|

کودتا

مجتبی شهریاری

نویسنده: یرواند آبراهامیان / مترجم: محمدابراهیم فتاحی / ناشر: نشر نی / چاپ اول: تهران ۱۳۹۲
کتاب کودتا، اثر تازه منتشر شده‌ای است، که بر اساس آخرین اسناد در دسترس تاریخ‌ نگار، به بررسی کودتای ۲۸ مرداد، سازمان سیا و ریشه‌های روابط ایران و آمریکا در عصر مدرن می‌پردازد.
اگر چه درباره کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ بسیار نوشته‌اند، اما آنچه این اثر را از سایر آثار متمایز می‌کند، این است که، اثر حاضر می‌خواهد از دو جنبه، پنداشت عمومی ایجاد شده توسط آثار قبلی را به چالش بکشد. نخست این باور متعارف را که بریتانیا با حسن نیت وارد مذاکره شد، ایالات متحده تلاشی جدی برای ایفای نقش واسطه درستکار انجام داد و علت شکست مصدق در دستیابی به مصالحه هم سرسختی او بوده که ریشه‌اش همواره در سرشت روانشناسانه و شیعی او جستجو شده است. استدلال متقابل کتاب این است که مصالحه اساساً دست‌نیافتنی بود، زیرا که پرسشی بی‌پرده در کانون مناقشه قرار داشت: اینکه چه کسی کنترل صنعت نفت (اکتشاف، تولید، استخراج و صادرات) را بر عهده داشته باشد؟ ایران، شرکت نفت ایران - انگلیس و یا احتمالاً کنسرسیومی از شرکت‌های بزرگ نفتی.
دوم آنکه کتاب همچنین باور متعارفی، که حاکی از «قرار دادن بی‌بروبرگرد و یکپارچه کودتا در چارچوب جنگ سرد» است را، به پرسش می‌کشد. این کتاب اما تلاش می‌کند کودتا را به شکلی موثق درون رابطه مناقشه بین امپریالیسم و سوسیالیسم، بین جهان اول و جهان سوم، بین شمال و جنوب، بین اقتصادهای صنعتی توسعه‌یافته و اقتصاد‌های توسعه نیافته و وابسته به صادرات مواد خام تعیین کند. از آنجا که موضوع مورد مناقشه در این میان نفت است، کتاب چنین استدلال می‌کند که ایالات متحده امریکا نیز به اندازه بریتانیا در این بحران سرمایه‌گذاری کرده بود. بنابر این، علت مشارکت آمریکا در کودتا صرفاً خطر توسعه کمونیسم نبود، بلکه مساله تبعاتی مطرح بود، که ملی شدن نفت می‌توانست بر مناطقی به دور دستی اندونزی، امریکای جنوبی و صد البته خلیج فارس به جا بگذارد. چکیده‌ای از فصول مهم کتاب در ادامه می‌آید.
فصل اول: ملی شدن صنعت نفت
سرگذشت نفت در ایران با واگذاری امتیاز ننگین دارسی در سال ۱۲۸۰ آغاز می‌شود که طی آن تنها ۱۶ درصد از سود خالص سالانه حاصل از فروش نفت به ایران تعلق می‌گرفت. اگر چه این امتیاز در سال ۱۳۱۱ توسط رضا شاه لغو شد، اما بر اساس اظهارات حسن تقی‌زاده عضو هیأت مذاکره‌کننده، موافقت‌نامه جدید در سال ۱۳۱۲ با وجود موارد نامطلوب با دخالت رضاشاه مورد تصویب قرار گرفت.
