|

«شَشه‌دالو» یا سرمای پیرزن

لیلا ناظمی

از وقتی بچه بودیم به آخرهای بهمن و اول اسفند که می‌رسیدیم حس می‌کردیم هوا - بعد از چند روز متعادل و گرم شدن - دوباره سرد می‌شد مادرم می‌گفت شَشه دالو است. پرسیدیم شَشه دالو چیست؟ گفت یعنی شش روزش به شصت روز است و هوا خیلی سرد می‌شود و بعد داستانی تعریف کرد که گذشت زمان آن را از حافظه‌ام برد تا حالا که می‌بینم «شَشه دالو» با همان صلابت آمده تا دوباره قصه دالو (پیر زن) به یاد آورده شود حتا اگر تا حالا فراموش نشده باشد.
بهتر است این قصه دوباره سر زبان‌ها بیفتد و کودکان و نوجوانان‌مان را با این قصه جذاب و فراموش‌نشدنی آشنا کنیم:
در روزگاران دور دالويي (پيرزني) بود كه دو فرزند با نام‌هاي «احمدي» و «مُحمدي» داشت. او سرماي زمستان را دو چله كرده و بین اين دو پسر تقسيم کرد. چله «گپ» یا بزرگ را به احمدي و چله «كوچير» یا کوچک را به مُحمدي كه كوچكتر بود داد. دالو مي‌خواست در زمستان گله‌اش بزايند اما با سپري شدن هر دو چله، دالو ناراحت شد و با بغض گفت: احمديم رَه، مُحمديم رَه دل به چه كنم خَش؟ / وردارم چُمتي (جُمتي) عالم زنم تش. یعنی احمدم رفت. محمدم رفت. دلم را به چه خوش کنم؟ / بر می‌دارم یک هیزم آتشی و دنیا را با آن آتش می‌زنم. و باز گفت: اگر من به جاي احمدي بودم كودكان درون گهواره را از سرما خشك مي‌كردم و پيرمردان وپيرزنان (دالويل وتاته يل) را كنار آتش چاله.
پروردگار وقتی بغض و نگراني پيرزن را مي‌بيند، دعاي او را با شش روز (ششه) مهلت دادن پاسخ مي‌دهد. ششه دالو از يك اسفند آغاز و شش اسفند پايان مي‌يابد كه در اين شش روز سرما زیادتر می‌شود. دالو در اين ششه (شش روز) اگر چُمت يا هيزم آتشين خود را در خشكي انداخت، بازمانده زمستان و فصل بهاري خشك و بي‌باران و يا كم‌باران درپيش روي بختياري‌ها خواهد بود و اگر چُمت را به دريا و آب انداخت كشاورزان و گله‌داران، سالي پر بركت، همراه با فراواني نعمت خواهند داشت. چرا كه اگر در اين شش روز باران زیاد زده شود رويش گياه خوب باشد و گله‌ها نيز پروار شوند و به واسطه استفاده کردن از گياهان، گوشتي لذيذ خواهند داشت. دالو با کنایه به زمستان مي‌گويد: شَشُم به ري شَصتت (شش روز من بر روي شصت روزت) و به نوعي مي‌خواهد برتري و تأثير شش روزه‌اش را به رخ دي‌ماه و بهمن‌ماه بكشد چرا كه دو ماه دي و بهمن قسمت اصلي زمستان را تشكيل مي‌دهند و اسفند ماه رو به سوي اعتدال بهاره دارد و از طرفي مهلت شش روزه دالو هم در همين اسفندماه است كه در صورت چُمت انداختنش در خشكي، ششه از نظر سرما سخت‌تر از دو ماه اول زمستان مي‌شود و با انداختنش به آب، بارش باران شدت مي‌گيرد. اما بارشي كه به موقع است و باعث تكثير هرچه بيشتر زندگي مي‌شود.
ششه از دو بخش تشکیل شده: عدد شش + هـ. عده‌اي از دستور شناسان معتقدند كه «هـ» هاي نسبت است اما اكثر آنان «هـ» را براي بيان اندازه و مقدار مي‌دانند. مثل: هزاره، سده، دهه، چهله (چله).
