|

جشن سوری

عبدالکرم انصاری بارزی

تا همین چند سال پیش «چهارشنبه سوری» برای ما مراسم قشنگی بود. واقعاً «سور» بود. مادرم آجیل مشکل‌گشا می‌خرید. اولش دور هم‌نشینی بود، بعدش دور آتش می‌نشستیم و بعد که آتش کم می‌شد، از رویش می‌پریدیم و همان جمله معروف «سرخی تو از من، زردی من از تو» را به زبان می‌آوردیم و بعد واقعاً احساس می‌کردیم سر حال می‌شدیم و با انرژی بیش‌تری صبح روز بعد از خواب بیدار می‌شدیم و با تمام وجود منتظر بهار و عید نوروز بودیم. خانواده ما این لحظات را خیلی ساده و دوست‌داشتنی می‌گذراندند. اگر میهمان داشتیم، آن‌ها هم با ما خوش بودند. شام خوبی هم می‌پختیم. آجیل و میوه هم که آماده بود. در کل شب خوبی بود آن سه‌شنبه شب آخر سال.
حالا اما از نزدیک شدنش توی دلم خالی می‌شود از بس که خرابش کردند. کریهش کردند. ناامنش کردند. یادم نرفته اولین بار که چیزهای متفاوتی درباره چهارشنبه سوری فهمیدم. چیزهایی که مرا به فکر فرو برد:
یکی از جشن‌های آتش که در ایران باستان برای پیش‌باز نوروز برگزار می‌شد و ترکیبی از چند آیین متفاوت بود، «جشن سوری» بود.
«جشن سور» از زمان‌های بسیار دور در ایران مرسوم بود. قبل از ورود اسلام به ایران هر سال ۱۲ ماه و هر ماه ۳۰ روز بوده که هر کدام از این ۳۰ روز اسمی مشخص داشت که بعد از ورود اسلام به ایران تقسیمات هفته نیز به آن اضافه شد.
چند روز پیش از نوروز مردمانی به نام «آتش‌افروزان» که پیام‌آور این جشن بودند به شهرها و روستاها می‌رفتند تا مردم را برای این آیین آماده کنند. آتش‌افروزان، زنان و مردانی هنرمند بودند که با برگزاری نمایش‌های خیابانی، دست‌افشانی‌ها، سرودها و آوازهای شورانگیز به سرگرم کردن و شاد کردن مردم می‌پرداختند؛ آن‌ها از هفت روز پیش از نوروز تا دو هفته پس از نوروز با پدید آمدن تاریکی شامگاه، در تمامی شهر و ده آتش روشن می‌کردند و آن را تا برآمدن خورشید روشن نگاه می‌داشتند. این آتش، نشانه نیروی مهر و دوستی و روشنایی بود. هدف آتش‌افروزان برگرداندن نیروی فزاینده به مردمان برای چیره شدن بر غم و افسردگی بود. این هدف مهم‌ترین دلیل برپایی جشن سده در میانه زمستان هم هست.
از سوی دیگر، چهارشنبه نزد اعراب از روزهای شوم و نحس به شمار می‌رفت و بر این باور بودند که روزهای نحس و شوم را باید با عیش و شادمانی گذراند تا شیاطین و اجنه فرصت رخنه در وجود آدمیان را نیابند. به این ترتیب ایرانیان آخرین جشن آتش خود را به آخرین چهارشنبه سال انداختند و در آن به شادمانی و پایکوبی پرداختند تا هم جشن ملی خود را حفظ کنند و هم بهانه به دست دیگران ندهند و بدین ترتیب جشن سوری از حادثه روزگار مصون و برای ایرانیان باقی ماند. شواهد اما نشان می‌دهد كه این جشن از اوایل قرن هفتم هجری به دست فراموشی سپرده شد، سپس با عناوینی دیگر از سده دهم معمول شد.
