|

آبادان مدرن و کشف نفت

عبدالعلی لهسایی‌زاده . هیات‌علمی جامعه‌شناسی دانشگاه شیراز

پدیده آبادان با مفهوم مهاجرت عجین است. با وجود حضور بومیان منطقه، اما آبادان همواره با مساله مهاجرت قرین بوده است. بر اساس بررسی سیر عمران و آبادی آبادان پیش از مدرنیزاسیون، این شهر در قرون نخستین اسلامی کوچک ولی آباد و پررونق بوده‌است اما از قرن سیزدهم و چهاردهم میلادی (هفت و هشت هجری) به دلیل رشد و توسعه بصره و خرمشهر، آبادان اهمیت بازرگانی‌‌اش را از دست می‌دهد و رفته‌رفته به شهری خاموش تبدیل می‌شود. در این برهه از تاریخ، عمران و آبادی آبادان از فراز و نشیب بسیاری برخوردار است، تا اینکه به دوران قاجاریه می‌رسیم. آبادان به دلیل تجمع‌گاه‌بودنش در آن دوران بار دیگر مورد اهمیت قرار می‌گیرد. اما آنچه آبادان را به آبادان مدرن بدل می‌کند همانا مساله نفت است. در واقع بعد از کشف نفت و تاسیس صنعت نفت آبادان، امر مهاجرت نیز در آبادان به شکل گسترده‌ای برجسته شد. از این‌رو، می‌توان آبادان و نفت را دو واژه به‌‌هم‌پیوسته و دو روی یک سکه دانست که از یکدیگر اجتناب‌ناپذیرند. بنابراین به ادعای بسیاری از مورخان و جامعه‌شناسان، دو عامل تاسیس صنعت نفت و مهاجرت، آبادان را به‌عنوان اولین شهر مدرن طراحی‌شده خاورمیانه معرفی کرد. در واکنش به پدیده نفت و در اثر مهاجرت، اقوام مختلفی در آبادان ساکن شدند. فارغ از اعرابی که از بومیان آبادان به حساب می‌آمدند، از اقوام کرد، ترک، بلوچ، لر و تعدادی از کولی‌ها نیز به آبادان مهاجرت کردند. همچنین انگلیس‌ها در پی تاسیس صنعت نفت، هندی‌ها و پاکستانی‌ها و برمه‌ای‌ها را برای فعالیت‌های فنی و اداری با خود به آبادان آوردند. بر این اساس جمعیت آبادان به‌تدریج افزایش یافت. قدیمی‌ترین آمار از سرشماری آبادان مربوط به سال 1305 هجری شمسی (1926 میلادی) است که جمعیت آبادان را در حدود 30هزار نفر اعلام کرده بود. رشد جمعیت این شهر به حدی بود که پیش از انقلاب، آبادان جزو هفت شهر پرجمعیت ایران معرفی شد. ساختار جمعیتی آبادان، ساختاری سه‌وجهی بود که شامل کارکنان شرکت نفت، تجارت خصوصی و نخلستان‌نشین‌ها می‌شد.
بخش نخست و عمده جمعیتی آبادان، کارکنان صنعت نفت را شامل می‌شد که ساختار شهری آبادان را با جمعیت قابل‌توجهی شکل داده بودند. این بخش از جمعیت شهری با توجه به ساختار سلسله‌مراتبی صنعت نفت، هویت اجتماعی خود را کسب می‌کرد: 1- طبقه کارگری؛ از دسته اول یعنی کولی‌ها (کارگران بسیار ساده) تا دسته هفتم یعنی سرکارگر را شامل می‌شد 2- طبقه کارمندی و اداری؛ از دسته هفتم تا سیزدهم را در ساختار شرکت نفت شکل می‌دادند 3- طبقه فوق‌رده‌بندی؛ از دسته سیزدهم به بعد که مدیران فوق‌ارشد شرکت نفت را شامل می‌شد. تمام اعضای صنعت نفت که بخش عمده جمعیت شهری آبادان را شکل می‌دادند با توجه به این ساختار، کاملا با امر مهاجرت پیوستگی داشتند. بخش دوم جمعیتی آبادان در بخش خصوصی مشغول به کار بودند که فعالیت آنها عمدتا شامل خدمات‌رسانی و سرویس‌‌دهی به بخش‌های مختلف شرکت نفت بود. بخش سوم جمعیتی آبادان نیز مربوط به نخلستان‌ها بود که عمدتا شامل اقوام عرب می‌شد و جمعیت سلسله‌مراتبی‌شان با ساختار خویشاوندی و عشیره‌ای قوم عرب مشخص می‌شد. پس دو بافت اجتماعی مهم آبادان، ساختارهای متفاوتی داشتند: ساختار جمعیتی صنعت نفت سه‌وجهی و ساختار نخلستانی آبادان عشیره‌ای بود. بنابراین، اساس و بنیاد شهر آبادان - به‌عنوان اولین شهر مدرن مهاجرپذیر ایران - تنوع جمعیتی و دینی و قومیتی‌ای بود که در آبادان قالبی شطرنجی و سرامیکی داشت و در این ساختار پیچیده قومیتی و دینی شاهد هم‌بستگی و تجانس و هم‌زیستی مسالمت‌آمیز متقابلی میان مردم بودیم، تا اینکه به جنگ رسیدیم.