اعراب اين سرما ر ا «بردالعجوز» نام نهاده‌اند؛ يعني برودت وسرماي عجوزه. در این موقع از سال بادهای نامتعارف بسیاری وزیده می‌شود که با نام بادهای «برد العجوز» معروف هستند. این بادها در میان اعراب، بد یمن، نامبارک و باعث بیماری و درد شمرده می‌شوند. مَثل کویتی (یخ زده عباش رو می‌خره) اشاره به همین معناست. گفته می‌شود خاستگاه این مَثل در مورد مردی است که در انتهای زمستان، با گمان پایان یافتن برودت و سرما، عبای پشمینش را به بازار می‌برد و در ازای مبلغی می‌فروشد پس از مدتی سرما دوباره باز می‌شود و موجب یخ‌زدگی وفلج شدن او می‌شود. وی به ناچار به عبای خود محتاج می‌شود.
خاستگاه دیگری نیز برای این افسانه برشمرده شده: علت خوانده شدن این ایام به بردالعجوز به علت گرمایی بود که در سالی در این ایام اتفاق می‌افتد و پیره‌زنی که دارای گله گوسفندانی بود با دیدن این گرما، گوسفندان خود را از آغل بیرون می‌آورد. اما پس از مدتی، سرما باز می‌گردد و گوسفندان پیر زن را از بین می‌برد.
در فرهنگ بختياري فصل زمستان را به دو چله ۴۰ روزه و۲۰ روزه تقسيم مي كنند. چله اول را كه ۴۰ روز دارد و از ۱ دي ماه تا ۱۰ بهمن ماه است را «چله گپه» (چهله بزرگ) می‌نامند و از ۱۰ بهمن تا ۳۰ بهمن را «چله كوچيره» (چهله كوچك) گويند و چون اين بيست روز معناي چهله را نمي‌دهد به «چله كوچير» معروف شده تا كوچ‌نشينان و كشاورزان در محاسبات خود دچار اشكال نشوند.
از وقتی بچه بودیم به آخرهای بهمن و اول اسفند که می‌رسیدیم حس می‌کردیم هوا - بعد از چند روز متعادل و گرم شدن - دوباره سرد می‌شد مادرم می‌گفت شَشه دالو است. پرسیدیم شَشه دالو چیست؟ گفت یعنی شش روزش به شصت روز است و هوا خیلی سرد می‌شود و بعد داستانی تعریف کرد که گذشت زمان آن را از حافظه‌ام برد تا حالا که می‌بینم «شَشه دالو» با همان صلابت آمده تا دوباره قصه دالو (پیر زن) به یاد آورده شود حتا اگر تا حالا فراموش نشده باشد.
بهتر است این قصه دوباره سر زبان‌ها بیفتد و کودکان و نوجوانان‌مان را با این قصه جذاب و فراموش‌نشدنی آشنا کنیم:
در روزگاران دور دالويي (پيرزني) بود كه دو فرزند با نام‌هاي «احمدي» و «مُحمدي» داشت. او سرماي زمستان را دو چله كرده و بین اين دو پسر تقسيم کرد. چله «گپ» یا بزرگ را به احمدي و چله «كوچير» یا کوچک را به مُحمدي كه كوچكتر بود داد. دالو مي‌خواست در زمستان گله‌اش بزايند اما با سپري شدن هر دو چله، دالو ناراحت شد و با بغض گفت: احمديم رَه، مُحمديم رَه دل به چه كنم خَش؟ / وردارم چُمتي (جُمتي) عالم زنم تش. یعنی احمدم رفت. محمدم رفت. دلم را به چه خوش کنم؟ / بر می‌دارم یک هیزم آتشی و دنیا را با آن آتش می‌زنم. و باز گفت: اگر من به جاي احمدي بودم كودكان درون گهواره را از سرما خشك مي‌كردم و پيرمردان وپيرزنان (دالويل وتاته يل) را كنار آتش چاله.
