|

زنی تنها در آستانه‌ فصلی سرد

فراز مهدیان دهکردی

فروغ فرخزاد بدون شک از برجسته‌ترین شاعران ایران است. شعر فروغ، به عنوان سمبل شعر «شهری» و شعری که با دنبال کردن سنت نیما، تمام عناصر در آن از قبیل واژه‌ها، تصویرها، تعبیرها، لحن و بیان، بازتاب نوع جدیدی از زندگی و اندیشه «شهری» زن ایرانی است. در نگاه به شعرهای فروغ، گاهی زن بودن و بررسی دیدگاه‌های زنانه در شعرهایش به درستی حق مطلب را ادا نکرده است؛ از طرفی هم بعضی شعرهایش خود قربانی این نوع مرزبندی می‌شود چرا که می‌توان گفت فروغ فرخزاد در بعضی شعرهایش مجری ادبیات زنانه از نگاهی مردانه است.
حقیقت هنر در دست کسانی بوده که سخن را در اختیار داشته‌اند. در طول تاریخ ادبیات شاهد سلطه سخن مردانه در آثار اندک بانوان ادبیات پارسی بوده‌ایم که باعث شده جهان‌بینی‌ها و زبان آثار خیلی شبیه به هم باشد. (برای مثال محبوبیت پروین اعتصامی در دوره‌ای می‌تواند از نزدیکی آثارش با نهاد مردانه ادبی و آثاری نظیر ناصرخسرو و قاآنی باشد) از این‌رو بررسی اشعار فروغ در جایگاه یک زن می‌تواند ابعادی از کارش را بهتر نمایش دهد.
به این دوسطر توجه فرمایید:
«من آن غول زیبایم که...»
«و این منم، زنی تنها در آستانه فصلی سرد...»
سطر اول سطریست از احمد شاملو و سطر دوم از فروغ. تأکید بر جنسیت در آثار شاعران مرد به ندرت مشاهده می‌شود و یا گاهی بنا بر اقتدارگرایی در مضمون انتخاب شده آورده می‌شود. شاملو با نگاهی آزادانه که مردمحوری را فرض مسلم زبان شعر خود می‌داند، این سطر را ساخته. پس به نوعی می‌توان اشاره کرد که فقدان تساوی است که این‌طور سطری را فروغ می‌سازد و این زن است که لاجرم نیاز به دیده شدن و تشریح خود دارد. فروغ شاعری مبارزه طلب یا دگرگون‌ساز در اشعارش نیست و بیشتر شاعریست تصویرمحور و تشریح‌گر. تنهایی فروغ در شعرهایش تنهایی انسان معاصر نیست بلکه تنهایی یک زن است. در تفاوت‌هایی که هم درون متنی و هم برون‌متنی می‌توان در آثار مردانه و زنانه دید؛ می‌شود به زیست‌شناسی، تجربه، سخن، ناخودآگاه و شرایط اجتماعی و اقتصادی اشاره کرد.
در شعر «فتح باغ» می‌بینیم که آن زیست‌شناسی و تجربه که مثلا در ادبیات زنانه انگلیس از هزار و هشتصد و هشتاد به بعد شاهد آن هستیم؛ در این‌جا بسیار محتاطانه موجود است و هربار جسارت بیانی زنانه در شعر بازتاب می‌شود؛ بلافاصله با اندوه و غبن همراه می‌شود. با این حال «فتح باغ» جزو آثار خوب و قابل تأمل فروغ است و موضوع بیان شده از ارزش‌های هنری شعر نمی‌کاهد زیرا فروغ نهاد مذکر را در اکثریت مخاطبانش دارد و نمی‌تواند بدون ابزار و پشتوانه چیزی را که در تباین با این مقوله نیست متبادر بسازد.
