|

دولت یازدهم، ادامه دهنده طرح هدفمندی یارانه ها؛

بازگشت دوباره به اقتصاد کوپنی یا ادامه یارانه های نقدی؟

فرزانه احمدی

پیرمرد با شنیدن سوال من مات می شود به اصفهان سال های دهه شصت. در نگاهش می توان مردمی را دید که در صف ها ایستاده اند تا سهم خود را از نان و گوشت و روغن آن روزها بگیرند. «کالابرگ» یا همان «کوپن» خودمان، برای این پیرمرد نوستالژی زندگی ساده اما آرام و بی دغدغه دهه 60 را تداعی می کند. او به یاد می آورد روزهای جنگ و بعد از جنگ را؛ وقتی تکرارنشدنی ترین روزهای عمر را با فکر سیر کردن شکم دو کودکش سر می کرد در روزهای جنگ و بعد از آن، ذهن دولت چند جا درگیر بود؛ هم باید نیاز جبهه ها را تامین می کرد و هم کالاهای اساسی زندگی مردم را. آن روزها برای تامین نیازهای کشوری که تازه پوست انداخته بود، مسوولان وقت فکری اساسی کردند؛ همین شد که بنزین و برنج و صابون و روغن نباتی و گوشت و قند و شکر و چه و چه در کاغذهای کوچکی سهمیه بندی شدند تا رزق هر خانواده به اندازه همین کاغذها باشد،نتایجی مانند تنظیم بازار و جلوگیری از قحطی و گرانی.
پرده اول: اقتصاد ایران در صف کوپن
کالابرگ یا کوپن معمولا زمانی به کار می آید که با کمبود عرضه بعضی کالاها یا توزیع نامناسب آن در بازار روبرو باشیم؛ این شرایط هم بیشتر در مواقع بروز جنگ یا تحریم ها ایجاد می شود. دولت ایران هم که بعد از انقلاب با جنگ مواجه شد، کوپن را راهی دید برای تضمین تامین نیازهای مردم. یک عضو هیات علمی گروه اقتصاد دانشگاه اصفهان درباره آن روزهامی گوید: دولت در آن زمان برای تامین مایحتاج مردم راهی به جز کالابرگ نداشت، به خصوص در مورد طبقات پایین جامعه که به دلیل ضعف اقتصادی و اجتماعی توان رفع نیازهای خود را نداشتند. دکتر نعمت الله اکبری کوپن را راهی می داند که با آن خیال دولت از دریافت حداقل« کالری» توسط قشر ضعیف جامعه راحت می شود. وی ادامه می دهد: کالابرگ ممکن است دهک های بالای جامعه را هم در بر بگیرد اما معمولا توجه دولت ها در این مواقع به دهک های پایین جامعه است.
پرده دوم: از صف کالای کوپنی تا صف عابربانک
جوان صف های کوپن دیروزی، حالا پیرمردی است که سر و کارش دیگر با سهمیه قند و شکر و گوشت نیست؛ او این روزها کارت اعتباری به دست، هر ماه در صف عابربانک می ایستد تا سهم خود را از طرح تحول اقتصادی دریافت کند. اواسط سال 90 بود که وزیر صنعت، معدن و تجارت وقت از خداحافظی با نظام کالابرگ خبر داد. مهدی غضنفری درباره سرانجام کالابرگ ها گفت: کالابرگ در واقع نوعی یارانه کالایی بود که دولت به مردم پرداخت می کرد و بعد از این که یارانه ها به صورت مستقیم از طریق هدفمند شدن به مردم داده شد، قرار بر این بود به طور کلی سیستم کالابرگ جمع آوری شود. وی تاکید کرد: با اجرای طرح هدفمند شدن یارانه ها باید با سیستم کالابرگی خداحافظی کنیم، زیرا این سیستم برای زمان خاصی طراحی شده و موقت بود و اکنون آن دوران سپری شده است.
