نفت، جمعیت، آگاهی و چیزهای دیگر
ربابه معتقدی
اولین چاه نفت در سال ۱۹۰۸ میلادی در مسجدسلیمان کشف شد. پس از این تاریخ شرکت نفت ایران و انگلیس تا چندین سال بعد سعی در تامین نیروی کار برای استخدام در تاسیسات نفتی داشت. برای توسعه صنعت نفت لازم بود افراد مختلف در سمتها و مشاغل گوناگون کار کنند. گذشته از کارکنان متخصص و مهندسانی که از کشورهای اروپایی و آمریکایی و هندوستان دعوت به کار شده بودند و در رأس کار، بهعنوان کارفرما و مدیران شرکت مشغول بهکار بودند، شرکت نفت به تعداد زیادی کارگر ساده نیاز داشت. این کارگرها باید بهکارهایی غیرتخصصی، کمدرآمد و سنگین بپردازند مثل حمل بارها و لوازم حفاری و تاسیسات نفتی، ساختن راه بین تاسیسات نفتی و چاههای نفت، کمک به حفاران و نگهبانی و حفاظت از کارکنان و کارگاههای نفت و... .کارگران ایرانی گزینه بسیار مناسبی برای این منظور بودند. چون بهکارگرفتن آنان هم بسیار مقرون بهصرفه بود و هم مطابق قرارداد دارسی، شرکت نفت موظف به استخدام کارگران ایرانی بود. از آن رو که اقتصاد جامعه ایرانی اقتصاد کشاورزی و دامداری بود، در اوایل جذب نیروی کار برای مسوولان شرکت نفت کاری دشوار بود. اما با گذشت زمان و بهبود شرایط استخدام همچون
افزایش سطح دستمزدها و ایجاد امکانات بهداشتی واکسیناسیون، قرنطینه بیماران واگیردار و تاسیس بیمارستانها و درمانگاهها جهت ارایه خدمات درمانی در حوزههای استخراج نفت و تامین امنیت نسبی در منطقه جذابیت بیشتری برای مردم فرودستی که اغلب متعلق به طوایف عشایر یا روستایی بودند، یافت. اگرچه علاوه بر گرمای طاقتفرسای هوای خوزستان، مشکلات زیادی مستخدمان شرکت نفت را در ضمن کار در کارگاههای صنعتنفت درگیر میکرد؛ همچون قطع عضو یا سوختگیهای شدید و بیماریهای واگیر خطرناکی چون وبا و طاعون و... اما این مشکلات تحملشان آسانتر از ادامه زندگی در اوضاع سیاسی - اقتصادی نابسامان آن روزگاران در دیگر ایالات بود.
تحول جمعیتی
تلاش شرکت نفت انگلیس و ایران برای تامین نیروی انسانی موردنیاز صنعت نفت، موجب سیل مهاجرت به این منطقه شد. تفاوتهای فرهنگی و قومی مهاجران سبب شد تا فرهنگی جدید و مختلط در سالهایی اندک جایگزین فرهنگ بومی عشایر لر و عرب شود. سکونت آنان در شهرکهایی مدرن و آشنایی با تمدن اروپایی نیز مشکلات و پیامدهای خاص خود را داشت. در این سالها مسکن و شهرسازی، آگاهی سیاسی کارگران و کسبه و ایستادگی در مقابل زیادهخواهیها و استعمارگری شرکت نفت، آشنایی با بهداشت و درمان به سبک غربی و جایگزینی آن با طب سنتی، استقبال از شیوههای جدید آموزشی و تلاش برای یادگیری حرفهای کار و بسیاری یافتهها و دگرگونیها در کنار رشد صنعت نفت در منطقه نفتی ایجاد شد. انگیزههایی که موجب مهاجرت مردم از شهرها و روستاهای ایالات دیگر به مناطق نفتی شد از جمله فرار از قحطی و ناامنی در ایالات دیگر ایران و به دستآوردن شغل و درآمد ثابت، عاملی مهم در مهاجرت مردم از سرزمینهای مادری به ایالتی ناآشنا و بد آبوهوا بود. جذب عشایر به سکونت در شهرهای نفتی نیز علل مختلفی داشت. توسعه صنعت نفت به جابهجایی جمعیت، افزایش جمعیت، تغییر مشاغل و شکلگیری قشر کارگر صنعتی در مناطق نفتخیز جنوب ایران انجامید. وجود ناامنی و بیثباتی سیاسی و اقتصادی در ایران مقارن با دوره تاریخی استبداد صغیر و قحطیهای مکرر در مناطق مختلف نیز تاثیر بسزایی در انتخاب گزینه مهاجرت به سرزمین گرم و غریب خوزستان داشت. جمعیت مهاجران داخلی و خارجی که در این سالها به خوزستان وارد شدند به لحاظ دینی، قومی، ملیت، معیشت، زبان، فرهنگ و بسیار ویژگیهای دیگر با هم متفاوت بودند. این چیزی بیش از یک جابهجایی جمعیت بود، با اطمینان میتوان گفت؛ زندگی و بودوباش آنان تغییر کرد.
