|

فیس‌بوک

سید سجاد موسویان قهفرخی

از روزی که مارک زاگبرگ از اتاق شخصی‌اش در دانشگاه هاروارد وب‌سایتی را که با کمک دوستانش طراحی کرده بود، راه‌اندازی کرد تا امروز که تارنمایش بیش از یک میلیارد و بیست و سه میلیون عضو دارد و از نوع تعاملات ما گرفته تا جهان اقتصاد و سیاست، همه را تحت تاثیر قرارداده فقط ده‌سال می‌گذرد.
شاید هنگامی که دانشمندان علوم ارتباطات، سده حاضر را عصر ارتباطات نامیدند کمتر کسی گمان می‌کرد سرعت تحول در جهان سایبر بدین سان سریع باشد. امروز کافی است چند دقیقه‌ای در ایستگاه اتوبوس، صف نانوایی یا هر جای دیگر شاهد گفتگوی دو نوجوان باشیم تا بارها عبارات توییتر، اس‌ام‌اس، ایمیل، وی‌چت، تانگو، واتس‌آپ، ام‌ام‌اس و... را بشنویم.
جالب است بدانیم که بیشترین کاربران اورکات را که از اولین جامعه‌های مجازی به شمار می‌رود، در سال ۲۰۰۴ پس از برزیلی‌ها و آمریکایی‌ها، ایرانی‌ها تشکیل می‌دادند. اورکات در کشور ما فیلتر شد تا در ذهن مخاطب ایرانی این پرسش شکل بگیرد که نگرانی دولت از بسط جوامع مجازی چیست؟ پس از بسته شدن جوامع مجازی غربی، گرایش به معادل‌هایی وطنی مثل کلوب‌دات‌کام و غیره کم و بیش ادامه داشت تا سر و کله مدعی بلامعارضی پیدا شد که همه رقبا زیر سایه آن رنگ باختند. آنچه خوبان همه داشتند فیس‌بوک یکجا داشت، قابلیت‌های بالای یک جامعه مجازی از یک طرف و فضای آزاد بدون سانسور از طرف دیگر. استقبال از فیس‌بوک توسط ایرانی‌ها تا آنجا پیش رفت که به طور مثال در همین شهرکرد خودمان برخی گروه‌ها و جوامع مدنی برای اطلاع‌رسانی اعضا ترجیح می‌دهند از پیج فیس‌بوکشان استفاده می‌کنند تا ابزارهای دیگری مثل وبلاگ، پیامک، تماس تلفنی و... به عبارت دیگر عضویت در فیس بوک به عنوان یک پیش‌فرض پذیرفته شده برای متولیان این امور تعریف شده است. این پیش‌فرض تا جایی جلو رفت که سیاستمداران جمهوری اسلامی هم برای جلوگیری از کانالیزه شدن و تفسیر اخبارشان توسط رسانه‌ها، گروه هدفشان را در صفحه فیس‌بوک مخاطب قرار دادند. از قضا مصرترین این سیاستمداران در استفاده از فیس بوک دیپلماتی بود که بیشترین حساسیت مخالفان دولت را نیز برانگیخته بود. محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه که مسوولیت حل و فصل چالشی‌ترین کارزار پیش روی نظام، یعنی پرونده هسته‌ای را نیز بر عهده داشت. البته نقدهای زیادی هم از طرف مخالفان فیس‌بوک به این افراد وارد می‌شد. اما آیا واقعاً باید از توسعه فیس‌بوک در ایران نگران بود؟
به اعتقاد دکتر تقی آزاد ارمکی، استاد گروه جامعه‌شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، از آنجا که طرح جامعه مجازی یا الکترونیک از ابتدا در نقد ساحت واقعی شکل گرفته است، ماهیتی اعتراضی دارد و چون ساختار آن آنقدر قاعده‌مند نیست که بتوان مدیریتش کرد برای کسانی که نگران کنترل آن هستند راهی به جز نابودی جامعه باقی نمی‌گذارد.