به دنبال رد شدن تقاضای شوروی در سال ۱۳۲۳ جهت دریافت امتیاز نفت شمال، مذاکراتی جهت تجدید نظر در شرایط قرارداد ۱۳۱۲ با انگلستان صورت گرفت که به موافقت‌نامه الحاقی معروف شد، موافقت‌نامه الحاقی توسط مجلس شانزدهم رد شد و دکتر مصدق به عنوان رییس کمیسیون نفت مجلس شانزدهم، ماده واحده‌ای را جهت ملی کردن صنعت نفت به مجلس پیشنهاد کرد که در اسفند ماه ۱۳۲۹ به تصویب هر دو مجلس شورای ملی و سنا رسید. مصدق در اردیبهشت ‌ماه ۱۳۳۰ به نخست‌وزیری رسید و دفاتر مرکزی شرکت نفت در خرمشهر در خرداد ماه ۱۳۳۰ در اختیار هیأت موقت اعزامی از طرف دولت قرار گرفت.
فصل دوم: مذاکرات انگلیس و ایران
مناقشه‌برانگیزترین مساله در مذاکرات انگلیس و ایران بر سر توافق نفتی کنترل و نظارت بر اکتشافات، استخراج و بهره‌برداری از نفت بود. مصدق بر سر بازگشت کارشناسان بریتانیایی و پرداخت غرامت حاضر به مذاکره بود اما سفر هریمن نماینده ویژه آمریکا در تیر ماه ۱۳۳۰ و استوکس نماینده ویژه بریتانیا در مرداد ماه ۱۳۳۰ و همچنین شکایت‌های انگلستان در دادگاه لاهه و شورای امنیت، نتوانست مصدق را از مواضع کنترل بر شرکت نفت منصرف سازد.
مصدق در تیر ماه سال ۱۳۳۱ بر سر اختلاف با شاه جهت تعیین وزیر جنگ از سمت خود استعفا داد و به دنبال آن، قوام نخست‌وزیر ایران شد. پس از استعفای مصدق، تظاهرات سراسری با حمایت آیت‌الله کاشانی و جبهه ملی صورت گرفت که نتیجه آن بازگشت مصدق به نخست‌وزیری، با اختیار انتصاب وزیر جنگ بود.
سیاست آمریکا و بریتانیا مبنی بر در اختیار داشتن کنترل شرکت نفت در کنار پذیرش ظاهری ملی شدن صنعت نفت، مانع از ایجاد توافق میان ایران و این دو ابر قدرت بر سرمناقشه نفت شد. همچنین از آنجایی که تلاش‌هایشان جهت بر کناری مصدق به روش قانونی به بن‌بست رسیده بود، تنها گزینه باقیمانده برای خود را کودتای نظامی جهت برکناری دکتر مصدق می‌دیدند.
فصل سوم: کودتا
طرح کودتا در فروردین سال ۱۳۳۲ در واشنگتن به تصویب رسید، در پایگاه نظامی بریتانیا در قبرس بررسی و در اوایل تیر ماه در لندن نهایی شد. در ۱۱ تیر ماه به امضای وزرای خارجه بریتانیا و آمریکا و در ۲۱ تیر ماه به امضای آیزنهاور و چرچیل (رییسجمهور آمریکا و نخست‌وزیر انگلیس) رسید.
نقشه کودتا شامل سه مرحله بود که در یکی از شب‌های مرداد ۱۳۳۲ عملیاتی می‌شد و در مرحله اول نصیری فرمانده گارد سلطنتی فرمان عزل مصدق و نخست وزیری زاهدی را به او می‌داد و همزمان در مرحله دوم یک گروه عملیاتی اقدام به دستگیری وزرا و رییس ستاد مشترک ارتش می‌کرد. در مرحله سوم گروهی دیگر مسوولیت تصرف مراکز اصلی مخابرات، تلگراف، رادیو و مقر ستاد مشترک ارتش را بر عهده داشت. این طرح گر چه ابتدا در ۲۵ مرداد عملیاتی شد و به دلیل آگاه شدن مصدق از آن شکست خورد اما در ۲۸ مرداد با اشتباهات مصدق و خیانت برخی نزدیکان او به نتیجه رسید مصدق بازداشت شد و سرلشکر زاهدی به سمت نخست‌وزیری رسید و بدین ترتیب سرنوشت ایران بار دیگر با دخالت موثر ابرقدرت‌ها رقم خورد.