بهداشت و درمان
در سالهای ابتدای کار شرکت نفت در حوزه جغرافیایی جنوب غرب ایران، تیم پزشکی شرکت نفت به عموم مراجعهکنندگان اعم از مستخدمان آن شرکت یا غیرمستخدمان، سرویس و خدمات درمانی ارایه میکرد. اگرچه این خدمات بیشتر برای جلب توجه و همکاری مردم نسبت به اروپاییان و خارجیان مهاجر بود، اما نمیتوان منکر تاثیر آن در بهبود کیفیت زندگی مردم بومی شد. اینان که اغلب پذیرش بیگانگان را نداشتند و در موارد متعدد با آنان درگیر شده، یا اموالشان را بارها به سرقت برده بودند و از کار کردن برای آنان امتناع میورزیدند، با برقراری ارتباط نزدیکتر و دریافت خدمات درمانی و بهداشتی، قدرشناسانه سعی در جبران این زحمت داشته و محبت ویژهای نسبت به کارکنان و روسای شرکت نفت پیدا میکردند. این تجربهای بود که در اغلب مستعمرات از آن بهره گرفته بودند و در ایران نیز به خوبی نتیجه داد. همچنین کمی بعدتر با توجه به افزایش نیروی کار در شرکت و خطرآفرینی نوع کار کارگران و مخاطرات فراوانی که آنان را تهدید میکرد، ضرورت وجود مراکز درمانی کاملا روشن میشد. بنابراین خدماترسانی به مستخدمان آسیبدیده تاسیسات نفتی بهعنوان انگیزه ایجاد بیمارستانها در اولویت جدی قرار داشت. تا پیش از این تاریخ نه اینهمه نیروی انسانی در منطقه خوزستان یکجا جمع شده بودند و نه این همه خطرات و آسیبدیدگی در میان مردم یک منطقه معمول بود. عشایر و مردمان محلی نیز به شیوههای سنتی و از طریق طب گیاهی تا حدودی مشکلات و بیماریهای موجود را درمان میکردند. اما حوادث بیشماری که در ارتباط با کار نفت برای کارگران پیش میآمد، آنقدر فراوان و جدی بود که پیشبینی محل درمان و وجود پزشکان متبحر برای رسیدگی به آن غیرقابل اجتناب بود. مشکلاتی از قبیل قطع عضو، سوختگیهای شدید، خردشدن در زیر بار ابزارها و لوازم سنگین حفاری و لولههای نفتی و... از معمولترین حوادثی بود که میتوانست سبب اعزام کارگران به بیمارستان شود. از آنجا که سیاست شرکت نفت طبقاتی کردن کارکنان نفت و در ابعاد وسیعتر؛ ساختن اجتماعی طبقاتی و سلسلهمراتبی بود این سلسلهمراتب و نگاه طبقاتی در ردهبندی شغلی در صنعت نفت با تفاوتگذاشتن میان کارکنان اروپایی با هندی و هندی با ایرانی، در ارایه حقوق و دستمزد، خدمات بهداشتی و درمانی و استفاده از بیمارستانها و تهیه مسکن و سرپناه، ساخت محلههای شهری و ارایه خدمات شهری همچون آب لولهکشی، نظافت خیابانها در شهرهای مسجدسلیمان و آبادان مشاهده میشد. این بخشی از طرح استعماری صنعت نفت و شرکت شهرهای نفتی بود که هر کس جایگاه ویژهای داشته باشد و هر دسته و طبقه رابطهای با هم نداشته باشند. بنابراین کارگران ایرانی بهرغم استخدام در شرکت نفت مجاز به استفاده از بیمارستانها و امکانات مخصوص اروپاییان و هندیها در شرکت - شهرها نبودند.
رشد آگاهی سیاسی
کارگران دیگر همان روستاییان و عشایر تحت فرمان خوانین و کدخدایان نبودند که به بیگاری در تاسیسات شرکت نفت فرستاده شوند. رفتار آکنده از تحقیر و برخوردهای تبعیضآمیز مسوولان شرکت نفت با کارگران به آنان آموخت که چگونه از حقوق خود دفاع کنند. به روشنی نمایان بود که آگاهی سیاسی بهطور محسوسی رشد کرده است. کارگران این آگاهی را بیشتر مدیون آموختههای کسانی که پیش از این در حوزههای نفتی باکو و قفقاز کار کرده بودند و کارگران هندی که در زمینه مبارزات ضداستعماری یدطولایی داشتند و همچنین آموزشهای اتحادیههای کارگری بودند. همچنین آموزشدیدن کارگران ساده و فرزندان ایشان فضای کار و کارگری را دچار تغییر کرد. در طول این سالها کارگران و دانشآموزان بسیاری در مراکز آموزشی وابسته به شرکت نفت تربیت شده و بهعنوان متخصص و کارگر ماهر وارد فضای کار شرکت نفت شدند. در سالهای ۱۹۲۵ تا ۱۹۲۶ عده صنعتگرانی که در این موسسات تعلیم دیده بودند بالغ بر ۵۰۰ نفر بود، دیگر تنها گزینه برای کارکردن در صنعت نفت کولیگری و کارگری ساده نبود. در تمام این وقایع و شورشها تغییر اندیشه و رشد آگاهی سیاسی برای عموم نسبت به گذشته مشهود است. جابهجایی جمعیت در اثر جنگ جهانی، انقلاب کمونیستی شوروی، همنشینی مردم کشورها و ملیتهای مختلف در منطقه جنوب، تغییر شیوه و سبک زندگی از عشیرهای و روستایی به شهرنشینی، فعالیت جراید و مطبوعات، فعالیت نمایندگان مردم در مجلس شورای ملی، بازشدن فضای سیاسی روز و تشکیل احزاب مختلف همگی در روشنشدن اذهان و آگاهی عمومی نسبت به حق فردی و اجتماعی تاثیر داشت. آنان راحتتر و مطمئنتر از گذشته نسبت به درخواستهای خود پافشاری و به اقدامات شرکت نفت اعتراض میکردند. آنها از وزارتخانهها و دولت و مجلس کمک و حمایت میطلبیدند و در مقابل، از مجلس و دولت نیز توقع داشتند به شکایات آنان رسیدگی کنند. فعالیت شرکت نفت انگلیس و ایران در جنوب ایران موجب ایجاد تاسیسات و پالایشگاههایی شد. استخدام عشایر و روستاییان بهعنوان کارگر در مجموعه وسیع صنعت نفت و بهرهمندی از امنیت نسبی، امکانات مالی ثابت و خدمات بهداشتی سبب مهاجرت افراد از نقاط مختلف به منطقه نفتخیز خوزستان شده و به این ترتیب گام بزرگی در جهت قوامیافتن طبقه کارگر، روبهرویی با شهرنشینی به سبک غربی، تغییر الگوهای مصرف، آشنایی با خدمات بهداشتی مدرن، شورشها و اعتراضات کارگری، آموزش حرفهای آکادمیک و مهمتر از همه تولد فرهنگی اختلاطی برگرفته از فرهنگ ملیتهای مختلف مهاجر که سختیها و دشواریهای خود را داشت، برداشته شد. اگرچه به مبحث تاریخ اجتماعی نفت در کتابها و مقالات کمتر پرداخته شده است، اما در میان اسناد و مدارک موجود در آرشیوهای داخلی و خارجی اطلاعات و دادههای بسیاری در اینباره میتوان یافت. اگر به اسناد با مِهر بیشتری بنگریم و از این دادهها مدد بیشتری بجوییم؛ حرفهای تازهای در توضیح و تبیین وقایع و تاریخ و بهویژه تاریخ اجتماعی داشته، از تکرار نوشتههای یکدیگر رها خواهیم شد و در نهایت تاریخی را نظارهگر خواهیم بود که شکل دیگری دارد و حرفهای بسیار.
