|

این‌نعش‌عزیز ...

علی سالم

کشف نفت
ساعت چهارصبح روز پنجم خردادماه ۱۲۸۷ شمسی. مته ماشین حفاری بر سنگی در عمق 360متری زمین ضربه زد. ناگهان صدایی مهیب بلند شد و نفت تا ارتفاع ۱۵متر بالاتر از دکل حفاری به آسمان فوران کرد. اینجا چاه «نمره یک» مسجدسلیمان بود؛ آخرین شهری که جرج رینولدز بعد از هفت‌سال جستجوی نفت در ایران و در ناامیدی روزهای آخر برگشت به انگلیس حفاری کرد. او زمین‌شناس اعزامی ویلیام دارسی سرمایه‌دار انگلیسی بود که پس از کشف طلا در استرالیا سودی کلان به جیب زده بود و این‌بار سودای طلای سیاه به سرش زده بود. کشف نفت برای انگلیس پس از آمریکا و شوروی و هلند اهمیتی حیاتی داشت. نفت در جنگ‌جهانی دوم و پس از آن در زمان جنگ سرد، بر بسیاری از معادلات جهانی تاثیر گذاشت و قطب‌بندی و توازن قوای جدیدی را بین قدرت‌های جهانی به‌وجود آورد. نفت اقتصاد،‌ فرهنگ، هنر و آینده ‌ایران را دگرگون کرد. نفت کلید دروازه ورود ایران به عصری جدید بود و مدرنیته، سیاست و هویت ملی‌ را برای ایرانیان به ارمغان آورد. همچنین نفت موجب پیدایش دولت‌هایی شد که با تکیه بر «رانت» نفت و با انواع شعارهای کلیشه‌ای و سیاست های پوپولیستی به اقتدار خویش دامن زدند. نفت در همه بزنگاه‌های تاریخ معاصر ایران نظیر انقلاب مشروطه، 28مرداد و انقلاب 57، نقشی کلیدی بازی کرد. با نزول و صعود قیمت آن و اتخاذ سیاست‌های اجتماعی متفاوت، نفت بر خلق‌و‌خوی مصرفی ایرانیان نیز تاثیر گذاشت. تا پیش از آن ایران کشوری عمدتا در فاز اقتصادی فئودالی بود. اما با ورود نفت، ایران وارد دوران سرمایه‌داری شد و طیف وسیعی از مفاهیم مدرن همچون مبارزه طبقاتی و کارگر صنعتی وارد ادبیات سیاسی ایران شد.
جنبش کارگری و نفت
رضا شاه «مدرنیزاسیون از بالا»ی خویش را به وسیله کارگرانی پیش برد که حتی اسم واقعی‌شان را نمی‌برد و آنها را عمله‌جات می‌نامید و «به‌ مدت طولانی با آنها مثل سگ رفتار می‌کرد.» کلمه کارگر رنگ‌و‌بوی کمونیستی داشت و در آن سال‌ها استفاده از آن قدغن بود. در آن دوران ناسزا و تنبیه بدنی کارگران توسط کارفرماها امری معمول بود. از بیمه و بهداشت محیط کار و ایمنی و این چیزها هم اصلا خبری نبود. با سقوط رضاشاه و آغاز جنگ جهانی، فضای باز سیاسی که تا آن زمان در تاریخ ایران سابقه نداشت به وجود آمد. حزب توده در سال 1320 به وسیله بازماندگان گروه 53 نفر، اعضای حزب کمونیست که پیش‌تر در زندان بودند تشکیل شد. این حزب با تشکیل سازمان‌های صنفی و سیاسی گسترده، کارگران صنایع مختلف را حول اهداف مشخص سازماندهی کرد. در اول ماه می‌سال ١٣٢٣، «شورای متحده مرکزی کارگران و زحمتکشان ایران» از ادغام سه سازمان کارگری تشکیل شد. این شورا توانست به سرعت نفوذ خود را در میان کارگران گسترش دهد و به بزرگ‌ترین اتحادیه کارگری خاورمیانه تبدیل شود. کارگران