|

بی‌خبری از تاریخ نفت بی‌خبری از سهم هژمونی گفتار غیرنفتی

سهند ستاری

هر اتفاق تاریخی‌ای، سوژه‌هایش را همراه خود در سراسر تاریخ به این‌سو و آن‌سو می‌کشد و تنها در مواجهه سیاسی سوژه‌ها با حیات اجتماعی‌- سیاسی‌‌ خود است که این تاریخ ورق می‌خورد. گویی سوژه‌های تاریخی در فرآیند چنین نقل‌‌وانتقالی، واقعیت خود را تنها در تکرار رویدادها و رخدادها نشان می‌دهند و از این طریق تصویر موجود از خود را به هویت تاریخی حیات اجتماعی‌شان پیوند می‌زنند. اما در متن اتفاقات تاریخی سویه‌هایی سرک می‌کشند که نمی‌توان حضور مداوم آنها را تنها به ایده‌ها و البته رفتارشناسی و روانشناسی اشخاص، پچ‌پچ حکایات تاریخی و نگاه ایدئولوژیک سودانگارانه فروکاست؛ حضور آنها همانا حضور سوژه‌های ماتریالیستی تاریخ است، گرچه شاید این پیوند به نحو مبالغه‌آمیزی صورت گیرد. اما آنچه برای ما مهم است کارکرد این تصویر، یعنی همانا «نمایاندن» آن است؛ صحنه‌ای که ساحت «مادی» تاریخ را مجسم خواهد کرد. از این‌رو، در مواجهه ما به‌عنوان سوژه‌های ماتریالیستی تاریخ با وقایع و رخدادهای آن، یک زمینه همواره غایب بوده است: «بنیان ماتریالیستی تاریخ». بر اساس چنین خوانشی به سراغ یکی از بخش‌های مهم تاریخمان رفته‌ایم که تنها با روایت‌های ایده‌آلیستی و در فقدان نقش «ماده» و نگاه ماتریالیستی و سیاسی، کل تاریخ آن به رفتارشناسی و روانشناسی چند شخص و ایده‌ و سوگیری‌های مغرضانه محدود شده است: تاریخ «نفت».
به نظر می‌رسد فصل مشترک غالب بررسی‌ها، عدم توجه به ریشه‌ها و علل تاریخی و زمینه‌های اجتماعی و مهم‌تر از همه عامل «مادی» این قضیه بوده است. نفت با خود چه تغییرات زیست‌محیطی، اجتماعی و سیاسی ایجاد کرده و در بُعدی دیگر، چرا پدیده نفت صرفا از منظر عوامل اقتصادی تحلیل می‌شود.
در یکی، دوسال اخیر با نزدیک‌شدن به 29 اسفند بحثی در گفتار نفت ایران باز شد که با واقعیت تاریخ این پدیده کمی فاصله داشت. «مصدق، پدر پوپولیسم نفتی» یا «اقتصاد نفتی، دولت رانتی» از جمله مفروضات این طرح بود که دست بر قضا مساله «نفت» را با انتقاد از شخص مصدق و سیاست‌های دولت او گره می‌زد و می‌کوشید اذهان عمومی بی‌خبر از تاریخ نفت را متقاعد کند سایه شوم عقب‌ماندگی، تحولات نفتی ایران را رقم زده است.
مروجان این تفکر با نگاهی ذات‌انگارانه، نفت را به مثابه «نفرین زمین» در محافل عمومی مطرح می‌کردند؛ این گفتار جدید از هیچ تریبون و فرصتی برای حمله به 29 اسفند کوتاه نیامده و با نگاهی مغرضانه و نامنصفانه، دولتی‌کردن صنعت نفت ایران را گناه مصدق و نقطه عطف روند جان‌گیری پوپولیسم ایرانی معرفی می‌کردند. اما عیب‌جویی ناروا از مصدق و فرآیند ملی‌شدن صنعت نفت به همین عناوین ختم نمی‌شود؛ بر فراز مغاک اتهام‌زنی و بی‌خبری از تاریخ نفت، گفتارهای محذوف در سایه گفتارهای مسلط امروز قرار گرفتند. بی‌خبری فهم عرفی از تاریخ نفت ایران و نقش آن در حیات سیاسی- اجتماعی یکصدسال اخیر در کنار چنین گفتاری، نقش‌آفرینی محوری کاذبی به نفت داده است که اذهان عمومی را در منفی‌نگری به اقتصاد نفتی و دولتی‌‌شدن نفت، با خود همراه کرده. این مساله منجر به آن شد تا همچنان پرونده تاریخ نفت ایران، در قالب روایتی ناگشوده باقی بماند. از این‌رو، خروجی دست‌اول هژمونی چنین گفتاری، حذف و غیبت تعمدی تاریخ اجتماعی نفت ایران در تاریخ معاصر ایران است: امحای جایگاه تاثیرگذار شخص مصدق در تاریخ نفت، در کنار نپرداختن به تاریخ اجتماعی- سیاسی آن، خبر از پیامی نگران‌کننده می‌دهد: فقدان «پرسش از نفت» و بی‌خبری از تاریخ و ساختار سیاسی- اجتماعی آن، همانا دو هشدار را پیش‌روی ما روشن و خاموش می‌کند: بی‌خبری از تاریخ نفت؛ بی‌خبری از سهم هژمونی گفتار غیرنفتی است.
