|

چهار محال و بختیاری کانون بزرگ فرش بافی

روزبه خسروی دهکردی

سخن گفتن از بام ایران، سخن گفتن از بلندای فلات ایران، بلندای ایرانویچ، بس و بسیار دشوار است.
برای دیدن هر جای می‌بایست تا بر بلندایی شد، اینک که می‌باید بام ایران را دید، به کجا و بر کدام بلندا، می‌باید ایستادن...
اینک نگاهی گذرا داریم بر استان چهارمحال و بختیاری که جایگاه یکی از کانون‌های بزرگ و گسترده فرش است.
اگر چه استان چهارمحال و بختیاری، یکی از کانون‌های بزرگ فرش بافی است، اما کمتر بدان توجه و درباره آن بررسی شده است.
گوناگونی در طرح و شیوه بافت و نوع مصالح و رنگ آمیزی، در این کانون ویژگی‌هایی دارند که در کانون‌های دیگر نیست.
۱- مصالح
پشم بیشترین کاربری را در بافت قالی دارد و بیشترین ماده‌ای است که در بافت قالی بکار برده می‌شود و دارای اهمیت فراوان است.
پشم گوسفندان استان از دیدگاه اندازه و نرمی «لیف» (جمع آن = الیاف) مناسب‌ترین پشم برای بافت قالی و دیگر بافته‌ها است.«لیف» پشم گوسفندان بومی استان نه آنچنان سخت و زبر و شکننده است، که در قالی پس از سالی چند فقط تارهایش باقی بماند، و نه آنچنان نرم که پس از گذشت سالی الیاف آن در هم شوند و نقش قالی گم شود.
از دیدگاه رنگ‌پذیری نیز، پشم گوسفندان بوم زیست استان، دارای ویژگی است.
به خوبی دندانه می‌شود (آماده شدن پشم برای رنگرزی که در گذشته با زاج سفید می‌جوشاندند) و بخوبی هم رنگ می‌پذیرد و رنگ بر جان لیف پشم می‌نشیند.
۲- رنگ
از آنجا که رنگ‌های قالی‌های استان رنگ‌های گیاهی، از گیاه بوم‌های استان است، باز هم ویژگی‌های رنگی، دارای اهمیت هستند که رنگ‌های درخشان دارند، همان رنگ‌های «هوورخش» که در فرهنگ باستانی نشان درخشندگی، و رنگ زندگی‌اند. شاد و شاداب و نیز ثابت و مانا و ماندگار هستند و درگذر زمان رنگ نمی‌باشد و بر روی قالی همواره شاد و شیدا و خندان سال‌های سال باقی می‌مانند.
۳- آب
یکی دیگر از کارهایی که در«رنگ و رش» (رنگرزی) باید انجام داد، «رنگ بست کردن» و ماندگار نمودن رنگ در الیاف پشم و شستشوی پس از آن است؛ تا این رنگ جلوه و جلا پیدا کند. در گذشته با به آب بستن «خامه» (نخ‌های پشمین که از پشم ریسته شده اند) در آب‌های روان، این مهم به انجام می‌رسید. املاح و ساختار شیمایی آب استان، این ویژگی را دارا است، تا هرگونه کدورت و تیرگی را از چهره خامه رنگین بشوید تا رنگ هر چه بهتر و زیباتر رخ بنماید و در صحنه گسترده فرش استان به میان آید.
۴- طرح
گوناگونی طرح نیز یکی از ویژگی‌های قانون فرش بافی استان چهار محال و بحتیاری است.
که می‌توان آنها به شیوه زیر دسته بندی کرد.
الف- طرح‌های یَله باف
ب- طرح‌های گُله باف
الف- طرح‌های یَله‌باف یا ذهنی‌باف که بیشتر در عشایر بافته می‌شد و می‌شود، و بیشتر طرح‌های شکسته و هندسی هستند. که مانند خوشنویسی با خط شکسته و نقاشی با آبرنگ، احساس درونی و آنی بافنده را همراه دارند و بیان کننده حالات و احساس‌های همزمان بافنده هستند و هم ازین روست که از روی نقش می‌توان به احساس بافنده درزمان بافت، پی برد.
ب- طرح‌های گله‌باف که از روی نقشه از پیش کشیده شده، با رنگ‌بندی پیش‌بینی شده، که بیشتر در روستاها و شهرها بافته می‌شود.