پروردگار وقتی بغض و نگراني پيرزن را مي‌بيند، دعاي او را با شش روز (ششه) مهلت دادن پاسخ مي‌دهد. ششه دالو از يك اسفند آغاز و شش اسفند پايان مي‌يابد كه در اين شش روز سرما زیادتر می‌شود. دالو در اين ششه (شش روز) اگر چُمت يا هيزم آتشين خود را در خشكي انداخت، بازمانده زمستان و فصل بهاري خشك و بي‌باران و يا كم‌باران درپيش روي بختياري‌ها خواهد بود و اگر چُمت را به دريا و آب انداخت كشاورزان و گله‌داران، سالي پر بركت، همراه با فراواني نعمت خواهند داشت. چرا كه اگر در اين شش روز باران زیاد زده شود رويش گياه خوب باشد و گله‌ها نيز پروار شوند و به واسطه استفاده کردن از گياهان، گوشتي لذيذ خواهند داشت. دالو با کنایه به زمستان مي‌گويد: شَشُم به ري شَصتت (شش روز من بر روي شصت روزت) و به نوعي مي‌خواهد برتري و تأثير شش روزه‌اش را به رخ دي‌ماه و بهمن‌ماه بكشد چرا كه دو ماه دي و بهمن قسمت اصلي زمستان را تشكيل مي‌دهند و اسفند ماه رو به سوي اعتدال بهاره دارد و از طرفي مهلت شش روزه دالو هم در همين اسفندماه است كه در صورت چُمت انداختنش در خشكي، ششه از نظر سرما سخت‌تر از دو ماه اول زمستان مي‌شود و با انداختنش به آب، بارش باران شدت مي‌گيرد. اما بارشي كه به موقع است و باعث تكثير هرچه بيشتر زندگي مي‌شود.
ششه از دو بخش تشکیل شده: عدد شش + هـ. عده‌اي از دستور شناسان معتقدند كه «هـ» هاي نسبت است اما اكثر آنان «هـ» را براي بيان اندازه و مقدار مي‌دانند. مثل: هزاره، سده، دهه، چهله (چله).
اعراب اين سرما ر ا «بردالعجوز» نام نهاده‌اند؛ يعني برودت وسرماي عجوزه. در این موقع از سال بادهای نامتعارف بسیاری وزیده می‌شود که با نام بادهای «برد العجوز» معروف هستند. این بادها در میان اعراب، بد یمن، نامبارک و باعث بیماری و درد شمرده می‌شوند. مَثل کویتی (یخ زده عباش رو می‌خره) اشاره به همین معناست. گفته می‌شود خاستگاه این مَثل در مورد مردی است که در انتهای زمستان، با گمان پایان یافتن برودت و سرما، عبای پشمینش را به بازار می‌برد و در ازای مبلغی می‌فروشد پس از مدتی سرما دوباره باز می‌شود و موجب یخ‌زدگی وفلج شدن او می‌شود. وی به ناچار به عبای خود محتاج می‌شود.
خاستگاه دیگری نیز برای این افسانه برشمرده شده: علت خوانده شدن این ایام به بردالعجوز به علت گرمایی بود که در سالی در این ایام اتفاق می‌افتد و پیره‌زنی که دارای گله گوسفندانی بود با دیدن این گرما، گوسفندان خود را از آغل بیرون می‌آورد. اما پس از مدتی، سرما باز می‌گردد و گوسفندان پیر زن را از بین می‌برد.
در فرهنگ بختياري فصل زمستان را به دو چله ۴۰ روزه و۲۰ روزه تقسيم مي كنند. چله اول را كه ۴۰ روز دارد و از ۱ دي ماه تا ۱۰ بهمن ماه است را «چله گپه» (چهله بزرگ) می‌نامند و از ۱۰ بهمن تا ۳۰ بهمن را «چله كوچيره» (چهله كوچك) گويند و چون اين بيست روز معناي چهله را نمي‌دهد به «چله كوچير» معروف شده تا كوچ‌نشينان و كشاورزان در محاسبات خود دچار اشكال نشوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.