صنایع نفت موفق به تشکیل سندیکای خود به نام «سندیکای کارگران نفت خوزستان» شدند و با پیوستن آن به شورای متحده که به تازگی به عضویت «فدراسیون سندیکاهای جهانی» درآمده بود تعداد کارگران این شورا به بیش از ۳۰۰‌هزار نفر رسید. تشکل‌یابی کارگران موجب تدوین لایحه‌ای در سال ۱۳۲۳ شد که در آن، هشت‌ساعت کار در روز، دوهفته مرخصی سالانه با حقوق، شش‌هفته مرخصی برای زنان کارگر باردار، منع استفاده از کار کودکان کمتر از ۱۲سال، تامین بیمه‌های اجتماعی و تشکیل صندوق تعاونی کارگری پیش‌بینی شده بود. در سال ١٣٢٥، مجلس لایحه فوق را به تصویب رساند و علاوه بر مزایای فوق، تعطیلی روز اول ماه می را نیز به‌عنوان روز جهانی کارگر به رسمیت ‌شناخت. پس از ابلاغ قانون جدید کار، مدیریت شرکت نفت از اجرای آن خودداری کرد و تعدادی از رهبران کارگری را از شرکت نفت اخراج کرد. این ماجرا موجی از خشم را در میان کارگران بر انگیخت و بیش از یکصد‌هزار نفر از کارگران نفت در آبادان و سایر نقاط خوزستان، بزرگ‌ترین اعتصاب کارگری خاورمیانه را رقم زدند. با وجود اعلام حکومت نظامی در آبادان و کشته‌شدن تعدادی از کارگران، اعتصاب در نهایت با خواست اجرای قانون کار و موفقیت چشمگیر به پایان رسید و خونی پرانرژی را به رگ‌های جنبش کارگری ایران تزریق کرد. اعتصابات، با وجود قانون ١٣٢٧ و غیرقانونی‌شدن حزب توده پس از ترور شاه، تا زمان ملی‌شدن صنعت نفت ادامه یافت. اعتصاب 50هزار نفری کارگران صنایع نفت جنوب در پایان سال ۱۳۲۹ نقش مهمی در تصویب قانون ملی‌شدن نفت و سپردن زمام دولت به دکتر مصدق داشت. مصدق رهبری سیاسی و ملی‌گرا بود که از ابتدای ورود به سیاست، حقوق کارگران بخش ویژه‌ای از نظرگاه و اقدامات او را تشکیل می‌داد. با وقوع کودتای 28مرداد و استبداد پیامد آن، فعالیت‌های کارگری دچار رکود شد و غالب مزایای کارگری و قانون کار و بیمه از بین رفت. بعد از کودتا حزب توده قدرت سابق خود را از دست داد و هیچ‌گاه دوباره آن را به دست نیاورد. کودتا مبارزین مارکسیست بعدی را به بازبینی و نقد مشی حزب توده و چپ سنتی در وابستگی به شوروی و تغییر روش‌های مبارزه و تاسیس سازمان‌های جدید رهنمون کرد. وضعیت سرکوب در جنبش کارگری اما دیری نپایید و نشان داد جنبش کارگری فراتر از احزاب و وضعیت سیاسی و به دلایل مادی زندگی کارگران و شرایط استثمار به فعالیت خود ادامه می‌دهد. اعتصاب مردادماه سال ۱۳۳۴ کارگران آبادان، درست در سال‌های نخست آغاز به‌کار کنسرسیوم بین‌المللی نفت، تمام محاسبات خوشبینانه رژیم کودتا را در هم فروریخت. این اعتصاب با پیروزی تمام شد و کنسرسیوم دستمزد کارگران را افزایش داد. در سال‌های بعد و اواخر دهه 30 اعتصاب همچنان ابزار قدرتمند و بی‌بدیل طبقه کارگر بود. این روند تا اعتصاب سراسری کارگران نفت و پیروزی انقلاب 57 ادامه داشت.
