نگاهی به کتاب «همه مردان شاه» در گفتوگو با شهریار خواجیان
کودتای 28 مرداد؛ نقطه پایانی بر فضای باز سیاسی
گروه اندیشه: در مورد مبارزات ملیشدن نفت و کودتا تاکنون کتابهای زیادی به انگلیسی و فارسی منتشر شده است. کتاب «همه مردان شاه» نوشته استیون کینزر، روزنامهنگار آمریکایی یکی از این کتابهاست که با روایتی داستانی و به گونهای متفاوت از کتابهای حجیم و کسالتبار تاریخی نوشته شده است. کینزر با مرور اجمالی تاریخ معاصر ایران و ماجراهای کشف نفت و روند ملیشدن آن، به روزهای پرآشوب تهرانِ منتهی به کودتا و شرح ساعت به ساعت آن رخداد میپردازد. در سال 2000 برخی از اسناد محرمانه سیا در مورد این کودتا به دست «جیمز رازن»، خبرنگار روزنامه نیویورکتایمز افتاد و کینزر بخش عمده کتاب را بر اساس آن اسناد نوشته است. در سال 1382 «همه مردان شاه» به فاصله چند ماه بعد از انتشار در آمریکا، توسط چهار مترجم و ناشر مختلف در پشت ویترینهای کتابفروشیهای خیابان انقلاب ظاهر شد. چندی پیش ترجمه شهریار خواجیان از این کتاب که تا چاپ پنجم توسط نشر اختران منتشر شده بود توسط نشر آمه به چاپ ششم رسید. خواجیان مترجم گزیدهکاری است که شماری از کتابهای دهه 80 در حوزههای متنوع و فارغ از «مد و سلیقه بازار»، نام او را بهعنوان مترجم همراه خود
دارد. «تاریخ ایران نوین» نوشته یرواند آبراهامیان، «سوسیالیسم بازار (گفتوگو میان سوسیالیستها) »، «زندگی سراسر حل مساله است» اثر پوپر و «میراثخواران اتحاد شوروی: استبداد نولیبرالی» اثر کارگارلیتسکی از این جملهاند. او در پاسخ پرسش ما از اتمام ترجمه اخیرش «ظهور ژاپن مدرن، تاملی در مشروطه ژاپنی» و سپردن آن به ناشر میگوید و همراه با کنایهای به وضعیت و اقتصاد آشفته بازار نشر ابراز امیدواری میکند که به نمایشگاه آینده کتاب تهران که نزدیک به دو ماه دیگر برگزار میشود، برسد. گفتوگوی مکتوب با شهریار خواجیان درباره کتاب «همه مردان شاه» را به بهانه 60سالگی کودتا و در آستانه سالگرد ملیشدن صنعت نفت در ادامه بخوانید.
مبارزه برای ملیکردن صنعت نفت ایران از چه زمانی آغاز شد و تحت چه شرایطی تاریخی قدرت گرفت و به خواستی عمومی در جامعه تبدیل شد؟
زمان دقیق آن را نمیدانم، اما استیون کینزر در بخشی از کتاب خود ضمن شرح قرارداد گس- گلشاییان و مخالفت اکثریت مجلس با آن، به نطق اعتراضی عباس اسکندری در 1328 اشاره میکند که در پایان آن ناطق با تاکید بر خواست سهم 50-50 درآمد نفت بین ایران و شرکت نفت انگلیس، هشدار داد که اگر به این خواست عادلانه ترتیب اثر داده نشود، ایران «صنعت نفت را ملی خواهد کرد و خود امور استخراج نفت خام را بر عهده خواهد گرفت.»
در کتاب «همه مردان شاه»، به اهمیت حیاتی دستیابی مجدد به منابع نفت برای انگلیسیها اشاره میشود. اما گاهی از زبان آمریکاییها هدف از کودتا مبارزه با پیشروی بلوک شرق عنوان میشود و گاهی، عدم تسری موج استقلالطلبی و ملیشدن منابع طبیعی به سرزمینهایی که شرکتهای آمریکایی در آنجا حضور دارند. در قسمتی از کتاب میخوانیم: «مصدق با خودداری از سرکوب جنبش کمونیستی در ایران خود را در فهرست مرگ سازمان سیا در واشنگتن قرار داد.» آیا از بین این انگیزهها میتوان اولویت خاصی برای انجام کودتا قایل شد؟
واقعیت این است که پس از جنگجهانیدوم با شعلهورشدن آتش جنگ سرد بین دو قدرت عمده پیروز جنگجهانی یعنی ایالاتمتحده و اتحاد شوروی، هری ترومن، رییسجمهور وقت آمریکا در پاسخ به رویدادهای جنگ داخلی یونان که درحال یکسرهشدن به سود کمونیستها بود، در مارس 1947 دکترین خود را دایر بر کمک نظامی و اقتصادی به یونان و ترکیه برای جلوگیری از سقوط آنها به دامن شوروی، اعلام کرد. از آن زمان به بعد و با توجه به تحولات خاور دور (پیروزی کمونیستها در جنگ داخلی چین در سال 1949، جنگ داخلی کره در سال 1950 و...) آمریکا به رصد مبارزات استقلالطلبانه کشورهای جهان سوم پرداخت تا اینکه در سال 1951 (1330) مساله جنبش ملیشدن نفت ایران پیش آمد. البته شخص ترومن تا پایان دوران ریاستجمهوریاش نظر مثبتی به جنبش ملی ایران و شخص رهبری آن دکتر مصدق داشت و از بریتانیا میخواست که به خواستههای مشروع ایران توجه کند. اما با به بنبست رسیدن مذاکرات نفت و سرسختی مصدق در پافشاری بر قانون ملیشدن نفت از یکسو و تغییر دولتها در بریتانیا و آمریکا در پاییز و زمستان 1331 و حاکمشدن احزاب محافظهکار و جمهوریخواه در این دو کشور و نیز نزدیکشدن مواضع حزب توده به مصدق پس از جریانات 9 اسفند، از سوی دیگر ابتدا بریتانیا و سپس آمریکا «خطر سرخ» و ضرورت مبارزه با آن را در ایران در دستور کار قرار دادند و... شد چنانکه میدانیم. بهطور خلاصه میتوان گفت، در عین آنکه «مشکل سرخ» به هرحال در ایران وجود داشت، اما درباره آن بیش از حد بزرگنمایی و عملا چماقی برای کوبیدن بر سر جنبش ملیشدن نفت شد.