پرده سوم: بازگشتی در طول زمان
با شروع دولت یازدهم، در شرایطی که بسیاری تنگناهای زندگی مردم، اولویت اقدامات روحانی و مردمش را ناخودآگاه بر اقتصاد قرار داده، بحث یارانه ها و سرنوشتشان در دولت جدید یکی از مسایل داغ است. عبارت «یارانه کالایی» هر بار در کنار عبارت هدفمندی یارانه ها در وعده های انتخاباتی حسن روحانی شنیده شد: «برای ادامه هدفمندی یارانه ها باید قانون را به دقت اجرا و نواقص گذشته را جبران کنیم. من معتقدم در کنار این یارانه نقدی، نیاز به یارانه کالایی داریم.» روحانی گفته بود: یارانه افرادی که دارای حقوق ثابت هستند مثل کارگران و کارمندان باید تقویت شود. پیشنهاد دولت یازدهم ارایه یارانه کالایی به مردم است تا مردم نسبت به تامین کالاهای اساسی تضمین لازم را داشته باشند. روحانی وعده داده بود: در دولت تدبیر و امید در کنار یارانه نقدی، یارانه کالایی برای کالاهای اساسی داده خواهد شد تا دهک های پایین و آنهایی که بیشتر در فشارند دغدغه نداشته باشند. با بیان چنین سخنانی، به نظر می رسید بالا رفتن نرخ ارز و به دنبال آن گران شدن بسیاری از کالاها و نیز شرایطی که تحریم ها در دولت نهم و دهم بر کشور تحمیل کرد، روحانی و مشاورانش را به فکر بازگشت کوپن انداخته است.کارشناسان هم نه اینکه به برگشت کوپن روی خوش نشان ندهند، اما عملکرد دولت نهم و دهم در این زمینه را قابل نقد می دانند. دکتر اکبری در این باره گفت: باید به دولت نهم و دهم دست مریزاد بگوییم که با توجه به افزایش شدید قیمت نفت و درپي آن فراهم بودن شرايط براي دست يابي به رشد اقتصادي تصريح شده در قوانين برنامه چهارم و پنجم، سیاست های اقتصادی را به گونه ای پیاده کرده است که مجبور باشیم برای کاهش اثرات تورم به کالابرگ رو بیاوریم. او تاکید کرد: البته نمی توان از کالابرگ انتظاری بیشتر از آنچه در گذشته بود، داشت به خصوص در شرایطی که مردم اثرات تورم شدید پرداخت مستقیم یارانه ها را تحمل کرده اند.
پرده آخر: یارانه کالایی یا ادامه یارانه های نقدی؟
حرف ها و حدیث های زیادی در این باره شنیده شد؛ بحث بر سر حذف یارانه ها یا تغییر شکل آن به یارانه کالایی بود. در نهایت دولت با ارایه بودجه 93 نشان داد که پرداخت یارانه ها به همین شکل لااقل تا چند ماه ابتدایی سال 93 ادامه خواهد داشت و فقط متمولان از لیست دریافت یارانه حذف می شوند. البته شاید بتوان گفت ارایه سبد کالا به بعضی خانواده ها، نوعی محک دولت از تغییر شکل یارانه های نقدی به یارانه کالایی بود که به نظر می رسد تجربه چندان موفقی هم نشد. حالا دولت می داند که اگر بخواهد یارانه کالایی را با یارانه نقدی جایگرین کند، باید روش بهتری برای شناسایی خانواده های نیازمند یارانه به کار ببرد.
پیرمرد با شنیدن سوال من مات می شود به اصفهان سال های دهه شصت. در نگاهش می توان مردمی را دید که در صف ها ایستاده اند تا سهم خود را از نان و گوشت و روغن آن روزها بگیرند. «کالابرگ» یا همان «کوپن» خودمان، برای این پیرمرد نوستالژی زندگی ساده اما آرام و بی دغدغه دهه 60 را تداعی می کند. او به یاد می آورد روزهای جنگ و بعد از جنگ را؛ وقتی تکرارنشدنی ترین روزهای عمر را با فکر سیر کردن شکم دو کودکش سر می کرد در روزهای جنگ و بعد از آن، ذهن دولت چند جا درگیر بود؛ هم باید نیاز جبهه ها را تامین می کرد و هم کالاهای اساسی زندگی مردم را. آن روزها برای تامین نیازهای کشوری که تازه پوست انداخته بود، مسوولان وقت فکری اساسی کردند؛ همین شد که بنزین و برنج و صابون و روغن نباتی و گوشت و قند و شکر و چه و چه در کاغذهای کوچکی سهمیه بندی شدند تا رزق هر خانواده به اندازه همین کاغذها باشد،نتایجی مانند تنظیم بازار و جلوگیری از قحطی و گرانی.
پرده اول: اقتصاد ایران در صف کوپن
کالابرگ یا کوپن معمولا زمانی به کار می آید که با کمبود عرضه بعضی کالاها یا توزیع نامناسب آن در بازار روبرو باشیم؛ این شرایط هم بیشتر در مواقع بروز جنگ یا تحریم ها ایجاد می شود. دولت ایران هم که بعد از انقلاب با جنگ مواجه شد، کوپن را راهی دید برای تضمین تامین نیازهای مردم. یک عضو هیات علمی گروه اقتصاد دانشگاه اصفهان درباره آن روزهامی گوید: دولت در آن زمان برای تامین مایحتاج مردم راهی به جز کالابرگ نداشت، به خصوص در مورد طبقات پایین جامعه که به دلیل ضعف اقتصادی و اجتماعی توان رفع نیازهای خود را نداشتند. دکتر نعمت الله اکبری کوپن را راهی می داند که با آن خیال دولت از دریافت حداقل« کالری» توسط قشر ضعیف جامعه راحت می شود. وی ادامه می دهد: کالابرگ ممکن است دهک های بالای جامعه را هم در بر بگیرد اما معمولا توجه دولت ها در این مواقع به دهک های پایین جامعه است.