گوناگونی این طرح‌های باز خود جای سخن‌های فراوانی دارد که حکایت از کستردگی َسهش (احساس) و اندیشه و بافندگان و طراحان فرش استان است.
طرح‌های فرش استان چهارمحال و بختیاری می‌توان به شیوه زیر دسته‌بندی کرد:
۱- خشتی ۲- لچک و ترنج ۳- حقه‌ای ۴- قاب، قابی ۵- قاب‌سماوری ۶- سرو و کاج ۷- افشان ۸- جانمازی
۹-خود رنگ ۱۰- یََمه ۱۱- گل پتو ۱۲- گل مینا ۱۳- حیوان‌دار ۱۴- محرمات (بته جغه‌ای) ۱۵- محرابی، درختی
۵- شیوه بافت
گره‌بافت قالی این کانون، گره ترکی است که گره از میان دو تار گذر می‌کند و از پشت یک تار رد می‌شود و از دو سوی جلوی تارها و از پشت تار دیگر می‌گذرد و از لای دو تار همسو با خامه بیرون می‌آید و بریده می‌شود.
۶- پشم اندر پشم
چله قالی بیشتر از نخ‌های پنبه‌ای است. ولی گاهی چله قالی را هم با نخ‌های پشمین (خامه) می‌دوانند. این شیوه را «پشم اندر پشم» می‌گویند قالی‌ای که با این شیوه با تار و پودی از پشم، بافته می‌شود بسیار نرم است.
این نکته را باید گفت که روزگاری قالی افزون بر کاربری زیرانداز بودن، در روزگاران سرد و سرمای زیاد، یک روانداز مناسب هم بوده است. همایون شاه از پادشاهان گورکانی هند که مهمان پادشاه صفوی بوده است، در سفری به چهارمحال و بختیاری، از کاربری قالی در قالب یک روانداز گرم سخن گفته است.
۷- بی‌بی‌باف
قالی‌هایی در استان به سفارش خان‌ها و همسرانشان بافته می‌شد که «بی‌بی‌باف» نامیده می‌شدند و از ظرافت و دقت در طرح و رنگ و بافت برخوردار بودند.
برخی از این قالی‌ها حیواندار بودند، برخی درختی و برخی عکسی. اندازه این گونه فرش‌ها هم گوناگون بود. از زرع و نیم (۵/۱×۱ زرع) (زرع = ۰۴/ ۱متر) تا ۴×۶ متر و بیشتر.
۸- قالی‌های سفارشی
این قالی‌ها به اندازه اتاق یا سالن‌های بزرگی که در خانه‌های دارندگان سرمایه بود، بافته می‌شد. از آن میان از قالی‌های که برای سالن‌های قلعه‌های: چالش‌تُر، دزََّک، شمس‌آباد و شَلَمزار، بافته شده بود.
خرسک:
گونه دیگری قالی در استان بافته می‌شد که کلفت بافت بود و با پرز بلند و گره درشت و پود کلفت که «خرسَک» نامیده می‌شد. در روزگار ما به این گونه بافت و این گونه بافته «گَبّه» می‌گویند.
گونه پشم اندر پشم خرسک، بسیار نرم و بسیار گرم بود، که همان رواندازی بوده است که همایون شاه، پادشاه گورکانی هند در دوران صفویان از آن نام برده است.
گلیم:
گلیم‌بافی در استان از پیشینه بس بلند برخوردار است. که با دو طرح «گلیم ساده»، «گلیم نقش» بافته می‌شد و می‌شود.
گلیم را به شیوه پشم اندر پشم، هم می‌بافتند و می‌بافند. شیوه گلیم بافت از شیوه‌های کهن بافت تار و پودی است.
رندی:
گونه‌ای ویژه از بافت گلیم است. که نقش‌پردازی روی گلیم سخن نخست، و بس ماهرانه و بس هنرمندانه است. «پود» در اندازه‌های کوچک با انگشتان دست از میان تارها گذر می‌کند و نقش بر گلیم رندی جان می‌گیرد. دراین شیوه انتهای تارها در پشت گلیم همانند شیوه (شیریکی ‌باف) دیده نمی‌شود.