با توجه به وضعیت مرزی آبادان و همچنین وجود پالایشگاه، موقعیت این شهر بسیار آسیب‌پذیر بود. باوجود مقاومت‌هایی که صورت گرفت، در همان آغاز جنگ مردم به سرعت با ترس و وحشت شهر و خانه خود را ترک کردند. زمانی که اعلام شد همه مردم باید شهر را ترک کنند، مهاجرانی که سال‌ها در آبادان زندگی کرده بودند مجبور بودند بار دیگر مهاجرت کنند و با مشکلات و آسیب‌های جدی‌ای در اثر این مهاجرت اجباری روبه‌رو شدند.
از سوی دیگر در زمان جنگ، پالایشگاه نفت آبادان همچنان بزرگ‌ترین پالایشگاه دنیا بود و بیشترین تعداد کارگر و پرسنل را داشت و از حیث امکانات تامین‌اجتماعی و رفاه عمومی و مسکن در همان ساختار سلسله‌مراتبی نیروهای کار خود را تامین کرده بود. اما همزمان با جنگ، صنعت نفت باید چندین هزار کارگر خود را نیز جابه‌جا می‌کرد که فرآیند جاسازی نیروهای کارگری یکی از بزرگ‌ترین معضل‌های دولت جنگ بود. غالب نیروهای کارگری صنعت نفت به شهرهایی نظیر تهران، اصفهان، شیراز، بندرعباس و... منتقل شدند. اما این جاسازی به‌هیچ‌وجه قابل قیاس با موقعیت آنها در آبادان نبود. ذکر این مهم نیز ضروری است، مهاجرانی که مقصدشان شاهین‌شهر بود، غالبا شامل دسته کارمندی بودند تا کارگری. اما زمانی که پس از جنگ، دوباره آنها را به آبادان فرا ‌خواندند، عده‌ قابل توجهی از آنها بازنگشتند. اغلب کارمندان بازنشسته جزو این دسته بودند. اما کارگرانی که برای بازسازی فراخوانده شدند، به اجبار بازگشتند.
اما نکته مهم به‌هم‌خوردن بافت اجتماعی شهر آبادان پس از جنگ بود. عناصری که از جمعیت سه‌گانه آبادان ذکر شد در هم ترکیب شدند: نخلستان‌نشین‌ها به بخش شهری سرازیر شدند، عده‌ای از نیروی کارمندی و کارگری و مدیران ارشد صنعت نفت دیگر برنگشتند و کارگرانی که دیگر حقوق قبل از جنگ خود را نداشتند، مجبور بودند تن به سیاست‌های بازسازی شهر بدهند. از این‌رو، صنعت نفت در دوران سازندگی با بحران چشمگیری روبه‌رو شد. در کل، فارغ از ارزیابی ارزشی این ترکیب، جابه‌جایی و برهم‌خوردن بافت اجتماعی شهر، باید بر این نکته تاکید کرد که آبادان، بافت اجتماعی معین و منسجم پیش از انقلابش را از دست داد. در نتیجه بخش عمده‌ای از اعضای صنعت نفت نظیر نیروهای کارگری مجبور شدند برای بازسازی بازگردند هرچند بازنشسته‌ها دیگر به ویرانه‌های شهر بازنگشتند. حتی آنهایی که در بخش خصوصی و بازار مشغول به کار بودند هم برنگشتند. اما غالب بخش نخلستان‌نشین به آبادان بازگشت، چون بسیاری از نخلستان‌های آبادان در اثر بمباران از بین رفته بود و آنها نیز به مشاغل دیگر در قسمت‌های مختلف شهر پناه بردند. بنابراین بعد از جنگ با آبادانی روبه‌رو شدیم که با مهاجرت نیروی انسانی‌اش به لحاظ اقتصادی و اجتماعی از هم پاشید و حتی از حیث سیاسی نیز دیگر آن همبستگی و تجانس قومیتی میان مردم به آن شکل وجود نداشت و متاسفانه باوجود تلاش‌های صنعت نفت آبادان، بازسازی‌ها نتوانستند توفیق چندانی کسب کنند.