تحول جمعیتی
تلاش شرکت نفت انگلیس و ایران برای تامین نیروی انسانی موردنیاز صنعت نفت، موجب سیل مهاجرت به این منطقه شد. تفاوتهای فرهنگی و قومی مهاجران سبب شد تا فرهنگی جدید و مختلط در سالهایی اندک جایگزین فرهنگ بومی عشایر لر و عرب شود. سکونت آنان در شهرکهایی مدرن و آشنایی با تمدن اروپایی نیز مشکلات و پیامدهای خاص خود را داشت. در این سالها مسکن و شهرسازی، آگاهی سیاسی کارگران و کسبه و ایستادگی در مقابل زیادهخواهیها و استعمارگری شرکت نفت، آشنایی با بهداشت و درمان به سبک غربی و جایگزینی آن با طب سنتی، استقبال از شیوههای جدید آموزشی و تلاش برای یادگیری حرفهای کار و بسیاری یافتهها و دگرگونیها در کنار رشد صنعت نفت در منطقه نفتی ایجاد شد. انگیزههایی که موجب مهاجرت مردم از شهرها و روستاهای ایالات دیگر به مناطق نفتی شد از جمله فرار از قحطی و ناامنی در ایالات دیگر ایران و به دستآوردن شغل و درآمد ثابت، عاملی مهم در مهاجرت مردم از سرزمینهای مادری به ایالتی ناآشنا و بد آبوهوا بود. جذب عشایر به سکونت در شهرهای نفتی نیز علل مختلفی داشت. توسعه صنعت نفت به جابهجایی جمعیت، افزایش جمعیت، تغییر مشاغل و شکلگیری قشر کارگر صنعتی در مناطق نفتخیز جنوب ایران انجامید. وجود ناامنی و بیثباتی سیاسی و اقتصادی در ایران مقارن با دوره تاریخی استبداد صغیر و قحطیهای مکرر در مناطق مختلف نیز تاثیر بسزایی در انتخاب گزینه مهاجرت به سرزمین گرم و غریب خوزستان داشت. جمعیت مهاجران داخلی و خارجی که در این سالها به خوزستان وارد شدند به لحاظ دینی، قومی، ملیت، معیشت، زبان، فرهنگ و بسیار ویژگیهای دیگر با هم متفاوت بودند. این چیزی بیش از یک جابهجایی جمعیت بود، با اطمینان میتوان گفت؛ زندگی و بودوباش آنان تغییر کرد.
بهداشت و درمان
در سالهای ابتدای کار شرکت نفت در حوزه جغرافیایی جنوب غرب ایران، تیم پزشکی شرکت نفت به عموم مراجعهکنندگان اعم از مستخدمان آن شرکت یا غیرمستخدمان، سرویس و خدمات درمانی ارایه میکرد. اگرچه این خدمات بیشتر برای جلب توجه و همکاری مردم نسبت به اروپاییان و خارجیان مهاجر بود، اما نمیتوان منکر تاثیر آن در بهبود کیفیت زندگی مردم بومی شد. اینان که اغلب پذیرش بیگانگان را نداشتند و در موارد متعدد با آنان درگیر شده، یا اموالشان را بارها به سرقت برده بودند و از کار کردن برای آنان امتناع میورزیدند، با برقراری ارتباط نزدیکتر و دریافت خدمات درمانی و بهداشتی، قدرشناسانه سعی در جبران این زحمت داشته و محبت ویژهای نسبت به کارکنان و روسای شرکت نفت پیدا میکردند. این تجربهای بود که در اغلب مستعمرات از آن بهره گرفته بودند و در ایران نیز به خوبی نتیجه داد. همچنین کمی بعدتر با توجه به افزایش نیروی کار در شرکت و خطرآفرینی نوع کار کارگران و مخاطرات فراوانی که آنان را تهدید میکرد، ضرورت وجود مراکز درمانی کاملا روشن میشد. بنابراین خدماترسانی به مستخدمان آسیبدیده تاسیسات نفتی بهعنوان انگیزه ایجاد بیمارستانها در اولویت جدی قرار داشت. تا پیش از این تاریخ نه اینهمه نیروی انسانی در منطقه خوزستان یکجا جمع شده بودند و نه این همه خطرات و آسیبدیدگی در میان مردم یک منطقه معمول بود. عشایر و مردمان محلی نیز به شیوههای سنتی و از طریق طب گیاهی تا حدودی مشکلات و بیماریهای موجود را درمان میکردند. اما حوادث بیشماری که در ارتباط با کار نفت برای کارگران پیش میآمد، آنقدر فراوان و جدی بود که پیشبینی محل درمان و وجود پزشکان متبحر برای رسیدگی به آن غیرقابل اجتناب بود. مشکلاتی از قبیل قطع عضو، سوختگیهای شدید، خردشدن در زیر بار ابزارها و لوازم سنگین حفاری و لولههای نفتی و... از معمولترین حوادثی بود که میتوانست سبب اعزام کارگران به بیمارستان شود. از آنجا که سیاست شرکت نفت طبقاتی کردن کارکنان نفت و در ابعاد وسیعتر؛ ساختن اجتماعی طبقاتی و سلسلهمراتبی بود این سلسلهمراتب و نگاه طبقاتی در ردهبندی شغلی در صنعت نفت با تفاوتگذاشتن میان کارکنان اروپایی با هندی و هندی با ایرانی، در ارایه حقوق و دستمزد، خدمات بهداشتی و درمانی و استفاده از بیمارستانها و تهیه مسکن و سرپناه، ساخت محلههای شهری و ارایه خدمات شهری همچون آب لولهکشی، نظافت خیابانها در شهرهای مسجدسلیمان و آبادان مشاهده میشد. این بخشی از طرح استعماری صنعت نفت و شرکت شهرهای نفتی بود که هر کس جایگاه ویژهای داشته باشد و هر دسته و طبقه رابطهای با هم نداشته باشند. بنابراین کارگران ایرانی بهرغم استخدام در شرکت نفت مجاز به استفاده از بیمارستانها و امکانات مخصوص اروپاییان و هندیها در شرکت - شهرها نبودند.