دستگاه قالی:
دستگاه یا دار قالی، به دو شیوه، «ایستاده» و «زمینی» است. خرسک و گلیم نیز هم با دارهای ایستاده و هم به شیوه زمینی، بافته می‌شد و می‌شود.
(اگرچه فرش‌های خوش نقش و نگاری در کارگاه‌های نمور و تاریک و سرد بافته می‌شوند ولی بهره‌وری، فرش‌بافی دل مشغولی بانوی ایرانی است. در همان زمان که دست‌ها در کارند تا گره‌ها را لابلای تارها بنشانند، اندیشه نیز در کار است و گاهی زمزمه‌ای برلب. اندیشه از هزار توی ذهن آدمی از این سوی بدانسوی می‌رود و گاه به دیگر سوها نیز می‌نگرد. دست‌ها گویی خودکارند، هر رنگی را بر می‌دارند و در جای خویش بر تار گره می‌زنند.
«سر» در «اندیشه» است... «اندیشه» دیروز که چه شد، «اندیشه فردا» که چه خواهد شد و «اینک» که چه باید کرد.گاه اگر زمزمه‌ای است بر لب، برای سبکی دل است. سنگینی دل را از میان لبان بیرون می‌ریزد، تا دل سبک شود.
«دل» سبکبال که باشد، همپای اندیشه است و همراه او به هر جای می‌رود. بافنده بجز از بافتن و دیگر کارهای قالی، اندیشه کارهای دیگری هم در سر دارد. بایسته‌های دیگری هم هست، که همه را بافنده در لابلای تارهای قالی می‌بیند.
قالی صحنه زندگی است. «درد‌های زندگیش را» و «درد دل‌هایش» را به تار و پود قالی گره می‌زند و آنگاه که بافنده، «یَله‌بافی» می‌کند، هر پدیده که در زندگی او رخ دهد، ناگزیر بر صحنه قالی هم تاثیر می‌گذارد. خبری خوش که به بافنده می‌رسد، رنگ‌ها شاد می‌شود و دست‌ها چابکتر، و اگر خبری ناخوش برسد، رنگ‌ها کدر می‌شوند و از اندوه، سیاهی می‌گیرند و کدر و تیره می‌گردند، دست‌ها هم دیگر چابک و جانانه در لابلای تارها نمی چرخند...)
سخن گفتن از بام ایران، سخن گفتن از بلندای فلات ایران، بلندای ایرانویچ، بس و بسیار دشوار است.
برای دیدن هر جای می‌بایست تا بر بلندایی شد، اینک که می‌باید بام ایران را دید، به کجا و بر کدام بلندا، می‌باید ایستادن...
اینک نگاهی گذرا داریم بر استان چهارمحال و بختیاری که جایگاه یکی از کانون‌های بزرگ و گسترده فرش است.
اگر چه استان چهارمحال و بختیاری، یکی از کانون‌های بزرگ فرش بافی است، اما کمتر بدان توجه و درباره آن بررسی شده است.
گوناگونی در طرح و شیوه بافت و نوع مصالح و رنگ آمیزی، در این کانون ویژگی‌هایی دارند که در کانون‌های دیگر نیست.
۱- مصالح
پشم بیشترین کاربری را در بافت قالی دارد و بیشترین ماده‌ای است که در بافت قالی بکار برده می‌شود و دارای اهمیت فراوان است.
پشم گوسفندان استان از دیدگاه اندازه و نرمی «لیف» (جمع آن = الیاف) مناسب‌ترین پشم برای بافت قالی و دیگر بافته‌ها است.«لیف» پشم گوسفندان بومی استان نه آنچنان سخت و زبر و شکننده است، که در قالی پس از سالی چند فقط تارهایش باقی بماند، و نه آنچنان نرم که پس از گذشت سالی الیاف آن در هم شوند و نقش قالی گم شود.
از دیدگاه رنگ‌پذیری نیز، پشم گوسفندان بوم زیست استان، دارای ویژگی است.
به خوبی دندانه می‌شود (آماده شدن پشم برای رنگرزی که در گذشته با زاج سفید می‌جوشاندند) و بخوبی هم رنگ می‌پذیرد و رنگ بر جان لیف پشم می‌نشیند.