دیروز، امروز و فردای نفت
شاید بتوان با دیدن سیمای مسجدسلیمان قبل و بعد از نفت، فردای ایران را بدون نفت تصور کرد. مسجدسلیمان این شهر تاریخی بختیاری‌نشین واقع در خوزستان، قبل از دوران جدید حیاتش، شهرتی نداشت. کشف نفت مسجدسلیمان را به شهری مدرن با معماری انگلیسی تبدیل کرد. سینما، ورزشگاه، بیمارستان، سیستم اتوبوسرانی، شبکه آب‌و‌برق و فرودگاه را قبل از دیگر شهرهای ایران وارد آن کرد. لوله‌ها و دکل‌های بلند نفت، محله‌های کوهپایه‌ای و جدا از هم در زاگرس که در آن لاله‌های وحشی می‌رویید و جویبارهایی که بوی نفت آن بلند بود جلوه‌ای ویژه به این شهر داد و موجی از کارگران مهاجر را روانه آنجا کرد. اما امروز با خشک‌شدن چاه‌های نفت از مسجدسلیمان جز خاطره‌ای محو و مبهم از آن باقی نمانده است. به جای حوزه نفتی مسجدسلیمان امروز نگاه جهان به عسلویه و پارس‌جنوبی دوخته شده است. بزرگ‌ترین منبع گازی جهان که نزدیک به 8 ‌درصد ‌از کل ذخایر گازی دنیا را در خود جای داده است و چند ده هزار کارگر در آنجا مشغول به‌کارند. چندی پیش تعدادی از این کارگران در نامه‌ای به «شورایعالی کار» شرایط کار در عسلویه را با «اردوگاه‌های کار اجباری» مقایسه کردند و خواستار اجرای وعده رییس‌جمهور درباره افزایش متناسب مزد و تورم شدند. «بررسی‌های کمیته مزد شوراهای اسلامی کار تهران نشان می‌دهد که هر خانوار چهارنفره در تهران برای تامین هزینه‌های مسکن، آموزش‌وپرورش، بهداشت و درمان، تامین غذا و پوشاک خود حداقل به یک‌میلیون و ۷۶۰‌هزارتومان نیاز دارد. رقمی که 5/3برابر حداقل مزد فعلی (۴۸۷‌هزارتومان) است.» شرایط سخت کار، ‌اخراج، ‌حقوق معوقه، صف طویل کارگران بیکار، عدم امنیت شغلی و نبود امکان تشکل‌های مستقل از دولت و کارفرما، زندگی کارگران را در حالتی ویژه قرار داده است. در این شرایط اتفاقی نظیر خودسوزی کارگر بازنشسته صنعت نفت در هنگام بازدید رییس‌جمهور از وزارتخانه نفت اتفاقی «معمولی» به حساب می‌آید که به‌راحتی در میان انبوه خبرها گم می‌شود. خبرهای مربوط به «استات‌اویل» و «کرسنت» و این اواخر «بابک زنجانی» هم بسته به اوضاع سیاسی پس از مدتی به همین سرنوشت دچار می‌شوند. این در حالی است که در این سال‌ها قیمت جهانی نفت و گاز در گران‌ترین سطح خود در طول تاریخ به‌سر می‌برد. نفت در مقام عامل تعیین‌کننده مناسبات ژئوپلیتیک و قدرت‌های بین‌المللی یا نفت به‌عنوان ثروتی ملی که باید در اختیار مردم ایران باشد؟ این سوالی بود که زنده‌یاد مصدق 60سال پیش تلاش کرد به آن پاسخ دهد. نفت طلب تاریخی مردم ایران از سرزمین آباواجدادی‌شان است؛ طلبی که تا به امروز البته وصول نشده است.