به هر روی مارک زاگبرگ، جوان آمریکایی که در ابتدا فقط قصد داشت دانشجویان هاروارد را دور هم جمع کند هم اکنون تشکیلات اداریش شامل چندین ساختمان و صد‌ها کارمند است که ارزش سهامی بالغ بر ۱۳۵ میلیارد دلار دارد. او در سال ۲۰۰۸ توسط مجله فوربس عنوان جوان‌ترین میلیاردر جهان را کسب کرد و در ۲۰۱۰ از سوی مجله تایم به عنوان شخصیت سال انتخاب شد. اقبال عمومی چشم‌گیر به وب‌سایت او در ایران از سال ۸۸ شروع شد. وقایع پس از آن و بخصوص بهار عربی گوش هر شنونده اخباری را به واژه فیس‌بوک عادت داد. عادتی که برای خیلی‌ها تبدیل به عضویت در فیس‌بوک و حتی برای برخی - به قول خودشان - بدل به اعتیاد فیس‌بوکی شد. برای ایشان فیس‌بوک به تعبیر حضرت حافظ حضور مجلس انسی بود که دوستان در آن جمع بودند و اگر اهل وب‌گردی شبانه بودند شبی خوش بود که بدین قصه‌اش دراز می‌کردند. شاید اکنون در ذهن مارک زاگبرگ یک علامت سوال سو سو می‌زند. تولد این جامعه مجازی تولد مبارکی است اما آیا فیس‌بوک می‌آید شمع‌ها را فوت کند، که صد سال زنده باشد؟ آیا همان‌طور که یاهو مسنجر از تب و تاب افتاد، سکه فیس‌بوک هم رونق دولت مستعجل است؟ آینده‌ای جذاب و پیچیده پیش روی ما و جامعه مجازی قرار دارد. آینده‌ای که شاید خیلی شبیه فیلم‌های تخیلی سینمایی باشد و یا خالی از همه هیاهوهای فیس‌بوکی. ولی آنچه به طور حتم قطعی است سر و کار ماست که روز به روز بیشتر با اینترنت می‌افتد.
از روزی که مارک زاگبرگ از اتاق شخصی‌اش در دانشگاه هاروارد وب‌سایتی را که با کمک دوستانش طراحی کرده بود، راه‌اندازی کرد تا امروز که تارنمایش بیش از یک میلیارد و بیست و سه میلیون عضو دارد و از نوع تعاملات ما گرفته تا جهان اقتصاد و سیاست، همه را تحت تاثیر قرارداده فقط ده‌سال می‌گذرد.
شاید هنگامی که دانشمندان علوم ارتباطات، سده حاضر را عصر ارتباطات نامیدند کمتر کسی گمان می‌کرد سرعت تحول در جهان سایبر بدین سان سریع باشد. امروز کافی است چند دقیقه‌ای در ایستگاه اتوبوس، صف نانوایی یا هر جای دیگر شاهد گفتگوی دو نوجوان باشیم تا بارها عبارات توییتر، اس‌ام‌اس، ایمیل، وی‌چت، تانگو، واتس‌آپ، ام‌ام‌اس و... را بشنویم.