۲- رنگ
از آنجا که رنگ‌های قالی‌های استان رنگ‌های گیاهی، از گیاه بوم‌های استان است، باز هم ویژگی‌های رنگی، دارای اهمیت هستند که رنگ‌های درخشان دارند، همان رنگ‌های «هوورخش» که در فرهنگ باستانی نشان درخشندگی، و رنگ زندگی‌اند. شاد و شاداب و نیز ثابت و مانا و ماندگار هستند و درگذر زمان رنگ نمی‌باشد و بر روی قالی همواره شاد و شیدا و خندان سال‌های سال باقی می‌مانند.
۳- آب
یکی دیگر از کارهایی که در«رنگ و رش» (رنگرزی) باید انجام داد، «رنگ بست کردن» و ماندگار نمودن رنگ در الیاف پشم و شستشوی پس از آن است؛ تا این رنگ جلوه و جلا پیدا کند. در گذشته با به آب بستن «خامه» (نخ‌های پشمین که از پشم ریسته شده اند) در آب‌های روان، این مهم به انجام می‌رسید. املاح و ساختار شیمایی آب استان، این ویژگی را دارا است، تا هرگونه کدورت و تیرگی را از چهره خامه رنگین بشوید تا رنگ هر چه بهتر و زیباتر رخ بنماید و در صحنه گسترده فرش استان به میان آید.
۴- طرح
گوناگونی طرح نیز یکی از ویژگی‌های قانون فرش بافی استان چهار محال و بحتیاری است.
که می‌توان آنها به شیوه زیر دسته بندی کرد.
الف- طرح‌های یَله باف
ب- طرح‌های گُله باف
الف- طرح‌های یَله‌باف یا ذهنی‌باف که بیشتر در عشایر بافته می‌شد و می‌شود، و بیشتر طرح‌های شکسته و هندسی هستند. که مانند خوشنویسی با خط شکسته و نقاشی با آبرنگ، احساس درونی و آنی بافنده را همراه دارند و بیان کننده حالات و احساس‌های همزمان بافنده هستند و هم ازین روست که از روی نقش می‌توان به احساس بافنده درزمان بافت، پی برد.
ب- طرح‌های گله‌باف که از روی نقشه از پیش کشیده شده، با رنگ‌بندی پیش‌بینی شده، که بیشتر در روستاها و شهرها بافته می‌شود.
گوناگونی این طرح‌های باز خود جای سخن‌های فراوانی دارد که حکایت از کستردگی َسهش (احساس) و اندیشه و بافندگان و طراحان فرش استان است.
طرح‌های فرش استان چهارمحال و بختیاری می‌توان به شیوه زیر دسته‌بندی کرد:
۱- خشتی ۲- لچک و ترنج ۳- حقه‌ای ۴- قاب، قابی ۵- قاب‌سماوری ۶- سرو و کاج ۷- افشان ۸- جانمازی
۹-خود رنگ ۱۰- یََمه ۱۱- گل پتو ۱۲- گل مینا ۱۳- حیوان‌دار ۱۴- محرمات (بته جغه‌ای) ۱۵- محرابی، درختی
۵- شیوه بافت
گره‌بافت قالی این کانون، گره ترکی است که گره از میان دو تار گذر می‌کند و از پشت یک تار رد می‌شود و از دو سوی جلوی تارها و از پشت تار دیگر می‌گذرد و از لای دو تار همسو با خامه بیرون می‌آید و بریده می‌شود.
۶- پشم اندر پشم
چله قالی بیشتر از نخ‌های پنبه‌ای است. ولی گاهی چله قالی را هم با نخ‌های پشمین (خامه) می‌دوانند. این شیوه را «پشم اندر پشم» می‌گویند قالی‌ای که با این شیوه با تار و پودی از پشم، بافته می‌شود بسیار نرم است.
این نکته را باید گفت که روزگاری قالی افزون بر کاربری زیرانداز بودن، در روزگاران سرد و سرمای زیاد، یک روانداز مناسب هم بوده است. همایون شاه از پادشاهان گورکانی هند که مهمان پادشاه صفوی بوده است، در سفری به چهارمحال و بختیاری، از کاربری قالی در قالب یک روانداز گرم سخن گفته است.
۷- بی‌بی‌باف
قالی‌هایی در استان به سفارش خان‌ها و همسرانشان بافته می‌شد که «بی‌بی‌باف» نامیده می‌شدند و از ظرافت و دقت در طرح و رنگ و بافت برخوردار بودند.