نویسنده: یرواند آبراهامیان / مترجم: محمدابراهیم فتاحی / ناشر: نشر نی / چاپ اول: تهران ۱۳۹۲
کتاب کودتا، اثر تازه منتشر شده‌ای است، که بر اساس آخرین اسناد در دسترس تاریخ‌ نگار، به بررسی کودتای ۲۸ مرداد، سازمان سیا و ریشه‌های روابط ایران و آمریکا در عصر مدرن می‌پردازد.
اگر چه درباره کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ بسیار نوشته‌اند، اما آنچه این اثر را از سایر آثار متمایز می‌کند، این است که، اثر حاضر می‌خواهد از دو جنبه، پنداشت عمومی ایجاد شده توسط آثار قبلی را به چالش بکشد. نخست این باور متعارف را که بریتانیا با حسن نیت وارد مذاکره شد، ایالات متحده تلاشی جدی برای ایفای نقش واسطه درستکار انجام داد و علت شکست مصدق در دستیابی به مصالحه هم سرسختی او بوده که ریشه‌اش همواره در سرشت روانشناسانه و شیعی او جستجو شده است. استدلال متقابل کتاب این است که مصالحه اساساً دست‌نیافتنی بود، زیرا که پرسشی بی‌پرده در کانون مناقشه قرار داشت: اینکه چه کسی کنترل صنعت نفت (اکتشاف، تولید، استخراج و صادرات) را بر عهده داشته باشد؟ ایران، شرکت نفت ایران - انگلیس و یا احتمالاً کنسرسیومی از شرکت‌های بزرگ نفتی.
دوم آنکه کتاب همچنین باور متعارفی، که حاکی از «قرار دادن بی‌بروبرگرد و یکپارچه کودتا در چارچوب جنگ سرد» است را، به پرسش می‌کشد. این کتاب اما تلاش می‌کند کودتا را به شکلی موثق درون رابطه مناقشه بین امپریالیسم و سوسیالیسم، بین جهان اول و جهان سوم، بین شمال و جنوب، بین اقتصادهای صنعتی توسعه‌یافته و اقتصاد‌های توسعه نیافته و وابسته به صادرات مواد خام تعیین کند. از آنجا که موضوع مورد مناقشه در این میان نفت است، کتاب چنین استدلال می‌کند که ایالات متحده امریکا نیز به اندازه بریتانیا در این بحران سرمایه‌گذاری کرده بود. بنابر این، علت مشارکت آمریکا در کودتا صرفاً خطر توسعه کمونیسم نبود، بلکه مساله تبعاتی مطرح بود، که ملی شدن نفت می‌توانست بر مناطقی به دور دستی اندونزی، امریکای جنوبی و صد البته خلیج فارس به جا بگذارد. چکیده‌ای از فصول مهم کتاب در ادامه می‌آید.
فصل اول: ملی شدن صنعت نفت
سرگذشت نفت در ایران با واگذاری امتیاز ننگین دارسی در سال ۱۲۸۰ آغاز می‌شود که طی آن تنها ۱۶ درصد از سود خالص سالانه حاصل از فروش نفت به ایران تعلق می‌گرفت. اگر چه این امتیاز در سال ۱۳۱۱ توسط رضا شاه لغو شد، اما بر اساس اظهارات حسن تقی‌زاده عضو هیأت مذاکره‌کننده، موافقت‌نامه جدید در سال ۱۳۱۲ با وجود موارد نامطلوب با دخالت رضاشاه مورد تصویب قرار گرفت.