جالب است بدانیم که بیشترین کاربران اورکات را که از اولین جامعه‌های مجازی به شمار می‌رود، در سال ۲۰۰۴ پس از برزیلی‌ها و آمریکایی‌ها، ایرانی‌ها تشکیل می‌دادند. اورکات در کشور ما فیلتر شد تا در ذهن مخاطب ایرانی این پرسش شکل بگیرد که نگرانی دولت از بسط جوامع مجازی چیست؟ پس از بسته شدن جوامع مجازی غربی، گرایش به معادل‌هایی وطنی مثل کلوب‌دات‌کام و غیره کم و بیش ادامه داشت تا سر و کله مدعی بلامعارضی پیدا شد که همه رقبا زیر سایه آن رنگ باختند. آنچه خوبان همه داشتند فیس‌بوک یکجا داشت، قابلیت‌های بالای یک جامعه مجازی از یک طرف و فضای آزاد بدون سانسور از طرف دیگر. استقبال از فیس‌بوک توسط ایرانی‌ها تا آنجا پیش رفت که به طور مثال در همین شهرکرد خودمان برخی گروه‌ها و جوامع مدنی برای اطلاع‌رسانی اعضا ترجیح می‌دهند از پیج فیس‌بوکشان استفاده می‌کنند تا ابزارهای دیگری مثل وبلاگ، پیامک، تماس تلفنی و... به عبارت دیگر عضویت در فیس بوک به عنوان یک پیش‌فرض پذیرفته شده برای متولیان این امور تعریف شده است. این پیش‌فرض تا جایی جلو رفت که سیاستمداران جمهوری اسلامی هم برای جلوگیری از کانالیزه شدن و تفسیر اخبارشان توسط رسانه‌ها، گروه هدفشان را در صفحه فیس‌بوک مخاطب قرار دادند. از قضا مصرترین این سیاستمداران در استفاده از فیس بوک دیپلماتی بود که بیشترین حساسیت مخالفان دولت را نیز برانگیخته بود. محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه که مسوولیت حل و فصل چالشی‌ترین کارزار پیش روی نظام، یعنی پرونده هسته‌ای را نیز بر عهده داشت. البته نقدهای زیادی هم از طرف مخالفان فیس‌بوک به این افراد وارد می‌شد. اما آیا واقعاً باید از توسعه فیس‌بوک در ایران نگران بود؟
به اعتقاد دکتر تقی آزاد ارمکی، استاد گروه جامعه‌شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، از آنجا که طرح جامعه مجازی یا الکترونیک از ابتدا در نقد ساحت واقعی شکل گرفته است، ماهیتی اعتراضی دارد و چون ساختار آن آنقدر قاعده‌مند نیست که بتوان مدیریتش کرد برای کسانی که نگران کنترل آن هستند راهی به جز نابودی جامعه باقی نمی‌گذارد.
به هر روی مارک زاگبرگ، جوان آمریکایی که در ابتدا فقط قصد داشت دانشجویان هاروارد را دور هم جمع کند هم اکنون تشکیلات اداریش شامل چندین ساختمان و صد‌ها کارمند است که ارزش سهامی بالغ بر ۱۳۵ میلیارد دلار دارد. او در سال ۲۰۰۸ توسط مجله فوربس عنوان جوان‌ترین میلیاردر جهان را کسب کرد و در ۲۰۱۰ از سوی مجله تایم به عنوان شخصیت سال انتخاب شد. اقبال عمومی چشم‌گیر به وب‌سایت او در ایران از سال ۸۸ شروع شد. وقایع پس از آن و بخصوص بهار عربی گوش هر شنونده اخباری را به واژه فیس‌بوک عادت داد. عادتی که برای خیلی‌ها تبدیل به عضویت در فیس‌بوک و حتی برای برخی - به قول خودشان - بدل به اعتیاد فیس‌بوکی شد. برای ایشان فیس‌بوک به تعبیر حضرت حافظ حضور مجلس انسی بود که دوستان در آن جمع بودند و اگر اهل وب‌گردی شبانه بودند شبی خوش بود که بدین قصه‌اش دراز می‌کردند. شاید اکنون در ذهن مارک زاگبرگ یک علامت سوال سو سو می‌زند. تولد این جامعه مجازی تولد مبارکی است اما آیا فیس‌بوک می‌آید شمع‌ها را فوت کند، که صد سال زنده باشد؟ آیا همان‌طور که یاهو مسنجر از تب و تاب افتاد، سکه فیس‌بوک هم رونق دولت مستعجل است؟ آینده‌ای جذاب و پیچیده پیش روی ما و جامعه مجازی قرار دارد. آینده‌ای که شاید خیلی شبیه فیلم‌های تخیلی سینمایی باشد و یا خالی از همه هیاهوهای فیس‌بوکی. ولی آنچه به طور حتم قطعی است سر و کار ماست که روز به روز بیشتر با اینترنت می‌افتد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.