در متن کتاب، وضعیت زندگی کارگران در آبادان بسیار فلاکتبار و سخت تصویر میشود. نوع جهتگیریهای اقتصادی مصدق و توجه به لایههای پایینی جامعه یادآور نوعی سوسیال دموکراسی بود. نقش اعتصابات کارگری را در پیشبرد جنبش ملیشدن نفت تا چه حد میدانید و چقدر این دو نیرو در آن برهه زمانی با هم متحد بودند؟
شرایط زندگی وخیم کارگران شرکت نفت در آبادان و دیگر شهرهای نفتی جنوب، بیتردید نقش مهمی در جنبش ملیشدن نفت داشت. شرکت نفت انگلیسی چه در قرارداد 1933 و چه در قرارداد الحاقی گس- گلشاییان متعهد به بهبود شرایط وخیم زندگی کارگران صنعت نفت شده بود، که هرگز به آن عمل نکرد و همین امر یکی از انگیزههای اعتصابات نفتی جنوب و در نهایت تصویب قانون ملیشدن صنعت نفت در مجلس شد. درمورد سیاستگذاریهای نفتی مصدق، نباید فراموش کرد که صنعت نفت ایران تقریبا بلافاصله پس از ملیشدن مورد تحریم بریتانیا و دیگر قدرتهای بزرگ قرار گرفت و دولت عملا توان مالی بهبود شرایط اقتصادی کارگران- و خیلی از کارهای دیگر- را نداشت. از سوی دیگر به دلیل سیاستهای تندروانه حزب توده علیه مصدق و آمریکایی دانستن وی و نفوذی که این حزب کمابیش در میان کارگران داشت، گمان نمیرود که چندان تفاهمی میان جنبش کارگری و جنبش ملی وجود داشت.
در گزارشهای ماموران انگلیسی و آمریکایی، به کرات به روانشناسی شخصیت مصدق و صفاتی همچون لجاجت و یکدندگی او اشاره میشود. درستی این ادعا را که مصدق میتوانست در آخرین مذاکرات، دست از «آرمانگرایی» بردارد و با «مصلحت» کشور را نجات دهد تا چه حد میدانید؟
در اینباره گمانهزنیها بسیار است. گروهی، حتی یاران نزدیک مصدق بعدها گفتند که وی زیادی سختگیر و آرمانگرا بود و میتوانست به ویژه پیشنهاد هریمن را بپذیرد و بحران ایجادشده را فرو نشاند اما در این میان چند نکته ظاهرا مغفول مانده است. نخست اینکه، پیشنهاد 50-50 هریمن به ایران هرگز بهعنوان یک پیشنهاد مدون و رسمی ارایه نشد و بیشتر در حد حرف بود. دوم اینکه خود بریتانیا بهعنوان یک طرف ماجرا هرگز بهطور مشخص این پیشنهاد را نپذیرفته و با آن موافقت نکرده بود. سوم اینکه، اگرچه پیشنهاد سهم برابر طرفین از درآمد نفت وسوسهانگیز بود ولی کنترل تولید را همچنان در دست شرکت نفت انگلیس میگذاشت که این کاملا با قانون ملیشدن نفت در تضاد بود. چهارم اینکه، حضور بریتانیا در خوزستانِ نفتی، نه صرفا یک حضور اقتصادی و فنی، که افزون بر آن حضوری سیاسی، نظامی و امنیتی بود و بریتانیا به بهانه حفظ منافع نفتی خود در امور داخلی ایران دخالت موثر میکرد و به اصطلاح برای خود «ستون پنجم» داشت. اما در مورد «مصلحت» کشور در آن برهه میتوان بسیار قلمفرسایی کرد، از جمله اینکه مصدق درک درستی از واقعیتهای جهان و موازنه نیروها در سطح بینالمللی نداشت و بیش از اندازه نسبت به اختلاف منافع بریتانیا و آمریکا و نظر مثبت دومی به ایران و خودش خوشبین بود. مصدق توجه نداشت در زمانی که جنگ سرد اوج میگرفت و جهان به دو جبهه متخاصم شرق و غرب تقسیم میشد، ایالاتمتحده با همه حسننیتی هم که به ایران دوره مصدق داشت، بریتانیا را رها نمیکرد که جانب ایران را بگیرد، آن هم ایرانی که در آن کمونیستها به هرحال با افتوخیز درحال پیشروی بودند و مصدق هم با آنها مجامله میکرد. درحالیکه آمریکا، بهویژه آمریکای دوران آیزنهاور، یک ایران «ضدکمونیست» و نه «غیرکمونیست» میخواست که درنهایت هم با کودتای 28 مرداد به آن رسید.
برخی ادعا میکنند حزب توده با نیروی اجتماعی خویش و نفوذ در ارتش میتوانست از وقوع کودتا در روز 28 مرداد جلوگیری کند. رابطه پرفرازونشیب حزب توده و جبهه ملی را در آن زمان چگونه ارزیابی میکنید؟
به گمانم همانطور که در پاسخهای پیش گفته شد، نباید در مورد قدرت و نفوذ حزب توده در رویدادهای پیش و حین جنبش ملیشدن نفت بزرگنمایی کرد. اکنون دیگر تقریبا روشن شده - و در کتاب کینزر هم به آن اشاره شده - که این گروههای تعلیمدیده سیا بودند که در روزهای پیش از کودتا با پرچمهای حزب توده به دفاتر روزنامهها و بیت علما حمله کرده و به نام حزب توده آشوب به پا کردند و همین مصدق را بر آن داشت که با شکایت هندرسون سفیر آمریکا (که میخواست از «آب خود گلآلودکرده» ماهیهای چاق بگیرد) به شهربانی دستور دهد که جلوی راهپیماییها و تظاهرات از هرگونه را بگیرد و عملا خیابانها را برای حرکت کودتاچیان 28مرداد خلوت کند. اما حزب توده در آن مقطع بهدلیل فرار اغلب رهبران تراز اول آن و اختلافات فرقهای و باندی باقیمانده آنها و از آن مهمتر مرگ استالین در مارس 1953 (اردیبهشت 1332) و بلاتکلیفی در راس قدرت شوروی، به واقع دچار انفعال و بیعملی شده بود و اگر هم به کمک معدود نیروهای مخفی نظامیاش (که بیشتر هم اطلاعاتی بودند تا نظامی) وارد عمل میشد معلوم نبود که بتواند کاری جز دامنزدن به جنگ داخلی در ایران انجام دهد. به گمانم (و شاید گمان خیلیها) حزب توده بیشتر یک نیروی سیاسی و فکری و ایدئولوژیکی بود که تکیهگاه اصلی آن نه پایگاه به قرار قدرتمند اجتماعی و سیاسیاش یعنی کارگران و زحمتکشان، که حمایت یک ابرقدرت جهانی یعنی شوروی بود. حزب توده اگر هم قدرت و نفوذی داشت تا سال 1325 و قدرتگیری جنبشهای آذربایجان و کردستان بود، که با شکست آنها و انشعاب در حزب توده عملا از نفوذ قابل ملاحظه آن کاسته شد. در دوران جنبش ملی نیز سیاستهای حزب توده در مجموع در راستای مخالفت و تضعیف مصدق و ملیون و دست آخر ایفای نقش یک «لولوی سرخ» برای توجیه کودتای 28مرداد و سرکوب جنبش ملی بود.