«کورش نیک‌نام» پژوهش‌گر و موبد زرتشتی درباره چهارشنبه‌سوری می‌گوید: «ما زرتشتیان در کوچه‌ها آتش روشن نمی‌کنیم و پریدن از روی آتش را زشت می‌دانیم» و نیز باوری وجود دارد که چهارشنبه‌سوری بعد از اسلام در ايران مرسوم شد؛ بنا بر آن اين آتش چهارشنبه‌سوری بازمانده آن آتش افروزی ۵ روز آخر سال در ايران باستان است که در اين پنج روز آتش روشن می‌کردند تا روح نياکان‌شان را به خانه‌هايشان دعوت کنند. زرتشتيان به احتمال زياد برای اين که اين سنت از بين نرود، نحسی چهارشنبه را بهانه کردند و اين جشن را با اعتقاد اعراب منطبق کردند و شد چهارشنبه سوری.
ظهور آتش‌بازی در شب چهارشنبه‌سوری به شکل امروزی هم در زمان ناصرالدین شاه و به وسیله فرانسوی‌ها در ایران رواج پیدا کرد. ابتدا فقط برای سرگرمی شاه این نمایش انجام می‌شد، بعد از آن مردم هم در این سرگرمی شریک شدند و دستور نمایش آن در میدان توپ‌خانه صادر شد و مردم در آن جا به تماشای آتش‌بازی می‌ایستادند و کم کم به شکلی که امروزه اجرا می‌شود در آمد.
در این شب آجیل مشکل‌گشا تهیه و بین همسایه‌ها قسمت می‌شود. فال‌گوشی و گره‌گشایی قاشق‌زنی و شال انداختن از دیگر رسم‌هایی است که در بین مردم رواج دارد و اجرا می‌شود. هر استان و هر شهر رسم‌هایی دارد که بعضی فراموش و بعضی هنوز اجرا می‌شود.
اما متاسفانه زیاده‌روی برخی به بهانه شادی و آتش‌افروزی، باعث بروز اتفاق‌های ناگوار و صدمه‌های جدی به نوجوانان، کودکان و حتا بزرگ‌سالان می‌شود که جبران آن‌ها سخت و حتا غیرممکن است. این رفتارها در هیچ آیین و هیچ جامعه‌ای قابل قبول و پسندیده نیست و به طور حتم محکوم می‌شوند. امیدواریم امسال دیگر از آن آمارهای وحشت ناک و تصویرهای دلخراش خبری نباشد و خبری هم اگر باشد، خبر شادی و رضایت و همدلی باشد.
تا همین چند سال پیش «چهارشنبه سوری» برای ما مراسم قشنگی بود. واقعاً «سور» بود. مادرم آجیل مشکل‌گشا می‌خرید. اولش دور هم‌نشینی بود، بعدش دور آتش می‌نشستیم و بعد که آتش کم می‌شد، از رویش می‌پریدیم و همان جمله معروف «سرخی تو از من، زردی من از تو» را به زبان می‌آوردیم و بعد واقعاً احساس می‌کردیم سر حال می‌شدیم و با انرژی بیش‌تری صبح روز بعد از خواب بیدار می‌شدیم و با تمام وجود منتظر بهار و عید نوروز بودیم. خانواده ما این لحظات را خیلی ساده و دوست‌داشتنی می‌گذراندند. اگر میهمان داشتیم، آن‌ها هم با ما خوش بودند. شام خوبی هم می‌پختیم. آجیل و میوه هم که آماده بود. در کل شب خوبی بود آن سه‌شنبه شب آخر سال.
حالا اما از نزدیک شدنش توی دلم خالی می‌شود از بس که خرابش کردند. کریهش کردند. ناامنش کردند. یادم نرفته اولین بار که چیزهای متفاوتی درباره چهارشنبه سوری فهمیدم. چیزهایی که مرا به فکر فرو برد:
یکی از جشن‌های آتش که در ایران باستان برای پیش‌باز نوروز برگزار می‌شد و ترکیبی از چند آیین متفاوت بود، «جشن سوری» بود.
«جشن سور» از زمان‌های بسیار دور در ایران مرسوم بود. قبل از ورود اسلام به ایران هر سال ۱۲ ماه و هر ماه ۳۰ روز بوده که هر کدام از این ۳۰ روز اسمی مشخص داشت که بعد از ورود اسلام به ایران تقسیمات هفته نیز به آن اضافه شد.