شعر «وهم سبز» از سخن و ناخودآگاه زنانه خوبی بهره‌مند است:
تمام روز در آیینه گریه می‌کردم/ بهار پنجره‌ام را به وهم سبز درختان سپرده بود/ تنم به پیله‌ی تنهاییم نمی‌گنجید/ و بوی تاج کاغذیم/ فضای آن قلمروی بی آفتاب را/ آلوده کرده بود
یا شعر «تولدی دیگر» :
همه هستی من آیه تاریکیست/ که تورا در خود تکرار کنان/ به سحرگاهان شکفتن‌ها و رستن‌های ابدی خواهد برد/.../ من در این آیه تورا/ به درخت و آب و آتش پیوند زدم/ زندگی شاید/ یک خیابان درازست که هرروز زنی با زنبیلی از آن می‌گذرد
این دو شعر مثال‌های خوبی هستند که ما سخن و ناخودآگاه زنانه فروغ را بررسی کنیم. فروغ، نخستین زن شاعری‌ست که با جسارتی خاص از فکرهای خانگی بیرون زد و جهان وسیع‌تری را در اندیشه‌اش به خدمت گرفت. فروغ تا حدی به کنترل زبان توسط مردان در سخنش می‌تازد. استفاده از نقش مایه‌ها و موتیف‌هایی به طرز منحصر بفرد از دیگر نشانه‌هایی‌ست که می‌توان در شعر فروغ جست‌وجو کرد.
شرایط اجتماعی و اقتصادی فروغ را در آن روزگار می‌شود در شماری از آثارش یافت؛ اما «ایمان بیاوریم...» و «کسی که مثل هیچ‌کس نیست» نمونه‌های برجسته این امر هستند. بررسی سمبلیسمی شعر «کسی که...» مخاطب را به شرایط اجتماعی و اقتصادی فروغ نزدیک می‌کند. شعر فروغ از جنس ملموس‌ترین تجربیات زیستی انسان معاصر است و برخلاف شعر زنان گذشته که عرصه غیاب شاعر بود؛ تا بیان خصوصی‌ترین حالات شخصی و کنش‌های فردی منحصربهفرد پیش رفته است.
نکته باقی مانده که به نوعی در ابتدا هم اشاره شد این است که زن بودن این شاعر گاهی به عنوان یک ممیزه در شاعری او منظور می‌شود. این جنسیت‌محوری، جایگاه واقعی شاعر و اثر اورا مخدوش می‌کند و پیامد آن افراط و تفریط در حق آثار شاعر است. امیدست که، شاعران جوان به خصوص، با در نظر گرفتن ویژگی‌های زنانه در آثار فروغ که خود امر قابل توجهی است؛ بتوانند به درستی با آثار شاعر ارتباط برقرار کنند و به تحلیل بپردازند تا در تاریخ ادبیاتمان صرفاً زنانی خلاق و مستعد را شاهد نباشیم بلکه در کنار این مهم شاعران زنی با تفکر و زبان مستقل را هم ببینیم.
فروغ فرخزاد بدون شک از برجسته‌ترین شاعران ایران است. شعر فروغ، به عنوان سمبل شعر «شهری» و شعری که با دنبال کردن سنت نیما، تمام عناصر در آن از قبیل واژه‌ها، تصویرها، تعبیرها، لحن و بیان، بازتاب نوع جدیدی از زندگی و اندیشه «شهری» زن ایرانی است. در نگاه به شعرهای فروغ، گاهی زن بودن و بررسی دیدگاه‌های زنانه در شعرهایش به درستی حق مطلب را ادا نکرده است؛ از طرفی هم بعضی شعرهایش خود قربانی این نوع مرزبندی می‌شود چرا که می‌توان گفت فروغ فرخزاد در بعضی شعرهایش مجری ادبیات زنانه از نگاهی مردانه است.
حقیقت هنر در دست کسانی بوده که سخن را در اختیار داشته‌اند. در طول تاریخ ادبیات شاهد سلطه سخن مردانه در آثار اندک بانوان ادبیات پارسی بوده‌ایم که باعث شده جهان‌بینی‌ها و زبان آثار خیلی شبیه به هم باشد. (برای مثال محبوبیت پروین اعتصامی در دوره‌ای می‌تواند از نزدیکی آثارش با نهاد مردانه ادبی و آثاری نظیر ناصرخسرو و قاآنی باشد) از این‌رو بررسی اشعار فروغ در جایگاه یک زن می‌تواند ابعادی از کارش را بهتر نمایش دهد.
به این دوسطر توجه فرمایید:
«من آن غول زیبایم که...»
«و این منم، زنی تنها در آستانه فصلی سرد...»