به نظر شما لطماتی که کودتای 28مرداد به شوون مختلف زندگی مردم ایران وارد کرد، چه بودند؟
کودتای 28مرداد نقطه پایانی بر فضای باز سیاسی و دموکراسی پارلمانی نیم بند ایران گذاشت که از شهریور 1320 با حمله متفقین به ایران و تبعید رضاشاه شکل گرفته بود. کودتای 28مرداد در عین حال آغازِ پایان قدرتنمایی نیروهای سیاسی غیرمذهبی، اعم از ملی و چپ و به صحنه آمدن تدریجی نیروهای مذهبی سنتی و نواندیش بود که در خرداد 42 قدرت خیرهکنندهای را به نمایش گذاشتند و در بهمن 57 قدرت سیاسی را در دست گرفتند. کودتای 28مرداد و تثبیت قدرت استبدادی شاه، حکومت مشروطه و قانون اساسی آن را که در دوران رضاشاه موقتا تعطیل شده بود، یکسره به زبالهدان ریخت. از آن پس گفتمان انقلاب و قیام مسلحانه، بهویژه پس از رویدادهای 1342، بهجای گفتمان اصلاحات نشست و چنانکه میدانیم حتی اصلاحات گسترده سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی رژیم شاه تحت عنوان «انقلاب سفید» نه تنها نتوانست مانع جنبش انقلابی 57 شود، چهبسا سوخترسان آن نیز شد.
مبارزه برای ملیکردن صنعت نفت ایران از چه زمانی آغاز شد و تحت چه شرایطی تاریخی قدرت گرفت و به خواستی عمومی در جامعه تبدیل شد؟
زمان دقیق آن را نمیدانم، اما استیون کینزر در بخشی از کتاب خود ضمن شرح قرارداد گس- گلشاییان و مخالفت اکثریت مجلس با آن، به نطق اعتراضی عباس اسکندری در 1328 اشاره میکند که در پایان آن ناطق با تاکید بر خواست سهم 50-50 درآمد نفت بین ایران و شرکت نفت انگلیس، هشدار داد که اگر به این خواست عادلانه ترتیب اثر داده نشود، ایران «صنعت نفت را ملی خواهد کرد و خود امور استخراج نفت خام را بر عهده خواهد گرفت.»
در کتاب «همه مردان شاه»، به اهمیت حیاتی دستیابی مجدد به منابع نفت برای انگلیسیها اشاره میشود. اما گاهی از زبان آمریکاییها هدف از کودتا مبارزه با پیشروی بلوک شرق عنوان میشود و گاهی، عدم تسری موج استقلالطلبی و ملیشدن منابع طبیعی به سرزمینهایی که شرکتهای آمریکایی در آنجا حضور دارند. در قسمتی از کتاب میخوانیم: «مصدق با خودداری از سرکوب جنبش کمونیستی در ایران خود را در فهرست مرگ سازمان سیا در واشنگتن قرار داد.» آیا از بین این انگیزهها میتوان اولویت خاصی برای انجام کودتا قایل شد؟
واقعیت این است که پس از جنگجهانیدوم با شعلهورشدن آتش جنگ سرد بین دو قدرت عمده پیروز جنگجهانی یعنی ایالاتمتحده و اتحاد شوروی، هری ترومن، رییسجمهور وقت آمریکا در پاسخ به رویدادهای جنگ داخلی یونان که درحال یکسرهشدن به سود کمونیستها بود، در مارس 1947 دکترین خود را دایر بر کمک نظامی و اقتصادی به یونان و ترکیه برای جلوگیری از سقوط آنها به دامن شوروی، اعلام کرد. از آن زمان به بعد و با توجه به تحولات خاور دور (پیروزی کمونیستها در جنگ داخلی چین در سال 1949، جنگ داخلی کره در سال 1950 و...) آمریکا به رصد مبارزات استقلالطلبانه کشورهای جهان سوم پرداخت تا اینکه در سال 1951 (1330) مساله جنبش ملیشدن نفت ایران پیش آمد. البته شخص ترومن تا پایان دوران ریاستجمهوریاش نظر مثبتی به جنبش ملی ایران و شخص رهبری آن دکتر مصدق داشت و از بریتانیا میخواست که به خواستههای مشروع ایران توجه کند. اما با به بنبست رسیدن مذاکرات نفت و سرسختی مصدق در پافشاری بر قانون ملیشدن نفت از یکسو و تغییر دولتها در بریتانیا و آمریکا در پاییز و زمستان 1331 و حاکمشدن احزاب محافظهکار و جمهوریخواه در این دو کشور و نیز نزدیکشدن مواضع حزب توده به مصدق پس از جریانات 9 اسفند، از سوی دیگر ابتدا بریتانیا و سپس آمریکا «خطر سرخ» و ضرورت مبارزه با آن را در ایران در دستور کار قرار دادند و... شد چنانکه میدانیم. بهطور خلاصه میتوان گفت، در عین آنکه «مشکل سرخ» به هرحال در ایران وجود داشت، اما درباره آن بیش از حد بزرگنمایی و عملا چماقی برای کوبیدن بر سر جنبش ملیشدن نفت شد.
در متن کتاب، وضعیت زندگی کارگران در آبادان بسیار فلاکتبار و سخت تصویر میشود. نوع جهتگیریهای اقتصادی مصدق و توجه به لایههای پایینی جامعه یادآور نوعی سوسیال دموکراسی بود. نقش اعتصابات کارگری را در پیشبرد جنبش ملیشدن نفت تا چه حد میدانید و چقدر این دو نیرو در آن برهه زمانی با هم متحد بودند؟
شرایط زندگی وخیم کارگران شرکت نفت در آبادان و دیگر شهرهای نفتی جنوب، بیتردید نقش مهمی در جنبش ملیشدن نفت داشت. شرکت نفت انگلیسی چه در قرارداد 1933 و چه در قرارداد الحاقی گس- گلشاییان متعهد به بهبود شرایط وخیم زندگی کارگران صنعت نفت شده بود، که هرگز به آن عمل نکرد و همین امر یکی از انگیزههای اعتصابات نفتی جنوب و در نهایت تصویب قانون ملیشدن صنعت نفت در مجلس شد. درمورد سیاستگذاریهای نفتی مصدق، نباید فراموش کرد که صنعت نفت ایران تقریبا بلافاصله پس از ملیشدن مورد تحریم بریتانیا و دیگر قدرتهای بزرگ قرار گرفت و دولت عملا توان مالی بهبود شرایط اقتصادی کارگران- و خیلی از کارهای دیگر- را نداشت. از سوی دیگر به دلیل سیاستهای تندروانه حزب توده علیه مصدق و آمریکایی دانستن وی و نفوذی که این حزب کمابیش در میان کارگران داشت، گمان نمیرود که چندان تفاهمی میان جنبش کارگری و جنبش ملی وجود داشت.
