پرسش از نفت
سهند ستاری
در سالهای اخیر ضعف آشکاری در بازخوانی وقایع ملیشدن صنعت نفت ایران مشهود بوده که علل سیاسی و اقتصادی و اجتماعی این واقعه را تنها محدود به افرادی خاص و اتفاقی نوستالژیک و ملی کرده است. حملههای برخی جریانهای نوپای وطنی به الگویی در دل تاریخ (اقتصاد نفتی در دهه 30) و به نقش مستقیم یک فرد، از چنین دیدگاهی میتواند محل بحث باشد: چشمپوشی از نقش نفت در حیات اجتماعی- سیاسی مردم ایران، در اذهان عمومی و برخی جریانهای روشنفکری عاملیت کاذبی به نفت داده است که گویی دیواری کوتاهتر از آن برای لاپوشانی ناکامیهای تاریخی و سیاسیمان وجود نداشته. این ضعف عمومی را - با پذیرش اهمیت و نقش شخصیتها و رویدادهای ملی در تاریخ - در غالب تحلیلهای موجود درباره جنبش ملیکردن نفت میتوان دید تا بدانجا که در واکنش هر ساله به رویداد «ملیشدن صنعت نفت ایران» هیچ خبری از بازخوانی تاریخ نفت و نقش مادی آن در حیات اجتماعی و سیاسی ایران وجود نداشته است. اما کوتاهی در بازخوانی این تاریخ فراتر از آن است که با نقد دوباره روایت ملیشدن نفت و بازگویی خاطرات (اعم از دست اول و دست چندم)، بتوان از زیر بار آن شانه خالی کرد. هرساله، بیخبری از
تاریخ انکشاف نفت ایران و مناسبات سیاسی و اجتماعی این پدیده نزد فهم عرفی و جریان روشنفکری ایران، بیخبری از خاستگاه «مادی» نفت، بیخبری از وضعیت و حیات سیاسی و اجتماعی نیروهای نفتی، بیخبری از نقش مناسبات نفتی در سطح بودجه دولتی و همچنین از همه مهمتر، بیخبری از زیست-فضای نفتی، زنگ مهیب بیتفاوتی جامعه ایران را نسبت به «نقش نفت در حیات اجتماعی ایران در یکصد سال گذشته» به صدا در میآورد. همین امر در آستانه شصتوسومین سالگرد ملیشدن نفت ایران، ما را بر آن داشت تا برخلاف جریان معمول، اینبار صرفا در خوانش تکراری یک رویداد نوستالژیک و ملی محدود نمانیم و پرونده «تاریخ اجتماعی- سیاسی نفت» را باز کنیم. از اینرو، در میزگردی مجازی به سراغ تورج اتابکی، کاوه احسانی، بیژن خواجهپور و اعظم خاتم رفتیم و باب این بحث را با آنها باز کردیم. تورج اتابکی دانشآموخته فیزیک و تاریخ اجتماعی، استاد دانشگاه لیدن هلند و صاحب کرسی تاریخ اجتماعی در این دانشگاه است. اتابکی همزمان، پژوهشگر ارشد و مدیر بخش خاورمیانه و آسیای مرکزی در پژوهشکده تاریخ اجتماعی در شهر آمستردام است. در این پژوهشکده او اینک در همکاری با گروهی از پژوهشگران،
مدیریت طرح پژوهش و تدوین «تاریخ اجتماعی صدساله نفت ایران» را به عهده دارد. اعظم خاتم جامعهشناس شهری و توسعه، دکترای محیطشناسی شهری- منطقهای در دانشگاه یورک و از موسسان گروه شهر انجمن جامعهشناسی ایران است. خاتم مسوول مطالعات نظام اسکان جمعیت در منطقه شهری تهران و جمعیت و مسکن در طرح جامع جدید شهر است. کتاب «زمینلرزه و شهر؛ نگاهی چندرشتهای به علل مرگباری زمینلرزه در ایران» در سال 1388 به کوشش او منتشر شده است. کاوه احسانی استادیار مطالعات بینالملل در دانشگاه «دی پائول» شیکاگو و از نویسندگان نشریه «Middle East Report» است. بیژن خواجهپور خویی مدیر شرکت بینالمللی آتیه در وین و مشاور استراتژیک شرکتهای بینالمللی است. او تحصیلات خود را در رشته مدیریت و اقتصاد در آلمان و انگلستان به پایان رساند و دارای مدرک دکترای مدیریت DBA از دانشگاه International School of Management در پاریس است. آنچه در ادامه میآید متن این گفتوگوی مجازی است که از طریق اسکایپ صورت گرفته است.