سطر اول سطریست از احمد شاملو و سطر دوم از فروغ. تأکید بر جنسیت در آثار شاعران مرد به ندرت مشاهده می‌شود و یا گاهی بنا بر اقتدارگرایی در مضمون انتخاب شده آورده می‌شود. شاملو با نگاهی آزادانه که مردمحوری را فرض مسلم زبان شعر خود می‌داند، این سطر را ساخته. پس به نوعی می‌توان اشاره کرد که فقدان تساوی است که این‌طور سطری را فروغ می‌سازد و این زن است که لاجرم نیاز به دیده شدن و تشریح خود دارد. فروغ شاعری مبارزه طلب یا دگرگون‌ساز در اشعارش نیست و بیشتر شاعریست تصویرمحور و تشریح‌گر. تنهایی فروغ در شعرهایش تنهایی انسان معاصر نیست بلکه تنهایی یک زن است. در تفاوت‌هایی که هم درون متنی و هم برون‌متنی می‌توان در آثار مردانه و زنانه دید؛ می‌شود به زیست‌شناسی، تجربه، سخن، ناخودآگاه و شرایط اجتماعی و اقتصادی اشاره کرد.
در شعر «فتح باغ» می‌بینیم که آن زیست‌شناسی و تجربه که مثلا در ادبیات زنانه انگلیس از هزار و هشتصد و هشتاد به بعد شاهد آن هستیم؛ در این‌جا بسیار محتاطانه موجود است و هربار جسارت بیانی زنانه در شعر بازتاب می‌شود؛ بلافاصله با اندوه و غبن همراه می‌شود. با این حال «فتح باغ» جزو آثار خوب و قابل تأمل فروغ است و موضوع بیان شده از ارزش‌های هنری شعر نمی‌کاهد زیرا فروغ نهاد مذکر را در اکثریت مخاطبانش دارد و نمی‌تواند بدون ابزار و پشتوانه چیزی را که در تباین با این مقوله نیست متبادر بسازد.
شعر «وهم سبز» از سخن و ناخودآگاه زنانه خوبی بهره‌مند است:
تمام روز در آیینه گریه می‌کردم/ بهار پنجره‌ام را به وهم سبز درختان سپرده بود/ تنم به پیله‌ی تنهاییم نمی‌گنجید/ و بوی تاج کاغذیم/ فضای آن قلمروی بی آفتاب را/ آلوده کرده بود
یا شعر «تولدی دیگر» :
همه هستی من آیه تاریکیست/ که تورا در خود تکرار کنان/ به سحرگاهان شکفتن‌ها و رستن‌های ابدی خواهد برد/.../ من در این آیه تورا/ به درخت و آب و آتش پیوند زدم/ زندگی شاید/ یک خیابان درازست که هرروز زنی با زنبیلی از آن می‌گذرد
این دو شعر مثال‌های خوبی هستند که ما سخن و ناخودآگاه زنانه فروغ را بررسی کنیم. فروغ، نخستین زن شاعری‌ست که با جسارتی خاص از فکرهای خانگی بیرون زد و جهان وسیع‌تری را در اندیشه‌اش به خدمت گرفت. فروغ تا حدی به کنترل زبان توسط مردان در سخنش می‌تازد. استفاده از نقش مایه‌ها و موتیف‌هایی به طرز منحصر بفرد از دیگر نشانه‌هایی‌ست که می‌توان در شعر فروغ جست‌وجو کرد.
شرایط اجتماعی و اقتصادی فروغ را در آن روزگار می‌شود در شماری از آثارش یافت؛ اما «ایمان بیاوریم...» و «کسی که مثل هیچ‌کس نیست» نمونه‌های برجسته این امر هستند. بررسی سمبلیسمی شعر «کسی که...» مخاطب را به شرایط اجتماعی و اقتصادی فروغ نزدیک می‌کند. شعر فروغ از جنس ملموس‌ترین تجربیات زیستی انسان معاصر است و برخلاف شعر زنان گذشته که عرصه غیاب شاعر بود؛ تا بیان خصوصی‌ترین حالات شخصی و کنش‌های فردی منحصربهفرد پیش رفته است.
نکته باقی مانده که به نوعی در ابتدا هم اشاره شد این است که زن بودن این شاعر گاهی به عنوان یک ممیزه در شاعری او منظور می‌شود. این جنسیت‌محوری، جایگاه واقعی شاعر و اثر اورا مخدوش می‌کند و پیامد آن افراط و تفریط در حق آثار شاعر است. امیدست که، شاعران جوان به خصوص، با در نظر گرفتن ویژگی‌های زنانه در آثار فروغ که خود امر قابل توجهی است؛ بتوانند به درستی با آثار شاعر ارتباط برقرار کنند و به تحلیل بپردازند تا در تاریخ ادبیاتمان صرفاً زنانی خلاق و مستعد را شاهد نباشیم بلکه در کنار این مهم شاعران زنی با تفکر و زبان مستقل را هم ببینیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.