در گزارشهای ماموران انگلیسی و آمریکایی، به کرات به روانشناسی شخصیت مصدق و صفاتی همچون لجاجت و یکدندگی او اشاره میشود. درستی این ادعا را که مصدق میتوانست در آخرین مذاکرات، دست از «آرمانگرایی» بردارد و با «مصلحت» کشور را نجات دهد تا چه حد میدانید؟
در اینباره گمانهزنیها بسیار است. گروهی، حتی یاران نزدیک مصدق بعدها گفتند که وی زیادی سختگیر و آرمانگرا بود و میتوانست به ویژه پیشنهاد هریمن را بپذیرد و بحران ایجادشده را فرو نشاند اما در این میان چند نکته ظاهرا مغفول مانده است. نخست اینکه، پیشنهاد 50-50 هریمن به ایران هرگز بهعنوان یک پیشنهاد مدون و رسمی ارایه نشد و بیشتر در حد حرف بود. دوم اینکه خود بریتانیا بهعنوان یک طرف ماجرا هرگز بهطور مشخص این پیشنهاد را نپذیرفته و با آن موافقت نکرده بود. سوم اینکه، اگرچه پیشنهاد سهم برابر طرفین از درآمد نفت وسوسهانگیز بود ولی کنترل تولید را همچنان در دست شرکت نفت انگلیس میگذاشت که این کاملا با قانون ملیشدن نفت در تضاد بود. چهارم اینکه، حضور بریتانیا در خوزستانِ نفتی، نه صرفا یک حضور اقتصادی و فنی، که افزون بر آن حضوری سیاسی، نظامی و امنیتی بود و بریتانیا به بهانه حفظ منافع نفتی خود در امور داخلی ایران دخالت موثر میکرد و به اصطلاح برای خود «ستون پنجم» داشت. اما در مورد «مصلحت» کشور در آن برهه میتوان بسیار قلمفرسایی کرد، از جمله اینکه مصدق درک درستی از واقعیتهای جهان و موازنه نیروها در سطح بینالمللی نداشت و بیش از اندازه نسبت به اختلاف منافع بریتانیا و آمریکا و نظر مثبت دومی به ایران و خودش خوشبین بود. مصدق توجه نداشت در زمانی که جنگ سرد اوج میگرفت و جهان به دو جبهه متخاصم شرق و غرب تقسیم میشد، ایالاتمتحده با همه حسننیتی هم که به ایران دوره مصدق داشت، بریتانیا را رها نمیکرد که جانب ایران را بگیرد، آن هم ایرانی که در آن کمونیستها به هرحال با افتوخیز درحال پیشروی بودند و مصدق هم با آنها مجامله میکرد. درحالیکه آمریکا، بهویژه آمریکای دوران آیزنهاور، یک ایران «ضدکمونیست» و نه «غیرکمونیست» میخواست که درنهایت هم با کودتای 28 مرداد به آن رسید.
برخی ادعا میکنند حزب توده با نیروی اجتماعی خویش و نفوذ در ارتش میتوانست از وقوع کودتا در روز 28 مرداد جلوگیری کند. رابطه پرفرازونشیب حزب توده و جبهه ملی را در آن زمان چگونه ارزیابی میکنید؟
به گمانم همانطور که در پاسخهای پیش گفته شد، نباید در مورد قدرت و نفوذ حزب توده در رویدادهای پیش و حین جنبش ملیشدن نفت بزرگنمایی کرد. اکنون دیگر تقریبا روشن شده - و در کتاب کینزر هم به آن اشاره شده - که این گروههای تعلیمدیده سیا بودند که در روزهای پیش از کودتا با پرچمهای حزب توده به دفاتر روزنامهها و بیت علما حمله کرده و به نام حزب توده آشوب به پا کردند و همین مصدق را بر آن داشت که با شکایت هندرسون سفیر آمریکا (که میخواست از «آب خود گلآلودکرده» ماهیهای چاق بگیرد) به شهربانی دستور دهد که جلوی راهپیماییها و تظاهرات از هرگونه را بگیرد و عملا خیابانها را برای حرکت کودتاچیان 28مرداد خلوت کند. اما حزب توده در آن مقطع بهدلیل فرار اغلب رهبران تراز اول آن و اختلافات فرقهای و باندی باقیمانده آنها و از آن مهمتر مرگ استالین در مارس 1953 (اردیبهشت 1332) و بلاتکلیفی در راس قدرت شوروی، به واقع دچار انفعال و بیعملی شده بود و اگر هم به کمک معدود نیروهای مخفی نظامیاش (که بیشتر هم اطلاعاتی بودند تا نظامی) وارد عمل میشد معلوم نبود که بتواند کاری جز دامنزدن به جنگ داخلی در ایران انجام دهد. به گمانم (و شاید گمان خیلیها) حزب توده بیشتر یک نیروی سیاسی و فکری و ایدئولوژیکی بود که تکیهگاه اصلی آن نه پایگاه به قرار قدرتمند اجتماعی و سیاسیاش یعنی کارگران و زحمتکشان، که حمایت یک ابرقدرت جهانی یعنی شوروی بود. حزب توده اگر هم قدرت و نفوذی داشت تا سال 1325 و قدرتگیری جنبشهای آذربایجان و کردستان بود، که با شکست آنها و انشعاب در حزب توده عملا از نفوذ قابل ملاحظه آن کاسته شد. در دوران جنبش ملی نیز سیاستهای حزب توده در مجموع در راستای مخالفت و تضعیف مصدق و ملیون و دست آخر ایفای نقش یک «لولوی سرخ» برای توجیه کودتای 28مرداد و سرکوب جنبش ملی بود.
به نظر شما لطماتی که کودتای 28مرداد به شوون مختلف زندگی مردم ایران وارد کرد، چه بودند؟
کودتای 28مرداد نقطه پایانی بر فضای باز سیاسی و دموکراسی پارلمانی نیم بند ایران گذاشت که از شهریور 1320 با حمله متفقین به ایران و تبعید رضاشاه شکل گرفته بود. کودتای 28مرداد در عین حال آغازِ پایان قدرتنمایی نیروهای سیاسی غیرمذهبی، اعم از ملی و چپ و به صحنه آمدن تدریجی نیروهای مذهبی سنتی و نواندیش بود که در خرداد 42 قدرت خیرهکنندهای را به نمایش گذاشتند و در بهمن 57 قدرت سیاسی را در دست گرفتند. کودتای 28مرداد و تثبیت قدرت استبدادی شاه، حکومت مشروطه و قانون اساسی آن را که در دوران رضاشاه موقتا تعطیل شده بود، یکسره به زبالهدان ریخت. از آن پس گفتمان انقلاب و قیام مسلحانه، بهویژه پس از رویدادهای 1342، بهجای گفتمان اصلاحات نشست و چنانکه میدانیم حتی اصلاحات گسترده سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی رژیم شاه تحت عنوان «انقلاب سفید» نه تنها نتوانست مانع جنبش انقلابی 57 شود، چهبسا سوخترسان آن نیز شد.