چند روز پیش از نوروز مردمانی به نام «آتش‌افروزان» که پیام‌آور این جشن بودند به شهرها و روستاها می‌رفتند تا مردم را برای این آیین آماده کنند. آتش‌افروزان، زنان و مردانی هنرمند بودند که با برگزاری نمایش‌های خیابانی، دست‌افشانی‌ها، سرودها و آوازهای شورانگیز به سرگرم کردن و شاد کردن مردم می‌پرداختند؛ آن‌ها از هفت روز پیش از نوروز تا دو هفته پس از نوروز با پدید آمدن تاریکی شامگاه، در تمامی شهر و ده آتش روشن می‌کردند و آن را تا برآمدن خورشید روشن نگاه می‌داشتند. این آتش، نشانه نیروی مهر و دوستی و روشنایی بود. هدف آتش‌افروزان برگرداندن نیروی فزاینده به مردمان برای چیره شدن بر غم و افسردگی بود. این هدف مهم‌ترین دلیل برپایی جشن سده در میانه زمستان هم هست.
از سوی دیگر، چهارشنبه نزد اعراب از روزهای شوم و نحس به شمار می‌رفت و بر این باور بودند که روزهای نحس و شوم را باید با عیش و شادمانی گذراند تا شیاطین و اجنه فرصت رخنه در وجود آدمیان را نیابند. به این ترتیب ایرانیان آخرین جشن آتش خود را به آخرین چهارشنبه سال انداختند و در آن به شادمانی و پایکوبی پرداختند تا هم جشن ملی خود را حفظ کنند و هم بهانه به دست دیگران ندهند و بدین ترتیب جشن سوری از حادثه روزگار مصون و برای ایرانیان باقی ماند. شواهد اما نشان می‌دهد كه این جشن از اوایل قرن هفتم هجری به دست فراموشی سپرده شد، سپس با عناوینی دیگر از سده دهم معمول شد.
«کورش نیک‌نام» پژوهش‌گر و موبد زرتشتی درباره چهارشنبه‌سوری می‌گوید: «ما زرتشتیان در کوچه‌ها آتش روشن نمی‌کنیم و پریدن از روی آتش را زشت می‌دانیم» و نیز باوری وجود دارد که چهارشنبه‌سوری بعد از اسلام در ايران مرسوم شد؛ بنا بر آن اين آتش چهارشنبه‌سوری بازمانده آن آتش افروزی ۵ روز آخر سال در ايران باستان است که در اين پنج روز آتش روشن می‌کردند تا روح نياکان‌شان را به خانه‌هايشان دعوت کنند. زرتشتيان به احتمال زياد برای اين که اين سنت از بين نرود، نحسی چهارشنبه را بهانه کردند و اين جشن را با اعتقاد اعراب منطبق کردند و شد چهارشنبه سوری.
ظهور آتش‌بازی در شب چهارشنبه‌سوری به شکل امروزی هم در زمان ناصرالدین شاه و به وسیله فرانسوی‌ها در ایران رواج پیدا کرد. ابتدا فقط برای سرگرمی شاه این نمایش انجام می‌شد، بعد از آن مردم هم در این سرگرمی شریک شدند و دستور نمایش آن در میدان توپ‌خانه صادر شد و مردم در آن جا به تماشای آتش‌بازی می‌ایستادند و کم کم به شکلی که امروزه اجرا می‌شود در آمد.
در این شب آجیل مشکل‌گشا تهیه و بین همسایه‌ها قسمت می‌شود. فال‌گوشی و گره‌گشایی قاشق‌زنی و شال انداختن از دیگر رسم‌هایی است که در بین مردم رواج دارد و اجرا می‌شود. هر استان و هر شهر رسم‌هایی دارد که بعضی فراموش و بعضی هنوز اجرا می‌شود.
اما متاسفانه زیاده‌روی برخی به بهانه شادی و آتش‌افروزی، باعث بروز اتفاق‌های ناگوار و صدمه‌های جدی به نوجوانان، کودکان و حتا بزرگ‌سالان می‌شود که جبران آن‌ها سخت و حتا غیرممکن است. این رفتارها در هیچ آیین و هیچ جامعه‌ای قابل قبول و پسندیده نیست و به طور حتم محکوم می‌شوند. امیدواریم امسال دیگر از آن آمارهای وحشت ناک و تصویرهای دلخراش خبری نباشد و خبری هم اگر باشد، خبر شادی و رضایت و همدلی باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.