به دنبال رد شدن تقاضای شوروی در سال ۱۳۲۳ جهت دریافت امتیاز نفت شمال، مذاکراتی جهت تجدید نظر در شرایط قرارداد ۱۳۱۲ با انگلستان صورت گرفت که به موافقت‌نامه الحاقی معروف شد، موافقت‌نامه الحاقی توسط مجلس شانزدهم رد شد و دکتر مصدق به عنوان رییس کمیسیون نفت مجلس شانزدهم، ماده واحده‌ای را جهت ملی کردن صنعت نفت به مجلس پیشنهاد کرد که در اسفند ماه ۱۳۲۹ به تصویب هر دو مجلس شورای ملی و سنا رسید. مصدق در اردیبهشت ‌ماه ۱۳۳۰ به نخست‌وزیری رسید و دفاتر مرکزی شرکت نفت در خرمشهر در خرداد ماه ۱۳۳۰ در اختیار هیأت موقت اعزامی از طرف دولت قرار گرفت.
فصل دوم: مذاکرات انگلیس و ایران
مناقشه‌برانگیزترین مساله در مذاکرات انگلیس و ایران بر سر توافق نفتی کنترل و نظارت بر اکتشافات، استخراج و بهره‌برداری از نفت بود. مصدق بر سر بازگشت کارشناسان بریتانیایی و پرداخت غرامت حاضر به مذاکره بود اما سفر هریمن نماینده ویژه آمریکا در تیر ماه ۱۳۳۰ و استوکس نماینده ویژه بریتانیا در مرداد ماه ۱۳۳۰ و همچنین شکایت‌های انگلستان در دادگاه لاهه و شورای امنیت، نتوانست مصدق را از مواضع کنترل بر شرکت نفت منصرف سازد.
مصدق در تیر ماه سال ۱۳۳۱ بر سر اختلاف با شاه جهت تعیین وزیر جنگ از سمت خود استعفا داد و به دنبال آن، قوام نخست‌وزیر ایران شد. پس از استعفای مصدق، تظاهرات سراسری با حمایت آیت‌الله کاشانی و جبهه ملی صورت گرفت که نتیجه آن بازگشت مصدق به نخست‌وزیری، با اختیار انتصاب وزیر جنگ بود.
سیاست آمریکا و بریتانیا مبنی بر در اختیار داشتن کنترل شرکت نفت در کنار پذیرش ظاهری ملی شدن صنعت نفت، مانع از ایجاد توافق میان ایران و این دو ابر قدرت بر سرمناقشه نفت شد. همچنین از آنجایی که تلاش‌هایشان جهت بر کناری مصدق به روش قانونی به بن‌بست رسیده بود، تنها گزینه باقیمانده برای خود را کودتای نظامی جهت برکناری دکتر مصدق می‌دیدند.
فصل سوم: کودتا
طرح کودتا در فروردین سال ۱۳۳۲ در واشنگتن به تصویب رسید، در پایگاه نظامی بریتانیا در قبرس بررسی و در اوایل تیر ماه در لندن نهایی شد. در ۱۱ تیر ماه به امضای وزرای خارجه بریتانیا و آمریکا و در ۲۱ تیر ماه به امضای آیزنهاور و چرچیل (رییسجمهور آمریکا و نخست‌وزیر انگلیس) رسید.
نقشه کودتا شامل سه مرحله بود که در یکی از شب‌های مرداد ۱۳۳۲ عملیاتی می‌شد و در مرحله اول نصیری فرمانده گارد سلطنتی فرمان عزل مصدق و نخست وزیری زاهدی را به او می‌داد و همزمان در مرحله دوم یک گروه عملیاتی اقدام به دستگیری وزرا و رییس ستاد مشترک ارتش می‌کرد. در مرحله سوم گروهی دیگر مسوولیت تصرف مراکز اصلی مخابرات، تلگراف، رادیو و مقر ستاد مشترک ارتش را بر عهده داشت. این طرح گر چه ابتدا در ۲۵ مرداد عملیاتی شد و به دلیل آگاه شدن مصدق از آن شکست خورد اما در ۲۸ مرداد با اشتباهات مصدق و خیانت برخی نزدیکان او به نتیجه رسید مصدق بازداشت شد و سرلشکر زاهدی به سمت نخست‌وزیری رسید و بدین ترتیب سرنوشت ایران بار دیگر با دخالت موثر ابرقدرت‌ها رقم خورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.