گروه اندیشه: در مورد مبارزات ملیشدن نفت و کودتا تاکنون کتابهای زیادی به انگلیسی و فارسی منتشر شده است. کتاب «همه مردان شاه» نوشته استیون کینزر، روزنامهنگار آمریکایی یکی از این کتابهاست که با روایتی داستانی و به گونهای متفاوت از کتابهای حجیم و کسالتبار تاریخی نوشته شده است. کینزر با مرور اجمالی تاریخ معاصر ایران و ماجراهای کشف نفت و روند ملیشدن آن، به روزهای پرآشوب تهرانِ منتهی به کودتا و شرح ساعت به ساعت آن رخداد میپردازد. در سال 2000 برخی از اسناد محرمانه سیا در مورد این کودتا به دست «جیمز رازن»، خبرنگار روزنامه نیویورکتایمز افتاد و کینزر بخش عمده کتاب را بر اساس آن اسناد نوشته است. در سال 1382 «همه مردان شاه» به فاصله چند ماه بعد از انتشار در آمریکا، توسط چهار مترجم و ناشر مختلف در پشت ویترینهای کتابفروشیهای خیابان انقلاب ظاهر شد. چندی پیش ترجمه شهریار خواجیان از این کتاب که تا چاپ پنجم توسط نشر اختران منتشر شده بود توسط نشر آمه به چاپ ششم رسید. خواجیان مترجم گزیدهکاری است که شماری از کتابهای دهه 80 در حوزههای متنوع و فارغ از «مد و سلیقه بازار»، نام او را بهعنوان مترجم همراه خود
دارد. «تاریخ ایران نوین» نوشته یرواند آبراهامیان، «سوسیالیسم بازار (گفتوگو میان سوسیالیستها) »، «زندگی سراسر حل مساله است» اثر پوپر و «میراثخواران اتحاد شوروی: استبداد نولیبرالی» اثر کارگارلیتسکی از این جملهاند. او در پاسخ پرسش ما از اتمام ترجمه اخیرش «ظهور ژاپن مدرن، تاملی در مشروطه ژاپنی» و سپردن آن به ناشر میگوید و همراه با کنایهای به وضعیت و اقتصاد آشفته بازار نشر ابراز امیدواری میکند که به نمایشگاه آینده کتاب تهران که نزدیک به دو ماه دیگر برگزار میشود، برسد. گفتوگوی مکتوب با شهریار خواجیان درباره کتاب «همه مردان شاه» را به بهانه 60سالگی کودتا و در آستانه سالگرد ملیشدن صنعت نفت در ادامه بخوانید.
مبارزه برای ملیکردن صنعت نفت ایران از چه زمانی آغاز شد و تحت چه شرایطی تاریخی قدرت گرفت و به خواستی عمومی در جامعه تبدیل شد؟
زمان دقیق آن را نمیدانم، اما استیون کینزر در بخشی از کتاب خود ضمن شرح قرارداد گس- گلشاییان و مخالفت اکثریت مجلس با آن، به نطق اعتراضی عباس اسکندری در 1328 اشاره میکند که در پایان آن ناطق با تاکید بر خواست سهم 50-50 درآمد نفت بین ایران و شرکت نفت انگلیس، هشدار داد که اگر به این خواست عادلانه ترتیب اثر داده نشود، ایران «صنعت نفت را ملی خواهد کرد و خود امور استخراج نفت خام را بر عهده خواهد گرفت.»
در کتاب «همه مردان شاه»، به اهمیت حیاتی دستیابی مجدد به منابع نفت برای انگلیسیها اشاره میشود. اما گاهی از زبان آمریکاییها هدف از کودتا مبارزه با پیشروی بلوک شرق عنوان میشود و گاهی، عدم تسری موج استقلالطلبی و ملیشدن منابع طبیعی به سرزمینهایی که شرکتهای آمریکایی در آنجا حضور دارند. در قسمتی از کتاب میخوانیم: «مصدق با خودداری از سرکوب جنبش کمونیستی در ایران خود را در فهرست مرگ سازمان سیا در واشنگتن قرار داد.» آیا از بین این انگیزهها میتوان اولویت خاصی برای انجام کودتا قایل شد؟
واقعیت این است که پس از جنگجهانیدوم با شعلهورشدن آتش جنگ سرد بین دو قدرت عمده پیروز جنگجهانی یعنی ایالاتمتحده و اتحاد شوروی، هری ترومن، رییسجمهور وقت آمریکا در پاسخ به رویدادهای جنگ داخلی یونان که درحال یکسرهشدن به سود کمونیستها بود، در مارس 1947 دکترین خود را دایر بر کمک نظامی و اقتصادی به یونان و ترکیه برای جلوگیری از سقوط آنها به دامن شوروی، اعلام کرد. از آن زمان به بعد و با توجه به تحولات خاور دور (پیروزی کمونیستها در جنگ داخلی چین در سال 1949، جنگ داخلی کره در سال 1950 و...) آمریکا به رصد مبارزات استقلالطلبانه کشورهای جهان سوم پرداخت تا اینکه در سال 1951 (1330) مساله جنبش ملیشدن نفت ایران پیش آمد. البته شخص ترومن تا پایان دوران ریاستجمهوریاش نظر مثبتی به جنبش ملی ایران و شخص رهبری آن دکتر مصدق داشت و از بریتانیا میخواست که به خواستههای مشروع ایران توجه کند. اما با به بنبست رسیدن مذاکرات نفت و سرسختی مصدق در پافشاری بر قانون ملیشدن نفت از یکسو و تغییر دولتها در بریتانیا و آمریکا در پاییز و زمستان 1331 و حاکمشدن احزاب محافظهکار و جمهوریخواه در این دو کشور و نیز نزدیکشدن مواضع حزب توده به مصدق پس از جریانات 9 اسفند، از سوی دیگر ابتدا بریتانیا و سپس آمریکا «خطر سرخ» و ضرورت مبارزه با آن را در ایران در دستور کار قرار دادند و... شد چنانکه میدانیم. بهطور خلاصه میتوان گفت، در عین آنکه «مشکل سرخ» به هرحال در ایران وجود داشت، اما درباره آن بیش از حد بزرگنمایی و عملا چماقی برای کوبیدن بر سر جنبش ملیشدن نفت شد.