کشف نفت
ساعت چهارصبح روز پنجم خردادماه ۱۲۸۷ شمسی. مته ماشین حفاری بر سنگی در عمق 360متری زمین ضربه زد. ناگهان صدایی مهیب بلند شد و نفت تا ارتفاع ۱۵متر بالاتر از دکل حفاری به آسمان فوران کرد. اینجا چاه «نمره یک» مسجدسلیمان بود؛ آخرین شهری که جرج رینولدز بعد از هفت‌سال جستجوی نفت در ایران و در ناامیدی روزهای آخر برگشت به انگلیس حفاری کرد. او زمین‌شناس اعزامی ویلیام دارسی سرمایه‌دار انگلیسی بود که پس از کشف طلا در استرالیا سودی کلان به جیب زده بود و این‌بار سودای طلای سیاه به سرش زده بود. کشف نفت برای انگلیس پس از آمریکا و شوروی و هلند اهمیتی حیاتی داشت. نفت در جنگ‌جهانی دوم و پس از آن در زمان جنگ سرد، بر بسیاری از معادلات جهانی تاثیر گذاشت و قطب‌بندی و توازن قوای جدیدی را بین قدرت‌های جهانی به‌وجود آورد. نفت اقتصاد،‌ فرهنگ، هنر و آینده ‌ایران را دگرگون کرد. نفت کلید دروازه ورود ایران به عصری جدید بود و مدرنیته، سیاست و هویت ملی‌ را برای ایرانیان به ارمغان آورد. همچنین نفت موجب پیدایش دولت‌هایی شد که با تکیه بر «رانت» نفت و با انواع شعارهای کلیشه‌ای و سیاست های پوپولیستی به اقتدار خویش دامن زدند. نفت در همه بزنگاه‌های تاریخ معاصر ایران نظیر انقلاب مشروطه، 28مرداد و انقلاب 57، نقشی کلیدی بازی کرد. با نزول و صعود قیمت آن و اتخاذ سیاست‌های اجتماعی متفاوت، نفت بر خلق‌و‌خوی مصرفی ایرانیان نیز تاثیر گذاشت. تا پیش از آن ایران کشوری عمدتا در فاز اقتصادی فئودالی بود. اما با ورود نفت، ایران وارد دوران سرمایه‌داری شد و طیف وسیعی از مفاهیم مدرن همچون مبارزه طبقاتی و کارگر صنعتی وارد ادبیات سیاسی ایران شد.
جنبش کارگری و نفت
رضا شاه «مدرنیزاسیون از بالا»ی خویش را به وسیله کارگرانی پیش برد که حتی اسم واقعی‌شان را نمی‌برد و آنها را عمله‌جات می‌نامید و «به‌ مدت طولانی با آنها مثل سگ رفتار می‌کرد.» کلمه کارگر رنگ‌و‌بوی کمونیستی داشت و در آن سال‌ها استفاده از آن قدغن بود. در آن دوران ناسزا و تنبیه بدنی کارگران توسط کارفرماها امری معمول بود. از بیمه و بهداشت محیط کار و ایمنی و این چیزها هم اصلا خبری نبود. با سقوط رضاشاه و آغاز جنگ جهانی، فضای باز سیاسی که تا آن زمان در تاریخ ایران سابقه نداشت به وجود آمد. حزب توده در سال 1320 به وسیله بازماندگان گروه 53 نفر، اعضای حزب کمونیست که پیش‌تر در زندان بودند تشکیل شد. این حزب با تشکیل سازمان‌های صنفی و سیاسی گسترده، کارگران صنایع مختلف را حول اهداف مشخص سازماندهی کرد. در اول ماه می‌سال ١٣٢٣، «شورای متحده مرکزی کارگران و زحمتکشان ایران» از ادغام سه سازمان کارگری تشکیل شد. این شورا توانست به سرعت نفوذ خود را در میان کارگران گسترش دهد و به بزرگ‌ترین اتحادیه کارگری خاورمیانه تبدیل شود. کارگران صنایع نفت