پدیده آبادان با مفهوم مهاجرت عجین است. با وجود حضور بومیان منطقه، اما آبادان همواره با مساله مهاجرت قرین بوده است. بر اساس بررسی سیر عمران و آبادی آبادان پیش از مدرنیزاسیون، این شهر در قرون نخستین اسلامی کوچک ولی آباد و پررونق بوده‌است اما از قرن سیزدهم و چهاردهم میلادی (هفت و هشت هجری) به دلیل رشد و توسعه بصره و خرمشهر، آبادان اهمیت بازرگانی‌‌اش را از دست می‌دهد و رفته‌رفته به شهری خاموش تبدیل می‌شود. در این برهه از تاریخ، عمران و آبادی آبادان از فراز و نشیب بسیاری برخوردار است، تا اینکه به دوران قاجاریه می‌رسیم. آبادان به دلیل تجمع‌گاه‌بودنش در آن دوران بار دیگر مورد اهمیت قرار می‌گیرد. اما آنچه آبادان را به آبادان مدرن بدل می‌کند همانا مساله نفت است. در واقع بعد از کشف نفت و تاسیس صنعت نفت آبادان، امر مهاجرت نیز در آبادان به شکل گسترده‌ای برجسته شد. از این‌رو، می‌توان آبادان و نفت را دو واژه به‌‌هم‌پیوسته و دو روی یک سکه دانست که از یکدیگر اجتناب‌ناپذیرند. بنابراین به ادعای بسیاری از مورخان و جامعه‌شناسان، دو عامل تاسیس صنعت نفت و مهاجرت، آبادان را به‌عنوان اولین شهر مدرن طراحی‌شده خاورمیانه معرفی کرد. در واکنش به پدیده نفت و در اثر مهاجرت، اقوام مختلفی در آبادان ساکن شدند. فارغ از اعرابی که از بومیان آبادان به حساب می‌آمدند، از اقوام کرد، ترک، بلوچ، لر و تعدادی از کولی‌ها نیز به آبادان مهاجرت کردند. همچنین انگلیس‌ها در پی تاسیس صنعت نفت، هندی‌ها و پاکستانی‌ها و برمه‌ای‌ها را برای فعالیت‌های فنی و اداری با خود به آبادان آوردند. بر این اساس جمعیت آبادان به‌تدریج افزایش یافت. قدیمی‌ترین آمار از سرشماری آبادان مربوط به سال 1305 هجری شمسی (1926 میلادی) است که جمعیت آبادان را در حدود 30هزار نفر اعلام کرده بود. رشد جمعیت این شهر به حدی بود که پیش از انقلاب، آبادان جزو هفت شهر پرجمعیت ایران معرفی شد. ساختار جمعیتی آبادان، ساختاری سه‌وجهی بود که شامل کارکنان شرکت نفت، تجارت خصوصی و نخلستان‌نشین‌ها می‌شد.
بخش نخست و عمده جمعیتی آبادان، کارکنان صنعت نفت را شامل می‌شد که ساختار شهری آبادان را با جمعیت قابل‌توجهی شکل داده بودند. این بخش از جمعیت شهری با توجه به ساختار سلسله‌مراتبی صنعت نفت، هویت اجتماعی خود را کسب می‌کرد: 1- طبقه کارگری؛ از دسته اول یعنی کولی‌ها (کارگران بسیار ساده) تا دسته هفتم یعنی سرکارگر را شامل می‌شد 2- طبقه کارمندی و اداری؛ از دسته هفتم تا سیزدهم را در ساختار شرکت نفت شکل می‌دادند 3- طبقه فوق‌رده‌بندی؛ از دسته سیزدهم به بعد که مدیران فوق‌ارشد شرکت نفت را شامل می‌شد. تمام اعضای صنعت نفت که بخش عمده جمعیت شهری آبادان را شکل می‌دادند با توجه به این ساختار، کاملا با امر مهاجرت پیوستگی داشتند. بخش دوم جمعیتی آبادان در بخش خصوصی مشغول به کار بودند که فعالیت آنها عمدتا شامل خدمات‌رسانی و سرویس‌‌دهی به بخش‌های مختلف شرکت نفت بود. بخش سوم جمعیتی آبادان نیز مربوط به نخلستان‌ها بود که عمدتا شامل اقوام عرب می‌شد و جمعیت سلسله‌مراتبی‌شان با ساختار خویشاوندی و عشیره‌ای قوم عرب مشخص می‌شد. پس دو بافت اجتماعی مهم آبادان، ساختارهای متفاوتی داشتند: ساختار جمعیتی صنعت نفت سه‌وجهی و ساختار نخلستانی آبادان عشیره‌ای بود. بنابراین، اساس و بنیاد شهر آبادان - به‌عنوان اولین شهر مدرن مهاجرپذیر ایران - تنوع جمعیتی و دینی و قومیتی‌ای بود که در آبادان قالبی شطرنجی و سرامیکی داشت و در این ساختار پیچیده قومیتی و دینی شاهد هم‌بستگی و تجانس و هم‌زیستی مسالمت‌آمیز متقابلی میان مردم بودیم، تا اینکه به جنگ رسیدیم.
