|

تاریخ از پایین آنچه کتاب‌های تاریخ به شما نمی‌گویند

رحمان بوذری

از راویان نوآمده تاریخ، بازگویان دلبخواهی رویدادهای معاصر ایران، جویندگان گناه نخستین در صفحات درخشان جنبش ملی نفت، کاشفان نفیر «نفرین و بلای صدساله»، کارشناسان پیگیر «ناسیونال‌سوسیالیسم» مصدق، کارآفرینان اتاق‌های سوداگری، مبدعان قانون‌شکنی دولت مصدق، ناظران دولتی‌شدن نفت ایران و... که بگذریم، تاریخ‌نگاری ملی‌شدن نفت ایران تا به امروز روایت «تاریخ از بالا» بوده است؛ از منظر دولت و فعل‌و‌انفعالات قدرت، کشمکش‌های گروه‌های سیاسی و تضاد منافع جناحی. آرایش نیروهای موجود در هر برهه تاریخی البته در روایت رویدادهای آن دوره نقشی انکارناپذیر دارد. مهم‌تر اما بستر مادی برآمدن رخدادی تاریخی است که بر آن نه‌تنها گروه‌ها و دسته‌های سیاسی نقش‌آفرینی می‌کنند که نیروهای اجتماعی پیش‌برنده تحولات، سازمان می‌یابند. طی قرن بیستم، ایران رخدادهایی دراماتیک و دگرگونی‌هایی ریشه‌ای را از سر گذراند؛ سه جنگ عمده (جنگ جهانی اول، دوم و جنگ با عراق) که لطمات انسانی و صدمات اقتصادی جبران‌ناپذیری به بار آورد؛ دو کودتا (کودتای سوم اسفند 1299 و 28مرداد 1332) که مناسبات قدرت را درون نخبگان سیاسی و نظامی تغییر داد؛ و دو انقلاب (مشروطه و 57) که به تغییراتی اساسی در مناسبات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در ایران و فراتر از آن انجامید. اما رخدادی که شاید بیشترین تاثیر را بر تاریخ ایران در قرن بیستم گذاشت کشف نفت در سال 1287 (1908 میلادی) بود. 29 اسفند 1329، تنها به‌ثمررسیدن مبارزاتی بود که از سال‌ها قبل برای ملی‌شدن طلای سیاه آغاز شده بود؛ مبارزاتی همچون اعتصاب عمومی کارگران نفت جنوب در تیر ۱۳۲۵ در خوزستان با هدایت شورای متحد مرکزی اتحادیه‌های کارگران و زحمتکشان ایران. آنچه از صنعت نفت ایران می‌دانیم، به همین سیاق محدود است به تاریخ سیاسی ملی‌شدن نفت به رهبری بی‌چون‌وچرای محمد مصدق؛ تاریخی که عمدتا متمرکز است بر نقش دولت و شرکت‌های نفتی. هدف اصلی پرونده حاضر ولی تاریخ اجتماعی جنبش نفت است، مطالعه روی مردمانی که در این صنعت کار کردند، رنج بردند، زنگار گرفتند، «کارگر» شدند و برای ایفای حقوق خویش کوشیدند- از آن‌جمله ۸۳ کارگری که در آفتاب سوزان ۲۳ تیر ۱۳۲۵ کشته شدند. به این سان این پرونده «تاریخی از پایین» به دست می‌دهد؛ تاریخی شامل پنج‌محور اصلی در صنعت نفت ایران: ترکیب‌بندی نیروی کار (قومیت، جنسیت و سن)؛ فرآیند شکل‌گیری کار (جذب نیرو و استخدام، مهارت‌ها، کارآموزی و آموزش)؛ مناسبات کاری (دستمزد و نظم کاری)؛ مهاجرت کاری، جابه‌جایی و ادغام؛ و شرایط زندگی و کیفیت آن (اسکان، تغذیه، بهداشت، سلامت و اوقات فراغت). در تدوین و جمع‌آوری مطالب پرونده حاضر، از ابتدا تا انتها، در فرم و محتوا، از راهنمایی‌ها و مشورت‌های بی‌دریغ تورج اتابکی بهره بردیم. اتابکی مسوول پروژه‌ای تحقیقی در موسسه بین‌المللی تاریخ اجتماعی در آمستردام است که به‌زودی در قالب کتاب «صدسال تاریخ اجتماعی صنعت نفت ایران» به انگلیسی منتشر خواهد شد. کتاب تحقیقاتی او که می‌توان آن را نخستین اثر تحقیقی درباره تاریخ اجتماعی کار در صنعت نفت ایران طی صدساله نخست، از آغاز کشف نفت تا دوران حاضر (2008-1908) دانست، پس از بررسی اوضاع و احوال مادی حیات روزمره کارگران نفت- در محیط کار، منزل و اجتماعاتشان- به بررسی تعاملات میان کارگران نفت، ایجاد شرکتی از نوع استعماری در یک کشور مستقل (شرکت نفت ایران و انگلیس)؛ و سیر تطور دولت ایران طی صدسال گذشته پس از کشف نفت می‌پردازد. به‌نحوی مشابه تلاش این پرونده بر آن است تا در کنار تاریخ سیاسی ملی‌شدن نفت، به اجمال تاریخی اجتماعی از نهضت ملی نفت به‌دست دهد.
منبع:
Touraj Atabaki, Writing the Social History ofLabor in Iranian Oil Industry