در سالهای اخیر ضعف آشکاری در بازخوانی وقایع ملیشدن صنعت نفت ایران مشهود بوده که علل سیاسی و اقتصادی و اجتماعی این واقعه را تنها محدود به افرادی خاص و اتفاقی نوستالژیک و ملی کرده است. حملههای برخی جریانهای نوپای وطنی به الگویی در دل تاریخ (اقتصاد نفتی در دهه 30) و به نقش مستقیم یک فرد، از چنین دیدگاهی میتواند محل بحث باشد: چشمپوشی از نقش نفت در حیات اجتماعی- سیاسی مردم ایران، در اذهان عمومی و برخی جریانهای روشنفکری عاملیت کاذبی به نفت داده است که گویی دیواری کوتاهتر از آن برای لاپوشانی ناکامیهای تاریخی و سیاسیمان وجود نداشته. این ضعف عمومی را - با پذیرش اهمیت و نقش شخصیتها و رویدادهای ملی در تاریخ - در غالب تحلیلهای موجود درباره جنبش ملیکردن نفت میتوان دید تا بدانجا که در واکنش هر ساله به رویداد «ملیشدن صنعت نفت ایران» هیچ خبری از بازخوانی تاریخ نفت و نقش مادی آن در حیات اجتماعی و سیاسی ایران وجود نداشته است. اما کوتاهی در بازخوانی این تاریخ فراتر از آن است که با نقد دوباره روایت ملیشدن نفت و بازگویی خاطرات (اعم از دست اول و دست چندم)، بتوان از زیر بار آن شانه خالی کرد. هرساله، بیخبری از
تاریخ انکشاف نفت ایران و مناسبات سیاسی و اجتماعی این پدیده نزد فهم عرفی و جریان روشنفکری ایران، بیخبری از خاستگاه «مادی» نفت، بیخبری از وضعیت و حیات سیاسی و اجتماعی نیروهای نفتی، بیخبری از نقش مناسبات نفتی در سطح بودجه دولتی و همچنین از همه مهمتر، بیخبری از زیست-فضای نفتی، زنگ مهیب بیتفاوتی جامعه ایران را نسبت به «نقش نفت در حیات اجتماعی ایران در یکصد سال گذشته» به صدا در میآورد. همین امر در آستانه شصتوسومین سالگرد ملیشدن نفت ایران، ما را بر آن داشت تا برخلاف جریان معمول، اینبار صرفا در خوانش تکراری یک رویداد نوستالژیک و ملی محدود نمانیم و پرونده «تاریخ اجتماعی- سیاسی نفت» را باز کنیم. از اینرو، در میزگردی مجازی به سراغ تورج اتابکی، کاوه احسانی، بیژن خواجهپور و اعظم خاتم رفتیم و باب این بحث را با آنها باز کردیم. تورج اتابکی دانشآموخته فیزیک و تاریخ اجتماعی، استاد دانشگاه لیدن هلند و صاحب کرسی تاریخ اجتماعی در این دانشگاه است. اتابکی همزمان، پژوهشگر ارشد و مدیر بخش خاورمیانه و آسیای مرکزی در پژوهشکده تاریخ اجتماعی در شهر آمستردام است. در این پژوهشکده او اینک در همکاری با گروهی از پژوهشگران،
مدیریت طرح پژوهش و تدوین «تاریخ اجتماعی صدساله نفت ایران» را به عهده دارد. اعظم خاتم جامعهشناس شهری و توسعه، دکترای محیطشناسی شهری- منطقهای در دانشگاه یورک و از موسسان گروه شهر انجمن جامعهشناسی ایران است. خاتم مسوول مطالعات نظام اسکان جمعیت در منطقه شهری تهران و جمعیت و مسکن در طرح جامع جدید شهر است. کتاب «زمینلرزه و شهر؛ نگاهی چندرشتهای به علل مرگباری زمینلرزه در ایران» در سال 1388 به کوشش او منتشر شده است. کاوه احسانی استادیار مطالعات بینالملل در دانشگاه «دی پائول» شیکاگو و از نویسندگان نشریه «Middle East Report» است. بیژن خواجهپور خویی مدیر شرکت بینالمللی آتیه در وین و مشاور استراتژیک شرکتهای بینالمللی است. او تحصیلات خود را در رشته مدیریت و اقتصاد در آلمان و انگلستان به پایان رساند و دارای مدرک دکترای مدیریت DBA از دانشگاه International School of Management در پاریس است. آنچه در ادامه میآید متن این گفتوگوی مجازی است که از طریق اسکایپ صورت گرفته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.