رشد آگاهی سیاسی
کارگران دیگر همان روستاییان و عشایر تحت فرمان خوانین و کدخدایان نبودند که به بیگاری در تاسیسات شرکت نفت فرستاده شوند. رفتار آکنده از تحقیر و برخوردهای تبعیضآمیز مسوولان شرکت نفت با کارگران به آنان آموخت که چگونه از حقوق خود دفاع کنند. به روشنی نمایان بود که آگاهی سیاسی بهطور محسوسی رشد کرده است. کارگران این آگاهی را بیشتر مدیون آموختههای کسانی که پیش از این در حوزههای نفتی باکو و قفقاز کار کرده بودند و کارگران هندی که در زمینه مبارزات ضداستعماری یدطولایی داشتند و همچنین آموزشهای اتحادیههای کارگری بودند. همچنین آموزشدیدن کارگران ساده و فرزندان ایشان فضای کار و کارگری را دچار تغییر کرد. در طول این سالها کارگران و دانشآموزان بسیاری در مراکز آموزشی وابسته به شرکت نفت تربیت شده و بهعنوان متخصص و کارگر ماهر وارد فضای کار شرکت نفت شدند. در سالهای ۱۹۲۵ تا ۱۹۲۶ عده صنعتگرانی که در این موسسات تعلیم دیده بودند بالغ بر ۵۰۰ نفر بود، دیگر تنها گزینه برای کارکردن در صنعت نفت کولیگری و کارگری ساده نبود. در تمام این وقایع و شورشها تغییر اندیشه و رشد آگاهی سیاسی برای عموم نسبت به گذشته مشهود است. جابهجایی جمعیت در اثر جنگ جهانی، انقلاب کمونیستی شوروی، همنشینی مردم کشورها و ملیتهای مختلف در منطقه جنوب، تغییر شیوه و سبک زندگی از عشیرهای و روستایی به شهرنشینی، فعالیت جراید و مطبوعات، فعالیت نمایندگان مردم در مجلس شورای ملی، بازشدن فضای سیاسی روز و تشکیل احزاب مختلف همگی در روشنشدن اذهان و آگاهی عمومی نسبت به حق فردی و اجتماعی تاثیر داشت. آنان راحتتر و مطمئنتر از گذشته نسبت به درخواستهای خود پافشاری و به اقدامات شرکت نفت اعتراض میکردند. آنها از وزارتخانهها و دولت و مجلس کمک و حمایت میطلبیدند و در مقابل، از مجلس و دولت نیز توقع داشتند به شکایات آنان رسیدگی کنند. فعالیت شرکت نفت انگلیس و ایران در جنوب ایران موجب ایجاد تاسیسات و پالایشگاههایی شد. استخدام عشایر و روستاییان بهعنوان کارگر در مجموعه وسیع صنعت نفت و بهرهمندی از امنیت نسبی، امکانات مالی ثابت و خدمات بهداشتی سبب مهاجرت افراد از نقاط مختلف به منطقه نفتخیز خوزستان شده و به این ترتیب گام بزرگی در جهت قوامیافتن طبقه کارگر، روبهرویی با شهرنشینی به سبک غربی، تغییر الگوهای مصرف، آشنایی با خدمات بهداشتی مدرن، شورشها و اعتراضات کارگری، آموزش حرفهای آکادمیک و مهمتر از همه تولد فرهنگی اختلاطی برگرفته از فرهنگ ملیتهای مختلف مهاجر که سختیها و دشواریهای خود را داشت، برداشته شد. اگرچه به مبحث تاریخ اجتماعی نفت در کتابها و مقالات کمتر پرداخته شده است، اما در میان اسناد و مدارک موجود در آرشیوهای داخلی و خارجی اطلاعات و دادههای بسیاری در اینباره میتوان یافت. اگر به اسناد با مِهر بیشتری بنگریم و از این دادهها مدد بیشتری بجوییم؛ حرفهای تازهای در توضیح و تبیین وقایع و تاریخ و بهویژه تاریخ اجتماعی داشته، از تکرار نوشتههای یکدیگر رها خواهیم شد و در نهایت تاریخی را نظارهگر خواهیم بود که شکل دیگری دارد و حرفهای بسیار.