در متن کتاب، وضعیت زندگی کارگران در آبادان بسیار فلاکتبار و سخت تصویر میشود. نوع جهتگیریهای اقتصادی مصدق و توجه به لایههای پایینی جامعه یادآور نوعی سوسیال دموکراسی بود. نقش اعتصابات کارگری را در پیشبرد جنبش ملیشدن نفت تا چه حد میدانید و چقدر این دو نیرو در آن برهه زمانی با هم متحد بودند؟
شرایط زندگی وخیم کارگران شرکت نفت در آبادان و دیگر شهرهای نفتی جنوب، بیتردید نقش مهمی در جنبش ملیشدن نفت داشت. شرکت نفت انگلیسی چه در قرارداد 1933 و چه در قرارداد الحاقی گس- گلشاییان متعهد به بهبود شرایط وخیم زندگی کارگران صنعت نفت شده بود، که هرگز به آن عمل نکرد و همین امر یکی از انگیزههای اعتصابات نفتی جنوب و در نهایت تصویب قانون ملیشدن صنعت نفت در مجلس شد. درمورد سیاستگذاریهای نفتی مصدق، نباید فراموش کرد که صنعت نفت ایران تقریبا بلافاصله پس از ملیشدن مورد تحریم بریتانیا و دیگر قدرتهای بزرگ قرار گرفت و دولت عملا توان مالی بهبود شرایط اقتصادی کارگران- و خیلی از کارهای دیگر- را نداشت. از سوی دیگر به دلیل سیاستهای تندروانه حزب توده علیه مصدق و آمریکایی دانستن وی و نفوذی که این حزب کمابیش در میان کارگران داشت، گمان نمیرود که چندان تفاهمی میان جنبش کارگری و جنبش ملی وجود داشت.
در گزارشهای ماموران انگلیسی و آمریکایی، به کرات به روانشناسی شخصیت مصدق و صفاتی همچون لجاجت و یکدندگی او اشاره میشود. درستی این ادعا را که مصدق میتوانست در آخرین مذاکرات، دست از «آرمانگرایی» بردارد و با «مصلحت» کشور را نجات دهد تا چه حد میدانید؟
در اینباره گمانهزنیها بسیار است. گروهی، حتی یاران نزدیک مصدق بعدها گفتند که وی زیادی سختگیر و آرمانگرا بود و میتوانست به ویژه پیشنهاد هریمن را بپذیرد و بحران ایجادشده را فرو نشاند اما در این میان چند نکته ظاهرا مغفول مانده است. نخست اینکه، پیشنهاد 50-50 هریمن به ایران هرگز بهعنوان یک پیشنهاد مدون و رسمی ارایه نشد و بیشتر در حد حرف بود. دوم اینکه خود بریتانیا بهعنوان یک طرف ماجرا هرگز بهطور مشخص این پیشنهاد را نپذیرفته و با آن موافقت نکرده بود. سوم اینکه، اگرچه پیشنهاد سهم برابر طرفین از درآمد نفت وسوسهانگیز بود ولی کنترل تولید را همچنان در دست شرکت نفت انگلیس میگذاشت که این کاملا با قانون ملیشدن نفت در تضاد بود. چهارم اینکه، حضور بریتانیا در خوزستانِ نفتی، نه صرفا یک حضور اقتصادی و فنی، که افزون بر آن حضوری سیاسی، نظامی و امنیتی بود و بریتانیا به بهانه حفظ منافع نفتی خود در امور داخلی ایران دخالت موثر میکرد و به اصطلاح برای خود «ستون پنجم» داشت. اما در مورد «مصلحت» کشور در آن برهه میتوان بسیار قلمفرسایی کرد، از جمله اینکه مصدق درک درستی از واقعیتهای جهان و موازنه نیروها در سطح بینالمللی نداشت و بیش از اندازه نسبت به اختلاف منافع بریتانیا و آمریکا و نظر مثبت دومی به ایران و خودش خوشبین بود. مصدق توجه نداشت در زمانی که جنگ سرد اوج میگرفت و جهان به دو جبهه متخاصم شرق و غرب تقسیم میشد، ایالاتمتحده با همه حسننیتی هم که به ایران دوره مصدق داشت، بریتانیا را رها نمیکرد که جانب ایران را بگیرد، آن هم ایرانی که در آن کمونیستها به هرحال با افتوخیز درحال پیشروی بودند و مصدق هم با آنها مجامله میکرد. درحالیکه آمریکا، بهویژه آمریکای دوران آیزنهاور، یک ایران «ضدکمونیست» و نه «غیرکمونیست» میخواست که درنهایت هم با کودتای 28 مرداد به آن رسید.
برخی ادعا میکنند حزب توده با نیروی اجتماعی خویش و نفوذ در ارتش میتوانست از وقوع کودتا در روز 28 مرداد جلوگیری کند. رابطه پرفرازونشیب حزب توده و جبهه ملی را در آن زمان چگونه ارزیابی میکنید؟
به گمانم همانطور که در پاسخهای پیش گفته شد، نباید در مورد قدرت و نفوذ حزب توده در رویدادهای پیش و حین جنبش ملیشدن نفت بزرگنمایی کرد. اکنون دیگر تقریبا روشن شده - و در کتاب کینزر هم به آن اشاره شده - که این گروههای تعلیمدیده سیا بودند که در روزهای پیش از کودتا با پرچمهای حزب توده به دفاتر روزنامهها و بیت علما حمله کرده و به نام حزب توده آشوب به پا کردند و همین مصدق را بر آن داشت که با شکایت هندرسون سفیر آمریکا (که میخواست از «آب خود گلآلودکرده» ماهیهای چاق بگیرد) به شهربانی دستور دهد که جلوی راهپیماییها و تظاهرات از هرگونه را بگیرد و عملا خیابانها را برای حرکت کودتاچیان 28مرداد خلوت کند. اما حزب توده در آن مقطع بهدلیل فرار اغلب رهبران تراز اول آن و اختلافات فرقهای و باندی باقیمانده آنها و از آن مهمتر مرگ استالین در مارس 1953 (اردیبهشت 1332) و بلاتکلیفی در راس قدرت شوروی، به واقع دچار انفعال و بیعملی شده بود و اگر هم به کمک معدود نیروهای مخفی نظامیاش (که بیشتر هم اطلاعاتی بودند تا نظامی) وارد عمل میشد معلوم نبود که بتواند کاری جز دامنزدن به جنگ داخلی در ایران انجام دهد. به گمانم (و شاید گمان خیلیها) حزب توده بیشتر یک نیروی سیاسی و فکری و ایدئولوژیکی بود که تکیهگاه اصلی آن نه پایگاه به قرار قدرتمند اجتماعی و سیاسیاش یعنی کارگران و زحمتکشان، که حمایت یک ابرقدرت جهانی یعنی شوروی بود. حزب توده اگر هم قدرت و نفوذی داشت تا سال 1325 و قدرتگیری جنبشهای آذربایجان و کردستان بود، که با شکست آنها و انشعاب در حزب توده عملا از نفوذ قابل ملاحظه آن کاسته شد. در دوران جنبش ملی نیز سیاستهای حزب توده در مجموع در راستای مخالفت و تضعیف مصدق و ملیون و دست آخر ایفای نقش یک «لولوی سرخ» برای توجیه کودتای 28مرداد و سرکوب جنبش ملی بود.