موفق به تشکیل سندیکای خود به نام «سندیکای کارگران نفت خوزستان» شدند و با پیوستن آن به شورای متحده که به تازگی به عضویت «فدراسیون سندیکاهای جهانی» درآمده بود تعداد کارگران این شورا به بیش از ۳۰۰‌هزار نفر رسید. تشکل‌یابی کارگران موجب تدوین لایحه‌ای در سال ۱۳۲۳ شد که در آن، هشت‌ساعت کار در روز، دوهفته مرخصی سالانه با حقوق، شش‌هفته مرخصی برای زنان کارگر باردار، منع استفاده از کار کودکان کمتر از ۱۲سال، تامین بیمه‌های اجتماعی و تشکیل صندوق تعاونی کارگری پیش‌بینی شده بود. در سال ١٣٢٥، مجلس لایحه فوق را به تصویب رساند و علاوه بر مزایای فوق، تعطیلی روز اول ماه می را نیز به‌عنوان روز جهانی کارگر به رسمیت ‌شناخت. پس از ابلاغ قانون جدید کار، مدیریت شرکت نفت از اجرای آن خودداری کرد و تعدادی از رهبران کارگری را از شرکت نفت اخراج کرد. این ماجرا موجی از خشم را در میان کارگران بر انگیخت و بیش از یکصد‌هزار نفر از کارگران نفت در آبادان و سایر نقاط خوزستان، بزرگ‌ترین اعتصاب کارگری خاورمیانه را رقم زدند. با وجود اعلام حکومت نظامی در آبادان و کشته‌شدن تعدادی از کارگران، اعتصاب در نهایت با خواست اجرای قانون کار و موفقیت چشمگیر به پایان رسید و خونی پرانرژی را به رگ‌های جنبش کارگری ایران تزریق کرد. اعتصابات، با وجود قانون ١٣٢٧ و غیرقانونی‌شدن حزب توده پس از ترور شاه، تا زمان ملی‌شدن صنعت نفت ادامه یافت. اعتصاب 50هزار نفری کارگران صنایع نفت جنوب در پایان سال ۱۳۲۹ نقش مهمی در تصویب قانون ملی‌شدن نفت و سپردن زمام دولت به دکتر مصدق داشت. مصدق رهبری سیاسی و ملی‌گرا بود که از ابتدای ورود به سیاست، حقوق کارگران بخش ویژه‌ای از نظرگاه و اقدامات او را تشکیل می‌داد. با وقوع کودتای 28مرداد و استبداد پیامد آن، فعالیت‌های کارگری دچار رکود شد و غالب مزایای کارگری و قانون کار و بیمه از بین رفت. بعد از کودتا حزب توده قدرت سابق خود را از دست داد و هیچ‌گاه دوباره آن را به دست نیاورد. کودتا مبارزین مارکسیست بعدی را به بازبینی و نقد مشی حزب توده و چپ سنتی در وابستگی به شوروی و تغییر روش‌های مبارزه و تاسیس سازمان‌های جدید رهنمون کرد. وضعیت سرکوب در جنبش کارگری اما دیری نپایید و نشان داد جنبش کارگری فراتر از احزاب و وضعیت سیاسی و به دلایل مادی زندگی کارگران و شرایط استثمار به فعالیت خود ادامه می‌دهد. اعتصاب مردادماه سال ۱۳۳۴ کارگران آبادان، درست در سال‌های نخست آغاز به‌کار کنسرسیوم بین‌المللی نفت، تمام محاسبات خوشبینانه رژیم کودتا را در هم فروریخت. این اعتصاب با پیروزی تمام شد و کنسرسیوم دستمزد کارگران را افزایش داد. در سال‌های بعد و اواخر دهه 30 اعتصاب همچنان ابزار قدرتمند و بی‌بدیل طبقه کارگر بود. این روند تا اعتصاب سراسری کارگران نفت و پیروزی انقلاب 57 ادامه داشت.