اولین چاه نفت در سال ۱۹۰۸ میلادی در مسجدسلیمان کشف شد. پس از این تاریخ شرکت نفت ایران و انگلیس تا چندین سال بعد سعی در تامین نیروی کار برای استخدام در تاسیسات نفتی داشت. برای توسعه صنعت نفت لازم بود افراد مختلف در سمتها و مشاغل گوناگون کار کنند. گذشته از کارکنان متخصص و مهندسانی که از کشورهای اروپایی و آمریکایی و هندوستان دعوت به کار شده بودند و در رأس کار، بهعنوان کارفرما و مدیران شرکت مشغول بهکار بودند، شرکت نفت به تعداد زیادی کارگر ساده نیاز داشت. این کارگرها باید بهکارهایی غیرتخصصی، کمدرآمد و سنگین بپردازند مثل حمل بارها و لوازم حفاری و تاسیسات نفتی، ساختن راه بین تاسیسات نفتی و چاههای نفت، کمک به حفاران و نگهبانی و حفاظت از کارکنان و کارگاههای نفت و... .کارگران ایرانی گزینه بسیار مناسبی برای این منظور بودند. چون بهکارگرفتن آنان هم بسیار مقرون بهصرفه بود و هم مطابق قرارداد دارسی، شرکت نفت موظف به استخدام کارگران ایرانی بود. از آن رو که اقتصاد جامعه ایرانی اقتصاد کشاورزی و دامداری بود، در اوایل جذب نیروی کار برای مسوولان شرکت نفت کاری دشوار بود. اما با گذشت زمان و بهبود شرایط استخدام همچون
افزایش سطح دستمزدها و ایجاد امکانات بهداشتی واکسیناسیون، قرنطینه بیماران واگیردار و تاسیس بیمارستانها و درمانگاهها جهت ارایه خدمات درمانی در حوزههای استخراج نفت و تامین امنیت نسبی در منطقه جذابیت بیشتری برای مردم فرودستی که اغلب متعلق به طوایف عشایر یا روستایی بودند، یافت. اگرچه علاوه بر گرمای طاقتفرسای هوای خوزستان، مشکلات زیادی مستخدمان شرکت نفت را در ضمن کار در کارگاههای صنعتنفت درگیر میکرد؛ همچون قطع عضو یا سوختگیهای شدید و بیماریهای واگیر خطرناکی چون وبا و طاعون و... اما این مشکلات تحملشان آسانتر از ادامه زندگی در اوضاع سیاسی - اقتصادی نابسامان آن روزگاران در دیگر ایالات بود.
تحول جمعیتی
تلاش شرکت نفت انگلیس و ایران برای تامین نیروی انسانی موردنیاز صنعت نفت، موجب سیل مهاجرت به این منطقه شد. تفاوتهای فرهنگی و قومی مهاجران سبب شد تا فرهنگی جدید و مختلط در سالهایی اندک جایگزین فرهنگ بومی عشایر لر و عرب شود. سکونت آنان در شهرکهایی مدرن و آشنایی با تمدن اروپایی نیز مشکلات و پیامدهای خاص خود را داشت. در این سالها مسکن و شهرسازی، آگاهی سیاسی کارگران و کسبه و ایستادگی در مقابل زیادهخواهیها و استعمارگری شرکت نفت، آشنایی با بهداشت و درمان به سبک غربی و جایگزینی آن با طب سنتی، استقبال از شیوههای جدید آموزشی و تلاش برای یادگیری حرفهای کار و بسیاری یافتهها و دگرگونیها در کنار رشد صنعت نفت در منطقه نفتی ایجاد شد. انگیزههایی که موجب مهاجرت مردم از شهرها و روستاهای ایالات دیگر به مناطق نفتی شد از جمله فرار از قحطی و ناامنی در ایالات دیگر ایران و به دستآوردن شغل و درآمد ثابت، عاملی مهم در مهاجرت مردم از سرزمینهای مادری به ایالتی ناآشنا و بد آبوهوا بود. جذب عشایر به سکونت در شهرهای نفتی نیز علل مختلفی داشت. توسعه صنعت نفت به جابهجایی جمعیت، افزایش جمعیت، تغییر مشاغل و شکلگیری قشر کارگر صنعتی در مناطق نفتخیز جنوب ایران انجامید. وجود ناامنی و بیثباتی سیاسی و اقتصادی در ایران مقارن با دوره تاریخی استبداد صغیر و قحطیهای مکرر در مناطق مختلف نیز تاثیر بسزایی در انتخاب گزینه مهاجرت به سرزمین گرم و غریب خوزستان داشت. جمعیت مهاجران داخلی و خارجی که در این سالها به خوزستان وارد شدند به لحاظ دینی، قومی، ملیت، معیشت، زبان، فرهنگ و بسیار ویژگیهای دیگر با هم متفاوت بودند. این چیزی بیش از یک جابهجایی جمعیت بود، با اطمینان میتوان گفت؛ زندگی و بودوباش آنان تغییر کرد.