به نظر شما لطماتی که کودتای 28مرداد به شوون مختلف زندگی مردم ایران وارد کرد، چه بودند؟
کودتای 28مرداد نقطه پایانی بر فضای باز سیاسی و دموکراسی پارلمانی نیم بند ایران گذاشت که از شهریور 1320 با حمله متفقین به ایران و تبعید رضاشاه شکل گرفته بود. کودتای 28مرداد در عین حال آغازِ پایان قدرتنمایی نیروهای سیاسی غیرمذهبی، اعم از ملی و چپ و به صحنه آمدن تدریجی نیروهای مذهبی سنتی و نواندیش بود که در خرداد 42 قدرت خیرهکنندهای را به نمایش گذاشتند و در بهمن 57 قدرت سیاسی را در دست گرفتند. کودتای 28مرداد و تثبیت قدرت استبدادی شاه، حکومت مشروطه و قانون اساسی آن را که در دوران رضاشاه موقتا تعطیل شده بود، یکسره به زبالهدان ریخت. از آن پس گفتمان انقلاب و قیام مسلحانه، بهویژه پس از رویدادهای 1342، بهجای گفتمان اصلاحات نشست و چنانکه میدانیم حتی اصلاحات گسترده سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی رژیم شاه تحت عنوان «انقلاب سفید» نه تنها نتوانست مانع جنبش انقلابی 57 شود، چهبسا سوخترسان آن نیز شد.
مبارزه برای ملیکردن صنعت نفت ایران از چه زمانی آغاز شد و تحت چه شرایطی تاریخی قدرت گرفت و به خواستی عمومی در جامعه تبدیل شد؟
زمان دقیق آن را نمیدانم، اما استیون کینزر در بخشی از کتاب خود ضمن شرح قرارداد گس- گلشاییان و مخالفت اکثریت مجلس با آن، به نطق اعتراضی عباس اسکندری در 1328 اشاره میکند که در پایان آن ناطق با تاکید بر خواست سهم 50-50 درآمد نفت بین ایران و شرکت نفت انگلیس، هشدار داد که اگر به این خواست عادلانه ترتیب اثر داده نشود، ایران «صنعت نفت را ملی خواهد کرد و خود امور استخراج نفت خام را بر عهده خواهد گرفت.»
در کتاب «همه مردان شاه»، به اهمیت حیاتی دستیابی مجدد به منابع نفت برای انگلیسیها اشاره میشود. اما گاهی از زبان آمریکاییها هدف از کودتا مبارزه با پیشروی بلوک شرق عنوان میشود و گاهی، عدم تسری موج استقلالطلبی و ملیشدن منابع طبیعی به سرزمینهایی که شرکتهای آمریکایی در آنجا حضور دارند. در قسمتی از کتاب میخوانیم: «مصدق با خودداری از سرکوب جنبش کمونیستی در ایران خود را در فهرست مرگ سازمان سیا در واشنگتن قرار داد.» آیا از بین این انگیزهها میتوان اولویت خاصی برای انجام کودتا قایل شد؟
واقعیت این است که پس از جنگجهانیدوم با شعلهورشدن آتش جنگ سرد بین دو قدرت عمده پیروز جنگجهانی یعنی ایالاتمتحده و اتحاد شوروی، هری ترومن، رییسجمهور وقت آمریکا در پاسخ به رویدادهای جنگ داخلی یونان که درحال یکسرهشدن به سود کمونیستها بود، در مارس 1947 دکترین خود را دایر بر کمک نظامی و اقتصادی به یونان و ترکیه برای جلوگیری از سقوط آنها به دامن شوروی، اعلام کرد. از آن زمان به بعد و با توجه به تحولات خاور دور (پیروزی کمونیستها در جنگ داخلی چین در سال 1949، جنگ داخلی کره در سال 1950 و...) آمریکا به رصد مبارزات استقلالطلبانه کشورهای جهان سوم پرداخت تا اینکه در سال 1951 (1330) مساله جنبش ملیشدن نفت ایران پیش آمد. البته شخص ترومن تا پایان دوران ریاستجمهوریاش نظر مثبتی به جنبش ملی ایران و شخص رهبری آن دکتر مصدق داشت و از بریتانیا میخواست که به خواستههای مشروع ایران توجه کند. اما با به بنبست رسیدن مذاکرات نفت و سرسختی مصدق در پافشاری بر قانون ملیشدن نفت از یکسو و تغییر دولتها در بریتانیا و آمریکا در پاییز و زمستان 1331 و حاکمشدن احزاب محافظهکار و جمهوریخواه در این دو کشور و نیز نزدیکشدن مواضع حزب توده به مصدق پس از جریانات 9 اسفند، از سوی دیگر ابتدا بریتانیا و سپس آمریکا «خطر سرخ» و ضرورت مبارزه با آن را در ایران در دستور کار قرار دادند و... شد چنانکه میدانیم. بهطور خلاصه میتوان گفت، در عین آنکه «مشکل سرخ» به هرحال در ایران وجود داشت، اما درباره آن بیش از حد بزرگنمایی و عملا چماقی برای کوبیدن بر سر جنبش ملیشدن نفت شد.
در متن کتاب، وضعیت زندگی کارگران در آبادان بسیار فلاکتبار و سخت تصویر میشود. نوع جهتگیریهای اقتصادی مصدق و توجه به لایههای پایینی جامعه یادآور نوعی سوسیال دموکراسی بود. نقش اعتصابات کارگری را در پیشبرد جنبش ملیشدن نفت تا چه حد میدانید و چقدر این دو نیرو در آن برهه زمانی با هم متحد بودند؟
شرایط زندگی وخیم کارگران شرکت نفت در آبادان و دیگر شهرهای نفتی جنوب، بیتردید نقش مهمی در جنبش ملیشدن نفت داشت. شرکت نفت انگلیسی چه در قرارداد 1933 و چه در قرارداد الحاقی گس- گلشاییان متعهد به بهبود شرایط وخیم زندگی کارگران صنعت نفت شده بود، که هرگز به آن عمل نکرد و همین امر یکی از انگیزههای اعتصابات نفتی جنوب و در نهایت تصویب قانون ملیشدن صنعت نفت در مجلس شد. درمورد سیاستگذاریهای نفتی مصدق، نباید فراموش کرد که صنعت نفت ایران تقریبا بلافاصله پس از ملیشدن مورد تحریم بریتانیا و دیگر قدرتهای بزرگ قرار گرفت و دولت عملا توان مالی بهبود شرایط اقتصادی کارگران- و خیلی از کارهای دیگر- را نداشت. از سوی دیگر به دلیل سیاستهای تندروانه حزب توده علیه مصدق و آمریکایی دانستن وی و نفوذی که این حزب کمابیش در میان کارگران داشت، گمان نمیرود که چندان تفاهمی میان جنبش کارگری و جنبش ملی وجود داشت.