با توجه به وضعیت مرزی آبادان و همچنین وجود پالایشگاه، موقعیت این شهر بسیار آسیب‌پذیر بود. باوجود مقاومت‌هایی که صورت گرفت، در همان آغاز جنگ مردم به سرعت با ترس و وحشت شهر و خانه خود را ترک کردند. زمانی که اعلام شد همه مردم باید شهر را ترک کنند، مهاجرانی که سال‌ها در آبادان زندگی کرده بودند مجبور بودند بار دیگر مهاجرت کنند و با مشکلات و آسیب‌های جدی‌ای در اثر این مهاجرت اجباری روبه‌رو شدند.
از سوی دیگر در زمان جنگ، پالایشگاه نفت آبادان همچنان بزرگ‌ترین پالایشگاه دنیا بود و بیشترین تعداد کارگر و پرسنل را داشت و از حیث امکانات تامین‌اجتماعی و رفاه عمومی و مسکن در همان ساختار سلسله‌مراتبی نیروهای کار خود را تامین کرده بود. اما همزمان با جنگ، صنعت نفت باید چندین هزار کارگر خود را نیز جابه‌جا می‌کرد که فرآیند جاسازی نیروهای کارگری یکی از بزرگ‌ترین معضل‌های دولت جنگ بود. غالب نیروهای کارگری صنعت نفت به شهرهایی نظیر تهران، اصفهان، شیراز، بندرعباس و... منتقل شدند. اما این جاسازی به‌هیچ‌وجه قابل قیاس با موقعیت آنها در آبادان نبود. ذکر این مهم نیز ضروری است، مهاجرانی که مقصدشان شاهین‌شهر بود، غالبا شامل دسته کارمندی بودند تا کارگری. اما زمانی که پس از جنگ، دوباره آنها را به آبادان فرا ‌خواندند، عده‌ قابل توجهی از آنها بازنگشتند. اغلب کارمندان بازنشسته جزو این دسته بودند. اما کارگرانی که برای بازسازی فراخوانده شدند، به اجبار بازگشتند.
اما نکته مهم به‌هم‌خوردن بافت اجتماعی شهر آبادان پس از جنگ بود. عناصری که از جمعیت سه‌گانه آبادان ذکر شد در هم ترکیب شدند: نخلستان‌نشین‌ها به بخش شهری سرازیر شدند، عده‌ای از نیروی کارمندی و کارگری و مدیران ارشد صنعت نفت دیگر برنگشتند و کارگرانی که دیگر حقوق قبل از جنگ خود را نداشتند، مجبور بودند تن به سیاست‌های بازسازی شهر بدهند. از این‌رو، صنعت نفت در دوران سازندگی با بحران چشمگیری روبه‌رو شد. در کل، فارغ از ارزیابی ارزشی این ترکیب، جابه‌جایی و برهم‌خوردن بافت اجتماعی شهر، باید بر این نکته تاکید کرد که آبادان، بافت اجتماعی معین و منسجم پیش از انقلابش را از دست داد. در نتیجه بخش عمده‌ای از اعضای صنعت نفت نظیر نیروهای کارگری مجبور شدند برای بازسازی بازگردند هرچند بازنشسته‌ها دیگر به ویرانه‌های شهر بازنگشتند. حتی آنهایی که در بخش خصوصی و بازار مشغول به کار بودند هم برنگشتند. اما غالب بخش نخلستان‌نشین به آبادان بازگشت، چون بسیاری از نخلستان‌های آبادان در اثر بمباران از بین رفته بود و آنها نیز به مشاغل دیگر در قسمت‌های مختلف شهر پناه بردند. بنابراین بعد از جنگ با آبادانی روبه‌رو شدیم که با مهاجرت نیروی انسانی‌اش به لحاظ اقتصادی و اجتماعی از هم پاشید و حتی از حیث سیاسی نیز دیگر آن همبستگی و تجانس قومیتی میان مردم به آن شکل وجود نداشت و متاسفانه باوجود تلاش‌های صنعت نفت آبادان، بازسازی‌ها نتوانستند توفیق چندانی کسب کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.