بهداشت و درمان
در سالهای ابتدای کار شرکت نفت در حوزه جغرافیایی جنوب غرب ایران، تیم پزشکی شرکت نفت به عموم مراجعهکنندگان اعم از مستخدمان آن شرکت یا غیرمستخدمان، سرویس و خدمات درمانی ارایه میکرد. اگرچه این خدمات بیشتر برای جلب توجه و همکاری مردم نسبت به اروپاییان و خارجیان مهاجر بود، اما نمیتوان منکر تاثیر آن در بهبود کیفیت زندگی مردم بومی شد. اینان که اغلب پذیرش بیگانگان را نداشتند و در موارد متعدد با آنان درگیر شده، یا اموالشان را بارها به سرقت برده بودند و از کار کردن برای آنان امتناع میورزیدند، با برقراری ارتباط نزدیکتر و دریافت خدمات درمانی و بهداشتی، قدرشناسانه سعی در جبران این زحمت داشته و محبت ویژهای نسبت به کارکنان و روسای شرکت نفت پیدا میکردند. این تجربهای بود که در اغلب مستعمرات از آن بهره گرفته بودند و در ایران نیز به خوبی نتیجه داد. همچنین کمی بعدتر با توجه به افزایش نیروی کار در شرکت و خطرآفرینی نوع کار کارگران و مخاطرات فراوانی که آنان را تهدید میکرد، ضرورت وجود مراکز درمانی کاملا روشن میشد. بنابراین خدماترسانی به مستخدمان آسیبدیده تاسیسات نفتی بهعنوان انگیزه ایجاد بیمارستانها در اولویت جدی قرار داشت. تا پیش از این تاریخ نه اینهمه نیروی انسانی در منطقه خوزستان یکجا جمع شده بودند و نه این همه خطرات و آسیبدیدگی در میان مردم یک منطقه معمول بود. عشایر و مردمان محلی نیز به شیوههای سنتی و از طریق طب گیاهی تا حدودی مشکلات و بیماریهای موجود را درمان میکردند. اما حوادث بیشماری که در ارتباط با کار نفت برای کارگران پیش میآمد، آنقدر فراوان و جدی بود که پیشبینی محل درمان و وجود پزشکان متبحر برای رسیدگی به آن غیرقابل اجتناب بود. مشکلاتی از قبیل قطع عضو، سوختگیهای شدید، خردشدن در زیر بار ابزارها و لوازم سنگین حفاری و لولههای نفتی و... از معمولترین حوادثی بود که میتوانست سبب اعزام کارگران به بیمارستان شود. از آنجا که سیاست شرکت نفت طبقاتی کردن کارکنان نفت و در ابعاد وسیعتر؛ ساختن اجتماعی طبقاتی و سلسلهمراتبی بود این سلسلهمراتب و نگاه طبقاتی در ردهبندی شغلی در صنعت نفت با تفاوتگذاشتن میان کارکنان اروپایی با هندی و هندی با ایرانی، در ارایه حقوق و دستمزد، خدمات بهداشتی و درمانی و استفاده از بیمارستانها و تهیه مسکن و سرپناه، ساخت محلههای شهری و ارایه خدمات شهری همچون آب لولهکشی، نظافت خیابانها در شهرهای مسجدسلیمان و آبادان مشاهده میشد. این بخشی از طرح استعماری صنعت نفت و شرکت شهرهای نفتی بود که هر کس جایگاه ویژهای داشته باشد و هر دسته و طبقه رابطهای با هم نداشته باشند. بنابراین کارگران ایرانی بهرغم استخدام در شرکت نفت مجاز به استفاده از بیمارستانها و امکانات مخصوص اروپاییان و هندیها در شرکت - شهرها نبودند.
رشد آگاهی سیاسی
کارگران دیگر همان روستاییان و عشایر تحت فرمان خوانین و کدخدایان نبودند که به بیگاری در تاسیسات شرکت نفت فرستاده شوند. رفتار آکنده از تحقیر و برخوردهای تبعیضآمیز مسوولان شرکت نفت با کارگران به آنان آموخت که چگونه از حقوق خود دفاع کنند. به روشنی نمایان بود که آگاهی سیاسی بهطور محسوسی رشد کرده است. کارگران این آگاهی را بیشتر مدیون آموختههای کسانی که پیش از این در حوزههای نفتی باکو و قفقاز کار کرده بودند و کارگران هندی که در زمینه مبارزات ضداستعماری یدطولایی داشتند و همچنین آموزشهای اتحادیههای کارگری بودند. همچنین آموزشدیدن کارگران ساده و فرزندان ایشان فضای کار و کارگری را دچار تغییر کرد. در طول این سالها کارگران و دانشآموزان بسیاری در مراکز آموزشی وابسته به شرکت نفت تربیت شده و بهعنوان متخصص و کارگر ماهر وارد فضای کار شرکت نفت شدند. در سالهای ۱۹۲۵ تا ۱۹۲۶ عده صنعتگرانی که در این موسسات تعلیم دیده بودند بالغ بر ۵۰۰ نفر بود، دیگر تنها گزینه برای کارکردن در صنعت نفت کولیگری و کارگری ساده نبود. در تمام این وقایع و شورشها تغییر اندیشه و رشد آگاهی سیاسی برای عموم نسبت به گذشته مشهود است. جابهجایی جمعیت در اثر جنگ جهانی، انقلاب کمونیستی شوروی، همنشینی مردم کشورها و ملیتهای مختلف در منطقه جنوب، تغییر شیوه و سبک زندگی از عشیرهای و روستایی به شهرنشینی، فعالیت جراید و مطبوعات، فعالیت نمایندگان مردم در مجلس شورای ملی، بازشدن فضای سیاسی روز و تشکیل احزاب مختلف همگی در روشنشدن اذهان و آگاهی عمومی نسبت به حق فردی و اجتماعی تاثیر داشت. آنان راحتتر و مطمئنتر از گذشته نسبت به درخواستهای خود پافشاری و به اقدامات شرکت نفت اعتراض میکردند. آنها از وزارتخانهها و دولت و مجلس کمک و حمایت میطلبیدند و در مقابل، از مجلس و دولت نیز توقع داشتند به شکایات آنان رسیدگی کنند. فعالیت شرکت نفت انگلیس و ایران در جنوب ایران موجب ایجاد تاسیسات و پالایشگاههایی شد. استخدام عشایر و روستاییان بهعنوان کارگر در مجموعه وسیع صنعت نفت و بهرهمندی از امنیت نسبی، امکانات مالی ثابت و خدمات بهداشتی سبب مهاجرت افراد از نقاط مختلف به منطقه نفتخیز خوزستان شده و به این ترتیب گام بزرگی در جهت قوامیافتن طبقه کارگر، روبهرویی با شهرنشینی به سبک غربی، تغییر الگوهای مصرف، آشنایی با خدمات بهداشتی مدرن، شورشها و اعتراضات کارگری، آموزش حرفهای آکادمیک و مهمتر از همه تولد فرهنگی اختلاطی برگرفته از فرهنگ ملیتهای مختلف مهاجر که سختیها و دشواریهای خود را داشت، برداشته شد. اگرچه به مبحث تاریخ اجتماعی نفت در کتابها و مقالات کمتر پرداخته شده است، اما در میان اسناد و مدارک موجود در آرشیوهای داخلی و خارجی اطلاعات و دادههای بسیاری در اینباره میتوان یافت. اگر به اسناد با مِهر بیشتری بنگریم و از این دادهها مدد بیشتری بجوییم؛ حرفهای تازهای در توضیح و تبیین وقایع و تاریخ و بهویژه تاریخ اجتماعی داشته، از تکرار نوشتههای یکدیگر رها خواهیم شد و در نهایت تاریخی را نظارهگر خواهیم بود که شکل دیگری دارد و حرفهای بسیار.