برخی از این قالی‌ها حیواندار بودند، برخی درختی و برخی عکسی. اندازه این گونه فرش‌ها هم گوناگون بود. از زرع و نیم (۵/۱×۱ زرع) (زرع = ۰۴/ ۱متر) تا ۴×۶ متر و بیشتر.
۸- قالی‌های سفارشی
این قالی‌ها به اندازه اتاق یا سالن‌های بزرگی که در خانه‌های دارندگان سرمایه بود، بافته می‌شد. از آن میان از قالی‌های که برای سالن‌های قلعه‌های: چالش‌تُر، دزََّک، شمس‌آباد و شَلَمزار، بافته شده بود.
خرسک:
گونه دیگری قالی در استان بافته می‌شد که کلفت بافت بود و با پرز بلند و گره درشت و پود کلفت که «خرسَک» نامیده می‌شد. در روزگار ما به این گونه بافت و این گونه بافته «گَبّه» می‌گویند.
گونه پشم اندر پشم خرسک، بسیار نرم و بسیار گرم بود، که همان رواندازی بوده است که همایون شاه، پادشاه گورکانی هند در دوران صفویان از آن نام برده است.
گلیم:
گلیم‌بافی در استان از پیشینه بس بلند برخوردار است. که با دو طرح «گلیم ساده»، «گلیم نقش» بافته می‌شد و می‌شود.
گلیم را به شیوه پشم اندر پشم، هم می‌بافتند و می‌بافند. شیوه گلیم بافت از شیوه‌های کهن بافت تار و پودی است.
رندی:
گونه‌ای ویژه از بافت گلیم است. که نقش‌پردازی روی گلیم سخن نخست، و بس ماهرانه و بس هنرمندانه است. «پود» در اندازه‌های کوچک با انگشتان دست از میان تارها گذر می‌کند و نقش بر گلیم رندی جان می‌گیرد. دراین شیوه انتهای تارها در پشت گلیم همانند شیوه (شیریکی ‌باف) دیده نمی‌شود.
دستگاه قالی:
دستگاه یا دار قالی، به دو شیوه، «ایستاده» و «زمینی» است. خرسک و گلیم نیز هم با دارهای ایستاده و هم به شیوه زمینی، بافته می‌شد و می‌شود.
(اگرچه فرش‌های خوش نقش و نگاری در کارگاه‌های نمور و تاریک و سرد بافته می‌شوند ولی بهره‌وری، فرش‌بافی دل مشغولی بانوی ایرانی است. در همان زمان که دست‌ها در کارند تا گره‌ها را لابلای تارها بنشانند، اندیشه نیز در کار است و گاهی زمزمه‌ای برلب. اندیشه از هزار توی ذهن آدمی از این سوی بدانسوی می‌رود و گاه به دیگر سوها نیز می‌نگرد. دست‌ها گویی خودکارند، هر رنگی را بر می‌دارند و در جای خویش بر تار گره می‌زنند.
«سر» در «اندیشه» است... «اندیشه» دیروز که چه شد، «اندیشه فردا» که چه خواهد شد و «اینک» که چه باید کرد.گاه اگر زمزمه‌ای است بر لب، برای سبکی دل است. سنگینی دل را از میان لبان بیرون می‌ریزد، تا دل سبک شود.
«دل» سبکبال که باشد، همپای اندیشه است و همراه او به هر جای می‌رود. بافنده بجز از بافتن و دیگر کارهای قالی، اندیشه کارهای دیگری هم در سر دارد. بایسته‌های دیگری هم هست، که همه را بافنده در لابلای تارهای قالی می‌بیند.
قالی صحنه زندگی است. «درد‌های زندگیش را» و «درد دل‌هایش» را به تار و پود قالی گره می‌زند و آنگاه که بافنده، «یَله‌بافی» می‌کند، هر پدیده که در زندگی او رخ دهد، ناگزیر بر صحنه قالی هم تاثیر می‌گذارد. خبری خوش که به بافنده می‌رسد، رنگ‌ها شاد می‌شود و دست‌ها چابکتر، و اگر خبری ناخوش برسد، رنگ‌ها کدر می‌شوند و از اندوه، سیاهی می‌گیرند و کدر و تیره می‌گردند، دست‌ها هم دیگر چابک و جانانه در لابلای تارها نمی چرخند...)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.