هر اتفاق تاریخی‌ای، سوژه‌هایش را همراه خود در سراسر تاریخ به این‌سو و آن‌سو می‌کشد و تنها در مواجهه سیاسی سوژه‌ها با حیات اجتماعی‌- سیاسی‌‌ خود است که این تاریخ ورق می‌خورد. گویی سوژه‌های تاریخی در فرآیند چنین نقل‌‌وانتقالی، واقعیت خود را تنها در تکرار رویدادها و رخدادها نشان می‌دهند و از این طریق تصویر موجود از خود را به هویت تاریخی حیات اجتماعی‌شان پیوند می‌زنند. اما در متن اتفاقات تاریخی سویه‌هایی سرک می‌کشند که نمی‌توان حضور مداوم آنها را تنها به ایده‌ها و البته رفتارشناسی و روانشناسی اشخاص، پچ‌پچ حکایات تاریخی و نگاه ایدئولوژیک سودانگارانه فروکاست؛ حضور آنها همانا حضور سوژه‌های ماتریالیستی تاریخ است، گرچه شاید این پیوند به نحو مبالغه‌آمیزی صورت گیرد. اما آنچه برای ما مهم است کارکرد این تصویر، یعنی همانا «نمایاندن» آن است؛ صحنه‌ای که ساحت «مادی» تاریخ را مجسم خواهد کرد. از این‌رو، در مواجهه ما به‌عنوان سوژه‌های ماتریالیستی تاریخ با وقایع و رخدادهای آن، یک زمینه همواره غایب بوده است: «بنیان ماتریالیستی تاریخ». بر اساس چنین خوانشی به سراغ یکی از بخش‌های مهم تاریخمان رفته‌ایم که تنها با روایت‌های ایده‌آلیستی و در فقدان نقش «ماده» و نگاه ماتریالیستی و سیاسی، کل تاریخ آن به رفتارشناسی و روانشناسی چند شخص و ایده‌ و سوگیری‌های مغرضانه محدود شده است: تاریخ «نفت».
به نظر می‌رسد فصل مشترک غالب بررسی‌ها، عدم توجه به ریشه‌ها و علل تاریخی و زمینه‌های اجتماعی و مهم‌تر از همه عامل «مادی» این قضیه بوده است. نفت با خود چه تغییرات زیست‌محیطی، اجتماعی و سیاسی ایجاد کرده و در بُعدی دیگر، چرا پدیده نفت صرفا از منظر عوامل اقتصادی تحلیل می‌شود.
در یکی، دوسال اخیر با نزدیک‌شدن به 29 اسفند بحثی در گفتار نفت ایران باز شد که با واقعیت تاریخ این پدیده کمی فاصله داشت. «مصدق، پدر پوپولیسم نفتی» یا «اقتصاد نفتی، دولت رانتی» از جمله مفروضات این طرح بود که دست بر قضا مساله «نفت» را با انتقاد از شخص مصدق و سیاست‌های دولت او گره می‌زد و می‌کوشید اذهان عمومی بی‌خبر از تاریخ نفت را متقاعد کند سایه شوم عقب‌ماندگی، تحولات نفتی ایران را رقم زده است.
مروجان این تفکر با نگاهی ذات‌انگارانه، نفت را به مثابه «نفرین زمین» در محافل عمومی مطرح می‌کردند؛ این گفتار جدید از هیچ تریبون و فرصتی برای حمله به 29 اسفند کوتاه نیامده و با نگاهی مغرضانه و نامنصفانه، دولتی‌کردن صنعت نفت ایران را گناه مصدق و نقطه عطف روند جان‌گیری پوپولیسم ایرانی معرفی می‌کردند. اما عیب‌جویی ناروا از مصدق و فرآیند ملی‌شدن صنعت نفت به همین عناوین ختم نمی‌شود؛ بر فراز مغاک اتهام‌زنی و بی‌خبری از تاریخ نفت، گفتارهای محذوف در سایه گفتارهای مسلط امروز قرار گرفتند. بی‌خبری فهم عرفی از تاریخ نفت ایران و نقش آن در حیات سیاسی- اجتماعی یکصدسال اخیر در کنار چنین گفتاری، نقش‌آفرینی محوری کاذبی به نفت داده است که اذهان عمومی را در منفی‌نگری به اقتصاد نفتی و دولتی‌‌شدن نفت، با خود همراه کرده. این مساله منجر به آن شد تا همچنان پرونده تاریخ نفت ایران، در قالب روایتی ناگشوده باقی بماند. از این‌رو، خروجی دست‌اول هژمونی چنین گفتاری، حذف و غیبت تعمدی تاریخ اجتماعی نفت ایران در تاریخ معاصر ایران است: امحای جایگاه تاثیرگذار شخص مصدق در تاریخ نفت، در کنار نپرداختن به تاریخ اجتماعی- سیاسی آن، خبر از پیامی نگران‌کننده می‌دهد: فقدان «پرسش از نفت» و بی‌خبری از تاریخ و ساختار سیاسی- اجتماعی آن، همانا دو هشدار را پیش‌روی ما روشن و خاموش می‌کند: بی‌خبری از تاریخ نفت؛ بی‌خبری از سهم هژمونی گفتار غیرنفتی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.