تحول جمعیتی
تلاش شرکت نفت انگلیس و ایران برای تامین نیروی انسانی موردنیاز صنعت نفت، موجب سیل مهاجرت به این منطقه شد. تفاوتهای فرهنگی و قومی مهاجران سبب شد تا فرهنگی جدید و مختلط در سالهایی اندک جایگزین فرهنگ بومی عشایر لر و عرب شود. سکونت آنان در شهرکهایی مدرن و آشنایی با تمدن اروپایی نیز مشکلات و پیامدهای خاص خود را داشت. در این سالها مسکن و شهرسازی، آگاهی سیاسی کارگران و کسبه و ایستادگی در مقابل زیادهخواهیها و استعمارگری شرکت نفت، آشنایی با بهداشت و درمان به سبک غربی و جایگزینی آن با طب سنتی، استقبال از شیوههای جدید آموزشی و تلاش برای یادگیری حرفهای کار و بسیاری یافتهها و دگرگونیها در کنار رشد صنعت نفت در منطقه نفتی ایجاد شد. انگیزههایی که موجب مهاجرت مردم از شهرها و روستاهای ایالات دیگر به مناطق نفتی شد از جمله فرار از قحطی و ناامنی در ایالات دیگر ایران و به دستآوردن شغل و درآمد ثابت، عاملی مهم در مهاجرت مردم از سرزمینهای مادری به ایالتی ناآشنا و بد آبوهوا بود. جذب عشایر به سکونت در شهرهای نفتی نیز علل مختلفی داشت. توسعه صنعت نفت به جابهجایی جمعیت، افزایش جمعیت، تغییر مشاغل و شکلگیری قشر کارگر صنعتی در مناطق نفتخیز جنوب ایران انجامید. وجود ناامنی و بیثباتی سیاسی و اقتصادی در ایران مقارن با دوره تاریخی استبداد صغیر و قحطیهای مکرر در مناطق مختلف نیز تاثیر بسزایی در انتخاب گزینه مهاجرت به سرزمین گرم و غریب خوزستان داشت. جمعیت مهاجران داخلی و خارجی که در این سالها به خوزستان وارد شدند به لحاظ دینی، قومی، ملیت، معیشت، زبان، فرهنگ و بسیار ویژگیهای دیگر با هم متفاوت بودند. این چیزی بیش از یک جابهجایی جمعیت بود، با اطمینان میتوان گفت؛ زندگی و بودوباش آنان تغییر کرد.
بهداشت و درمان
در سالهای ابتدای کار شرکت نفت در حوزه جغرافیایی جنوب غرب ایران، تیم پزشکی شرکت نفت به عموم مراجعهکنندگان اعم از مستخدمان آن شرکت یا غیرمستخدمان، سرویس و خدمات درمانی ارایه میکرد. اگرچه این خدمات بیشتر برای جلب توجه و همکاری مردم نسبت به اروپاییان و خارجیان مهاجر بود، اما نمیتوان منکر تاثیر آن در بهبود کیفیت زندگی مردم بومی شد. اینان که اغلب پذیرش بیگانگان را نداشتند و در موارد متعدد با آنان درگیر شده، یا اموالشان را بارها به سرقت برده بودند و از کار کردن برای آنان امتناع میورزیدند، با برقراری ارتباط نزدیکتر و دریافت خدمات درمانی و بهداشتی، قدرشناسانه سعی در جبران این زحمت داشته و محبت ویژهای نسبت به کارکنان و روسای شرکت نفت پیدا میکردند. این تجربهای بود که در اغلب مستعمرات از آن بهره گرفته بودند و در ایران نیز به خوبی نتیجه داد. همچنین کمی بعدتر با توجه به افزایش نیروی کار در شرکت و خطرآفرینی نوع کار کارگران و مخاطرات فراوانی که آنان را تهدید میکرد، ضرورت وجود مراکز درمانی کاملا روشن میشد. بنابراین خدماترسانی به مستخدمان آسیبدیده تاسیسات نفتی بهعنوان انگیزه ایجاد بیمارستانها در اولویت جدی قرار داشت. تا پیش از این تاریخ نه اینهمه نیروی انسانی در منطقه خوزستان یکجا جمع شده بودند و نه این همه خطرات و آسیبدیدگی در میان مردم یک منطقه معمول بود. عشایر و مردمان محلی نیز به شیوههای سنتی و از طریق طب گیاهی تا حدودی مشکلات و بیماریهای موجود را درمان میکردند. اما حوادث بیشماری که در ارتباط با کار نفت برای کارگران پیش میآمد، آنقدر فراوان و جدی بود که پیشبینی محل درمان و وجود پزشکان متبحر برای رسیدگی به آن غیرقابل اجتناب بود. مشکلاتی از قبیل قطع عضو، سوختگیهای شدید، خردشدن در زیر بار ابزارها و لوازم سنگین حفاری و لولههای نفتی و... از معمولترین حوادثی بود که میتوانست سبب اعزام کارگران به بیمارستان شود. از آنجا که سیاست شرکت نفت طبقاتی کردن کارکنان نفت و در ابعاد وسیعتر؛ ساختن اجتماعی طبقاتی و سلسلهمراتبی بود این سلسلهمراتب و نگاه طبقاتی در ردهبندی شغلی در صنعت نفت با تفاوتگذاشتن میان کارکنان اروپایی با هندی و هندی با ایرانی، در ارایه حقوق و دستمزد، خدمات بهداشتی و درمانی و استفاده از بیمارستانها و تهیه مسکن و سرپناه، ساخت محلههای شهری و ارایه خدمات شهری همچون آب لولهکشی، نظافت خیابانها در شهرهای مسجدسلیمان و آبادان مشاهده میشد. این بخشی از طرح استعماری صنعت نفت و شرکت شهرهای نفتی بود که هر کس جایگاه ویژهای داشته باشد و هر دسته و طبقه رابطهای با هم نداشته باشند. بنابراین کارگران ایرانی بهرغم استخدام در شرکت نفت مجاز به استفاده از بیمارستانها و امکانات مخصوص اروپاییان و هندیها در شرکت - شهرها نبودند.
