديد روشن، تواناييهاي ديپلماتيک و فعاليت فشرده و صادقانه ظريف و تيم همکارش، در کنار حمايت قاطع عاليترين مقامات نظام، باعث شده است که پس از ساليان طولاني بياعتمادي و بدگماني بين نمايندگان ما و نمايندگان جهان غرب، راه بر تفاهم و تعامل دوجانبه و اتخاذ يک بازي برد-برد براي هر دو طرف باز شود. و اين همه، نشانهاي بر صحت اين ادعاي دکتر علي اکبر ولايتي در آخرين دور مناظرههاي تلويزيوني انتخابات امسال است که در برابر جلیلی به درستي ابراز داشت که: "ديپلماسي اين نيست که برويم يک بيانيه را بخوانيم و برگرديم".
بابک زنجاني
دستگيري بابک زنجاني در نهم دي ماه 1392 و اتهاماتي که متعاقب آن از سوي برخي مقامات قضايي و اجرايي عليه او در رسانههاي جمعي مطرح شد، به نظر ميرسد آشکار شدن تدريجي نوک کوه يخي است که بخش عمده آن هنوز در زير آب پنهان است. هرچند اتهامات وارده به او هنوز در دادگاه صالحه رسيدگي و اثبات نشده و او نيز همچون هر شهروند ديگري، حق دارد از خود دفاع کند اما ثروت افسانهاي يک جوان مجرد 39 ساله، که بنا به اذعان خودش دوران سربازي را به عنوان راننده رييس کل وقت بانک مرکزي گذرانده (رييس کلي که متاسفانه و برخلاف آقاي زنجاني، در قيد حيات نيست تا در اين خصوص از حيثيت خويش دفاع کند) و امروز، از تجارت جهاني نفت و تجارت فلزات گران بها در ترکيه و امارات متحده عربي تا بانک داري در مالزي و تاجيکستان و نيز در گوشه گوشه اقتصاد کشور، از حمل و نقل هوايي تا هتل داري و ساخت و ساز برجهاي بلند و واردات ماشين آلات سنگين و... همه جا ردپاي او و ثروت نجومياش آشکارا ديده ميشود، چندان عادي به نظر نميرسد. محاکمه بابک زنجاني و افشاي جزييات بيشتري از پرونده او، به اغلب احتمال، نشان خواهد داد که در دوران حاکميت دولتهاي نهم و دهم و در فضاي مه آلوده ناشي از تحريمهاي ناعادلانه جهاني عليه ملت ايران چه ميزان از داراييهاي اين مردم صبور و تحت فشار به غارت رفته و در اين گوشه و آن گوشه جهان، در حسابهاي بانکي بانام و بينام يا به صورت مستغلات بزرگ و افسانهاي يا سهام اين کمپاني يا آن کنسرسيوم، انباشته شده است. و اين همه، نشانهاي است بر اين واقعيت که هر گاه در ميانه دعواي بينالمللي و اعمال تحريمهاي يک جانبه و ظالمانه بر عليه يک ملت، فرد يا افرادي که سوگند خوردهاند تا پاسدار منافع همان ملت باشند دايما در شيپور دعوا و تنش ميدمند و حريف پرقدرت، اما غدار و مکار و بي رحم را به واردکردن ضربات بيشتر و محکمتر و اعمال تحريمهاي جديدتر تشويق ميکنند، احتمالا در زير کاسه خويش نيم کاسهاي براي پنهان کردن دارند.
باراک حسين اوباما
در تحولات ديپلماتيکي که در چند سال گذشته و خصوصا در سال 1392، در ايران رخ دادهاند نقش اين اولين رييسجمهور سياه پوست آمريکا، که از پدري آفريقايي-مسلمان و مادري آمريکايي-مسيحي، زاده شد و مدرک دکتراي حقوق خود را در 30 سالگي از بهترين دانشگاه آمريکا (و احتمالا جهان)، هاروارد، دريافت داشت، را نبايد ناديده گرفت. تصوري در ايران، حداقل در اذهان پارهاي از سياست مداران و مردم، وجود دارد که بر مبناي آن همه سياست مداران آمريکايي سر و ته يک کرباس هستند و همه آنها صرفا به دنبال غارت منابع ديگر ملتها و توسعه نفوذ نامشروع آمريکا در سراسر جهان هستند. رفتار کلي آمريکا در نزديک به 70 سالي که از پايان جنگ جهاني دوم و جايگزيني امپراطوري بريتانيا در عرصه جهاني توسط آمريکا ميگذرد هم تا حد زيادي مويد اين ادعاست، اما آيا واقعا همه دولت مردان آمريکايي عينا از يک قالب واحد در آمده و هيچ تفاوتي با هم ندارند؟ آيا بين جيمي کارتر دموکرات و رونالد ريگان جمهوري خواه، يا بين بيل کلينتون دموکرات و جرج دبليو بوش نومحافظهکار و درنهايت، بين باراک اوباماي دموکرات و مک کين جمهوري خواه هيچ تفاوتي وجود ندارد که به ديپلمات ها و سياستمداران ما امکان مانور بهتر و بهرهگيري موثرتر در جهت احقاق حقوق ملتمان را بدهد؟ نگارنده معتقد است پاسخ به اين سوالها قطعا منفي است و خاستگاه فکري و سياسي هر يک از اين روساي جمهوري آمريکا تا آن اندازه متفاوت بوده و هست که بتوان از لابه لاي آن کشتي ديپلماسي خود را، به شرط دارا بودن مهارت و دانش کافي، به سلامت به ساحل نجات برسانيم. ترديدي نيست که انتخاب اوباما به رياست جمهوري آمريکا در زمستان سال 1386 و پيشي گرفتن او بر رقيب محافظهکار و جنگ طلبش، افق جديدي را پيش روي ملت ما نيز باز کرد. افقي که در آن به جاي جنگ و کشتار و ويراني موردنظر جمهوري خواهان تندرو، گفتوگوي ديپلماتيک و تلاش براي حل و فصل مسالمتجويانه مناقشههاي موجود مد نظر قرار ميگيرد و مسوولان ما ميتوانند ضمن حفظ اصول اساسي انقلاب و در تعاملي برد-برد به دنبال کاهش تنشها و تقويت نقش سازنده ايران در عرصه بينالمللي و در نهايت ساختن فردايي بهتر براي ايران و ايراني باشند. البته بهرهگيري از اين فضاي مساعد بينالمللي، با کمال تاسف، با5-4 سال تاخير و از اواسط سال 1392 آغاز شد چرا که در دولتهاي نهم و دهم اصولا درک درستي از فضاي موجود در عرصه جهاني وجود نداشت و ديپلماسي عالمانه جاي خود را به هياهو و سفرهاي متعدد و بياثر، اگر نگوييم مخرب، به اين جا و آنجاي دنيا داده بود. اوباما با مهار کردن اکثريت جمهوري خواه (و اغلب جنگ طلب) سناي آمريکا با استفاده از تهديد وتوي مصوبات آنان و پافشاري بر دادن فرصت به ديپلماسي نشان داده است که تمايلي به درگيرکردن آمريکا در جنگي ديگر ندارد و اين نبايد به مذاق ما، ناخوشآيد! و اين همه، نشانهاي است بر درستي اين گفته يکي از نخستوزيران اسبق بريتانيا که: "هيچ ملتي دوست دايمي يا دشمن دايمي ندارد. آنچه که دايمي است، منافع ملي است".
نلسون ماندلا
مرگ نلسون ماندلا، اين پدر آفريقاي جنوبي عاري از نژادپرستي و آپارتايد، در 14 آذر 1392 پايان دوران طلايي يک نسل از رهبران مبارز و آزادي خواهي بود که در تاريکي خودکامگي، نژادپرستي، بهره کشي و آپارتايد جاري در طول قرن بيستم ميلادي، نور اميد را به قلب صدها ميليون انسان تحت ستم، آزادي خواه و عدالت طلب تاباندند. هر چند ماندلا نقش مستقيمي در تحولات داخلي و حتي خارجي ايران نداشت اما تاثير او بر سپهر تفکر بسياري از ايرانيان را نميتوان و نبايد ناديده گرفت. مرد بزرگي که پس از قريب به نيم قرن مبارزه و نزديک به 30 سال اسارت و زندان، چون به قدرت دست يافت تيغ انتقام و خونريزي و کين ورزي بر زندانبانان خويش که در هر حال هم وطن و هم نوع و اغلب هم کيش او بودند، نکشيد و فرهنگ آسماني بخشش و گذشت در عين فراموش نکردن را نه تنها به ملت خويش بلکه به انسانهاي بيشمار ديگري در سراسر جهان در عمل آموزش داد. در وصف ماندلا بسيار گفته و نوشته شده اما خوش تر ميدارم که بار ديگر و به مانند مطلبي که قبلا در همين نشريه در رثاي ماندلا نوشته بودم، کلام را با بخشي از بيانات سيد محمد خاتمي در مورد ماندلا در مصاحبه با نشريه"نسيم بيداري" در ارديبهشت ماه 1391 به پايان برم که به زيبايي و درستي گفته است: "بيآنکه درصدد مقايسه باشم و جاي مقايسه هم نيست، ولي ميگويم آنچه ماندلا کرد، آدمي را به ياد حماسه بزرگ فتح مکه توسط پيامبر اکرم (ص) مياندازد که با همه جنايات و ددمنشيهايي که عليه مسلمانان و شخص پيامبر صورت گرفته بود، پيامبر با رحمت و بزرگواري از آن گذشت کرد و به جاي اسارت آنان و انتقامگيري، آنان را «آزادشدگان» ناميد که هم نشان تدبير بود، هم لازمه انسانيت و هم مصداق اقتدار واقعي. طبيعي است که پيامبر با همراهان و مردم عادي به مراتب از اين هم مهربانتر بود و خداوند او را با عنوان دارنده اخلاق عظيم ستود و نيز اين مهرباني و بزرگمنشي نسبت به مردم را نعمت و رحمت والاي الهي دانست که نصيب پيامبر شده است. و نتيجه اينکه انقلابيگري مستلزم مهرباني با مردم و حتي تحمل بزرگوارانه دشمنان (چه رسد به مخالفان) به هنگام اقتدار و استقرار وضع نيز هست. به هر حال ماندلا انساني است مؤمن به اهداف والاي خود. به نظر من، ماندلا عاشق آزادي و مردم و فارغ از هرگونه کينه و نفرت است".
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.