در گزارشهای ماموران انگلیسی و آمریکایی، به کرات به روانشناسی شخصیت مصدق و صفاتی همچون لجاجت و یکدندگی او اشاره میشود. درستی این ادعا را که مصدق میتوانست در آخرین مذاکرات، دست از «آرمانگرایی» بردارد و با «مصلحت» کشور را نجات دهد تا چه حد میدانید؟
در اینباره گمانهزنیها بسیار است. گروهی، حتی یاران نزدیک مصدق بعدها گفتند که وی زیادی سختگیر و آرمانگرا بود و میتوانست به ویژه پیشنهاد هریمن را بپذیرد و بحران ایجادشده را فرو نشاند اما در این میان چند نکته ظاهرا مغفول مانده است. نخست اینکه، پیشنهاد 50-50 هریمن به ایران هرگز بهعنوان یک پیشنهاد مدون و رسمی ارایه نشد و بیشتر در حد حرف بود. دوم اینکه خود بریتانیا بهعنوان یک طرف ماجرا هرگز بهطور مشخص این پیشنهاد را نپذیرفته و با آن موافقت نکرده بود. سوم اینکه، اگرچه پیشنهاد سهم برابر طرفین از درآمد نفت وسوسهانگیز بود ولی کنترل تولید را همچنان در دست شرکت نفت انگلیس میگذاشت که این کاملا با قانون ملیشدن نفت در تضاد بود. چهارم اینکه، حضور بریتانیا در خوزستانِ نفتی، نه صرفا یک حضور اقتصادی و فنی، که افزون بر آن حضوری سیاسی، نظامی و امنیتی بود و بریتانیا به بهانه حفظ منافع نفتی خود در امور داخلی ایران دخالت موثر میکرد و به اصطلاح برای خود «ستون پنجم» داشت. اما در مورد «مصلحت» کشور در آن برهه میتوان بسیار قلمفرسایی کرد، از جمله اینکه مصدق درک درستی از واقعیتهای جهان و موازنه نیروها در سطح بینالمللی نداشت و بیش از اندازه نسبت به اختلاف منافع بریتانیا و آمریکا و نظر مثبت دومی به ایران و خودش خوشبین بود. مصدق توجه نداشت در زمانی که جنگ سرد اوج میگرفت و جهان به دو جبهه متخاصم شرق و غرب تقسیم میشد، ایالاتمتحده با همه حسننیتی هم که به ایران دوره مصدق داشت، بریتانیا را رها نمیکرد که جانب ایران را بگیرد، آن هم ایرانی که در آن کمونیستها به هرحال با افتوخیز درحال پیشروی بودند و مصدق هم با آنها مجامله میکرد. درحالیکه آمریکا، بهویژه آمریکای دوران آیزنهاور، یک ایران «ضدکمونیست» و نه «غیرکمونیست» میخواست که درنهایت هم با کودتای 28 مرداد به آن رسید.
برخی ادعا میکنند حزب توده با نیروی اجتماعی خویش و نفوذ در ارتش میتوانست از وقوع کودتا در روز 28 مرداد جلوگیری کند. رابطه پرفرازونشیب حزب توده و جبهه ملی را در آن زمان چگونه ارزیابی میکنید؟
به گمانم همانطور که در پاسخهای پیش گفته شد، نباید در مورد قدرت و نفوذ حزب توده در رویدادهای پیش و حین جنبش ملیشدن نفت بزرگنمایی کرد. اکنون دیگر تقریبا روشن شده - و در کتاب کینزر هم به آن اشاره شده - که این گروههای تعلیمدیده سیا بودند که در روزهای پیش از کودتا با پرچمهای حزب توده به دفاتر روزنامهها و بیت علما حمله کرده و به نام حزب توده آشوب به پا کردند و همین مصدق را بر آن داشت که با شکایت هندرسون سفیر آمریکا (که میخواست از «آب خود گلآلودکرده» ماهیهای چاق بگیرد) به شهربانی دستور دهد که جلوی راهپیماییها و تظاهرات از هرگونه را بگیرد و عملا خیابانها را برای حرکت کودتاچیان 28مرداد خلوت کند. اما حزب توده در آن مقطع بهدلیل فرار اغلب رهبران تراز اول آن و اختلافات فرقهای و باندی باقیمانده آنها و از آن مهمتر مرگ استالین در مارس 1953 (اردیبهشت 1332) و بلاتکلیفی در راس قدرت شوروی، به واقع دچار انفعال و بیعملی شده بود و اگر هم به کمک معدود نیروهای مخفی نظامیاش (که بیشتر هم اطلاعاتی بودند تا نظامی) وارد عمل میشد معلوم نبود که بتواند کاری جز دامنزدن به جنگ داخلی در ایران انجام دهد. به گمانم (و شاید گمان خیلیها) حزب توده بیشتر یک نیروی سیاسی و فکری و ایدئولوژیکی بود که تکیهگاه اصلی آن نه پایگاه به قرار قدرتمند اجتماعی و سیاسیاش یعنی کارگران و زحمتکشان، که حمایت یک ابرقدرت جهانی یعنی شوروی بود. حزب توده اگر هم قدرت و نفوذی داشت تا سال 1325 و قدرتگیری جنبشهای آذربایجان و کردستان بود، که با شکست آنها و انشعاب در حزب توده عملا از نفوذ قابل ملاحظه آن کاسته شد. در دوران جنبش ملی نیز سیاستهای حزب توده در مجموع در راستای مخالفت و تضعیف مصدق و ملیون و دست آخر ایفای نقش یک «لولوی سرخ» برای توجیه کودتای 28مرداد و سرکوب جنبش ملی بود.
به نظر شما لطماتی که کودتای 28مرداد به شوون مختلف زندگی مردم ایران وارد کرد، چه بودند؟
کودتای 28مرداد نقطه پایانی بر فضای باز سیاسی و دموکراسی پارلمانی نیم بند ایران گذاشت که از شهریور 1320 با حمله متفقین به ایران و تبعید رضاشاه شکل گرفته بود. کودتای 28مرداد در عین حال آغازِ پایان قدرتنمایی نیروهای سیاسی غیرمذهبی، اعم از ملی و چپ و به صحنه آمدن تدریجی نیروهای مذهبی سنتی و نواندیش بود که در خرداد 42 قدرت خیرهکنندهای را به نمایش گذاشتند و در بهمن 57 قدرت سیاسی را در دست گرفتند. کودتای 28مرداد و تثبیت قدرت استبدادی شاه، حکومت مشروطه و قانون اساسی آن را که در دوران رضاشاه موقتا تعطیل شده بود، یکسره به زبالهدان ریخت. از آن پس گفتمان انقلاب و قیام مسلحانه، بهویژه پس از رویدادهای 1342، بهجای گفتمان اصلاحات نشست و چنانکه میدانیم حتی اصلاحات گسترده سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی رژیم شاه تحت عنوان «انقلاب سفید» نه تنها نتوانست مانع جنبش انقلابی 57 شود، چهبسا سوخترسان آن نیز شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.