رشد آگاهی سیاسی
کارگران دیگر همان روستاییان و عشایر تحت فرمان خوانین و کدخدایان نبودند که به بیگاری در تاسیسات شرکت نفت فرستاده شوند. رفتار آکنده از تحقیر و برخوردهای تبعیضآمیز مسوولان شرکت نفت با کارگران به آنان آموخت که چگونه از حقوق خود دفاع کنند. به روشنی نمایان بود که آگاهی سیاسی بهطور محسوسی رشد کرده است. کارگران این آگاهی را بیشتر مدیون آموختههای کسانی که پیش از این در حوزههای نفتی باکو و قفقاز کار کرده بودند و کارگران هندی که در زمینه مبارزات ضداستعماری یدطولایی داشتند و همچنین آموزشهای اتحادیههای کارگری بودند. همچنین آموزشدیدن کارگران ساده و فرزندان ایشان فضای کار و کارگری را دچار تغییر کرد. در طول این سالها کارگران و دانشآموزان بسیاری در مراکز آموزشی وابسته به شرکت نفت تربیت شده و بهعنوان متخصص و کارگر ماهر وارد فضای کار شرکت نفت شدند. در سالهای ۱۹۲۵ تا ۱۹۲۶ عده صنعتگرانی که در این موسسات تعلیم دیده بودند بالغ بر ۵۰۰ نفر بود، دیگر تنها گزینه برای کارکردن در صنعت نفت کولیگری و کارگری ساده نبود. در تمام این وقایع و شورشها تغییر اندیشه و رشد آگاهی سیاسی برای عموم نسبت به گذشته مشهود است. جابهجایی جمعیت در اثر جنگ جهانی، انقلاب کمونیستی شوروی، همنشینی مردم کشورها و ملیتهای مختلف در منطقه جنوب، تغییر شیوه و سبک زندگی از عشیرهای و روستایی به شهرنشینی، فعالیت جراید و مطبوعات، فعالیت نمایندگان مردم در مجلس شورای ملی، بازشدن فضای سیاسی روز و تشکیل احزاب مختلف همگی در روشنشدن اذهان و آگاهی عمومی نسبت به حق فردی و اجتماعی تاثیر داشت. آنان راحتتر و مطمئنتر از گذشته نسبت به درخواستهای خود پافشاری و به اقدامات شرکت نفت اعتراض میکردند. آنها از وزارتخانهها و دولت و مجلس کمک و حمایت میطلبیدند و در مقابل، از مجلس و دولت نیز توقع داشتند به شکایات آنان رسیدگی کنند. فعالیت شرکت نفت انگلیس و ایران در جنوب ایران موجب ایجاد تاسیسات و پالایشگاههایی شد. استخدام عشایر و روستاییان بهعنوان کارگر در مجموعه وسیع صنعت نفت و بهرهمندی از امنیت نسبی، امکانات مالی ثابت و خدمات بهداشتی سبب مهاجرت افراد از نقاط مختلف به منطقه نفتخیز خوزستان شده و به این ترتیب گام بزرگی در جهت قوامیافتن طبقه کارگر، روبهرویی با شهرنشینی به سبک غربی، تغییر الگوهای مصرف، آشنایی با خدمات بهداشتی مدرن، شورشها و اعتراضات کارگری، آموزش حرفهای آکادمیک و مهمتر از همه تولد فرهنگی اختلاطی برگرفته از فرهنگ ملیتهای مختلف مهاجر که سختیها و دشواریهای خود را داشت، برداشته شد. اگرچه به مبحث تاریخ اجتماعی نفت در کتابها و مقالات کمتر پرداخته شده است، اما در میان اسناد و مدارک موجود در آرشیوهای داخلی و خارجی اطلاعات و دادههای بسیاری در اینباره میتوان یافت. اگر به اسناد با مِهر بیشتری بنگریم و از این دادهها مدد بیشتری بجوییم؛ حرفهای تازهای در توضیح و تبیین وقایع و تاریخ و بهویژه تاریخ اجتماعی داشته، از تکرار نوشتههای یکدیگر رها خواهیم شد و در نهایت تاریخی را نظارهگر خواهیم بود که شکل دیگری دارد و حرفهای بسیار.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.