از راویان نوآمده تاریخ، بازگویان دلبخواهی رویدادهای معاصر ایران، جویندگان گناه نخستین در صفحات درخشان جنبش ملی نفت، کاشفان نفیر «نفرین و بلای صدساله»، کارشناسان پیگیر «ناسیونال‌سوسیالیسم» مصدق، کارآفرینان اتاق‌های سوداگری، مبدعان قانون‌شکنی دولت مصدق، ناظران دولتی‌شدن نفت ایران و... که بگذریم، تاریخ‌نگاری ملی‌شدن نفت ایران تا به امروز روایت «تاریخ از بالا» بوده است؛ از منظر دولت و فعل‌و‌انفعالات قدرت، کشمکش‌های گروه‌های سیاسی و تضاد منافع جناحی. آرایش نیروهای موجود در هر برهه تاریخی البته در روایت رویدادهای آن دوره نقشی انکارناپذیر دارد. مهم‌تر اما بستر مادی برآمدن رخدادی تاریخی است که بر آن نه‌تنها گروه‌ها و دسته‌های سیاسی نقش‌آفرینی می‌کنند که نیروهای اجتماعی پیش‌برنده تحولات، سازمان می‌یابند. طی قرن بیستم، ایران رخدادهایی دراماتیک و دگرگونی‌هایی ریشه‌ای را از سر گذراند؛ سه جنگ عمده (جنگ جهانی اول، دوم و جنگ با عراق) که لطمات انسانی و صدمات اقتصادی جبران‌ناپذیری به بار آورد؛ دو کودتا (کودتای سوم اسفند 1299 و 28مرداد 1332) که مناسبات قدرت را درون نخبگان سیاسی و نظامی تغییر داد؛ و دو انقلاب (مشروطه و 57) که به تغییراتی اساسی در مناسبات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در ایران و فراتر از آن انجامید. اما رخدادی که شاید بیشترین تاثیر را بر تاریخ ایران در قرن بیستم گذاشت کشف نفت در سال 1287 (1908 میلادی) بود. 29 اسفند 1329، تنها به‌ثمررسیدن مبارزاتی بود که از سال‌ها قبل برای ملی‌شدن طلای سیاه آغاز شده بود؛ مبارزاتی همچون اعتصاب عمومی کارگران نفت جنوب در تیر ۱۳۲۵ در خوزستان با هدایت شورای متحد مرکزی اتحادیه‌های کارگران و زحمتکشان ایران. آنچه از صنعت نفت ایران می‌دانیم، به همین سیاق محدود است به تاریخ سیاسی ملی‌شدن نفت به رهبری بی‌چون‌وچرای محمد مصدق؛ تاریخی که عمدتا متمرکز است بر نقش دولت و شرکت‌های نفتی. هدف اصلی پرونده حاضر ولی تاریخ اجتماعی جنبش نفت است، مطالعه روی مردمانی که در این صنعت کار کردند، رنج بردند، زنگار گرفتند، «کارگر» شدند و برای ایفای حقوق خویش کوشیدند- از آن‌جمله ۸۳ کارگری که در آفتاب سوزان ۲۳ تیر ۱۳۲۵ کشته شدند. به این سان این پرونده «تاریخی از پایین» به دست می‌دهد؛ تاریخی شامل پنج‌محور اصلی در صنعت نفت ایران: ترکیب‌بندی نیروی کار (قومیت، جنسیت و سن)؛ فرآیند شکل‌گیری کار (جذب نیرو و استخدام، مهارت‌ها، کارآموزی و آموزش)؛ مناسبات کاری (دستمزد و نظم کاری)؛ مهاجرت کاری، جابه‌جایی و ادغام؛ و شرایط زندگی و کیفیت آن (اسکان، تغذیه، بهداشت، سلامت و اوقات فراغت). در تدوین و جمع‌آوری مطالب پرونده حاضر، از ابتدا تا انتها، در فرم و محتوا، از راهنمایی‌ها و مشورت‌های بی‌دریغ تورج اتابکی بهره بردیم. اتابکی مسوول پروژه‌ای تحقیقی در موسسه بین‌المللی تاریخ اجتماعی در آمستردام است که به‌زودی در قالب کتاب «صدسال تاریخ اجتماعی صنعت نفت ایران» به انگلیسی منتشر خواهد شد. کتاب تحقیقاتی او که می‌توان آن را نخستین اثر تحقیقی درباره تاریخ اجتماعی کار در صنعت نفت ایران طی صدساله نخست، از آغاز کشف نفت تا دوران حاضر (2008-1908) دانست، پس از بررسی اوضاع و احوال مادی حیات روزمره کارگران نفت- در محیط کار، منزل و اجتماعاتشان- به بررسی تعاملات میان کارگران نفت، ایجاد شرکتی از نوع استعماری در یک کشور مستقل (شرکت نفت ایران و انگلیس)؛ و سیر تطور دولت ایران طی صدسال گذشته پس از کشف نفت می‌پردازد. به‌نحوی مشابه تلاش این پرونده بر آن است تا در کنار تاریخ سیاسی ملی‌شدن نفت، به اجمال تاریخی اجتماعی از نهضت ملی نفت به‌دست دهد.
منبع:
Touraj Atabaki, Writing the Social History ofLabor in Iranian Oil Industry

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.