پرده دوم: از صف کالای کوپنی تا صف عابربانک
جوان صف های کوپن دیروزی، حالا پیرمردی است که سر و کارش دیگر با سهمیه قند و شکر و گوشت نیست؛ او این روزها کارت اعتباری به دست، هر ماه در صف عابربانک می ایستد تا سهم خود را از طرح تحول اقتصادی دریافت کند. اواسط سال 90 بود که وزیر صنعت، معدن و تجارت وقت از خداحافظی با نظام کالابرگ خبر داد. مهدی غضنفری درباره سرانجام کالابرگ ها گفت: کالابرگ در واقع نوعی یارانه کالایی بود که دولت به مردم پرداخت می کرد و بعد از این که یارانه ها به صورت مستقیم از طریق هدفمند شدن به مردم داده شد، قرار بر این بود به طور کلی سیستم کالابرگ جمع آوری شود. وی تاکید کرد: با اجرای طرح هدفمند شدن یارانه ها باید با سیستم کالابرگی خداحافظی کنیم، زیرا این سیستم برای زمان خاصی طراحی شده و موقت بود و اکنون آن دوران سپری شده است.
پرده سوم: بازگشتی در طول زمان
با شروع دولت یازدهم، در شرایطی که بسیاری تنگناهای زندگی مردم، اولویت اقدامات روحانی و مردمش را ناخودآگاه بر اقتصاد قرار داده، بحث یارانه ها و سرنوشتشان در دولت جدید یکی از مسایل داغ است. عبارت «یارانه کالایی» هر بار در کنار عبارت هدفمندی یارانه ها در وعده های انتخاباتی حسن روحانی شنیده شد: «برای ادامه هدفمندی یارانه ها باید قانون را به دقت اجرا و نواقص گذشته را جبران کنیم. من معتقدم در کنار این یارانه نقدی، نیاز به یارانه کالایی داریم.» روحانی گفته بود: یارانه افرادی که دارای حقوق ثابت هستند مثل کارگران و کارمندان باید تقویت شود. پیشنهاد دولت یازدهم ارایه یارانه کالایی به مردم است تا مردم نسبت به تامین کالاهای اساسی تضمین لازم را داشته باشند. روحانی وعده داده بود: در دولت تدبیر و امید در کنار یارانه نقدی، یارانه کالایی برای کالاهای اساسی داده خواهد شد تا دهک های پایین و آنهایی که بیشتر در فشارند دغدغه نداشته باشند. با بیان چنین سخنانی، به نظر می رسید بالا رفتن نرخ ارز و به دنبال آن گران شدن بسیاری از کالاها و نیز شرایطی که تحریم ها در دولت نهم و دهم بر کشور تحمیل کرد، روحانی و مشاورانش را به فکر بازگشت کوپن انداخته است.کارشناسان هم نه اینکه به برگشت کوپن روی خوش نشان ندهند، اما عملکرد دولت نهم و دهم در این زمینه را قابل نقد می دانند. دکتر اکبری در این باره گفت: باید به دولت نهم و دهم دست مریزاد بگوییم که با توجه به افزایش شدید قیمت نفت و درپي آن فراهم بودن شرايط براي دست يابي به رشد اقتصادي تصريح شده در قوانين برنامه چهارم و پنجم، سیاست های اقتصادی را به گونه ای پیاده کرده است که مجبور باشیم برای کاهش اثرات تورم به کالابرگ رو بیاوریم. او تاکید کرد: البته نمی توان از کالابرگ انتظاری بیشتر از آنچه در گذشته بود، داشت به خصوص در شرایطی که مردم اثرات تورم شدید پرداخت مستقیم یارانه ها را تحمل کرده اند.
پرده آخر: یارانه کالایی یا ادامه یارانه های نقدی؟
حرف ها و حدیث های زیادی در این باره شنیده شد؛ بحث بر سر حذف یارانه ها یا تغییر شکل آن به یارانه کالایی بود. در نهایت دولت با ارایه بودجه 93 نشان داد که پرداخت یارانه ها به همین شکل لااقل تا چند ماه ابتدایی سال 93 ادامه خواهد داشت و فقط متمولان از لیست دریافت یارانه حذف می شوند. البته شاید بتوان گفت ارایه سبد کالا به بعضی خانواده ها، نوعی محک دولت از تغییر شکل یارانه های نقدی به یارانه کالایی بود که به نظر می رسد تجربه چندان موفقی هم نشد. حالا دولت می داند که اگر بخواهد یارانه کالایی را با یارانه نقدی جایگرین کند، باید روش بهتری برای شناسایی خانواده های نیازمند یارانه به کار ببرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.