دیروز، امروز و فردای نفت
شاید بتوان با دیدن سیمای مسجدسلیمان قبل و بعد از نفت، فردای ایران را بدون نفت تصور کرد. مسجدسلیمان این شهر تاریخی بختیاری‌نشین واقع در خوزستان، قبل از دوران جدید حیاتش، شهرتی نداشت. کشف نفت مسجدسلیمان را به شهری مدرن با معماری انگلیسی تبدیل کرد. سینما، ورزشگاه، بیمارستان، سیستم اتوبوسرانی، شبکه آب‌و‌برق و فرودگاه را قبل از دیگر شهرهای ایران وارد آن کرد. لوله‌ها و دکل‌های بلند نفت، محله‌های کوهپایه‌ای و جدا از هم در زاگرس که در آن لاله‌های وحشی می‌رویید و جویبارهایی که بوی نفت آن بلند بود جلوه‌ای ویژه به این شهر داد و موجی از کارگران مهاجر را روانه آنجا کرد. اما امروز با خشک‌شدن چاه‌های نفت از مسجدسلیمان جز خاطره‌ای محو و مبهم از آن باقی نمانده است. به جای حوزه نفتی مسجدسلیمان امروز نگاه جهان به عسلویه و پارس‌جنوبی دوخته شده است. بزرگ‌ترین منبع گازی جهان که نزدیک به 8 ‌درصد ‌از کل ذخایر گازی دنیا را در خود جای داده است و چند ده هزار کارگر در آنجا مشغول به‌کارند. چندی پیش تعدادی از این کارگران در نامه‌ای به «شورایعالی کار» شرایط کار در عسلویه را با «اردوگاه‌های کار اجباری» مقایسه کردند و خواستار اجرای وعده رییس‌جمهور درباره افزایش متناسب مزد و تورم شدند. «بررسی‌های کمیته مزد شوراهای اسلامی کار تهران نشان می‌دهد که هر خانوار چهارنفره در تهران برای تامین هزینه‌های مسکن، آموزش‌وپرورش، بهداشت و درمان، تامین غذا و پوشاک خود حداقل به یک‌میلیون و ۷۶۰‌هزارتومان نیاز دارد. رقمی که 5/3برابر حداقل مزد فعلی (۴۸۷‌هزارتومان) است.» شرایط سخت کار، ‌اخراج، ‌حقوق معوقه، صف طویل کارگران بیکار، عدم امنیت شغلی و نبود امکان تشکل‌های مستقل از دولت و کارفرما، زندگی کارگران را در حالتی ویژه قرار داده است. در این شرایط اتفاقی نظیر خودسوزی کارگر بازنشسته صنعت نفت در هنگام بازدید رییس‌جمهور از وزارتخانه نفت اتفاقی «معمولی» به حساب می‌آید که به‌راحتی در میان انبوه خبرها گم می‌شود. خبرهای مربوط به «استات‌اویل» و «کرسنت» و این اواخر «بابک زنجانی» هم بسته به اوضاع سیاسی پس از مدتی به همین سرنوشت دچار می‌شوند. این در حالی است که در این سال‌ها قیمت جهانی نفت و گاز در گران‌ترین سطح خود در طول تاریخ به‌سر می‌برد. نفت در مقام عامل تعیین‌کننده مناسبات ژئوپلیتیک و قدرت‌های بین‌المللی یا نفت به‌عنوان ثروتی ملی که باید در اختیار مردم ایران باشد؟ این سوالی بود که زنده‌یاد مصدق 60سال پیش تلاش کرد به آن پاسخ دهد. نفت طلب تاریخی مردم ایران از سرزمین آباواجدادی‌شان است؛ طلبی که تا به امروز البته وصول نشده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.