|

تاريخ ايران‌زمين، نقش بسته بر ديوارهای فارس

امین طباطبایی

انسان‌های غارنشين، نخستين مردمانی بودند که گوشه‌ای از زندگی و رويدادها، باورها و انديشه‌های زمان خود را بر دل کو‌ها و ديواره غارها نقش بستند و سنتی را بنيان نهادند که تا امروز نيز ادامه دارد. در طول تاريخ، استفاده از حجاری و نفاشی برای ثبت و جاودانه کردن ياد و خاطره انسان‌ها، پيشرفت و توسعه يافت و بر مهارت مردمان افزوده شد تا جايی که کيفيت و ظرافت نقوش باقی مانده از دوره‌های مختلف تاريخی، معياری شد برای ارزش نهادن به سطح هنر و تکنيک مردمان هر دوره از زندگی انسان! برای آنانی که اهل سفر هستند و علاقه‌مند به آثار تاريخی و مطالعه، يکی از جذابيت‌های سفر در مناطق باستانی ايران، به نظاره نشستن سنگ‌نگاره‌هايی است که در گوشه‌گوشه ايران زيبا بر دل کوه‌ها و ديواره سخره‌ها نقش بربسته است، که هم فال و است و هم تماشا، هم مرور تاريخ است و هم مطالعه هنر.
اما آنچه بديهی است، هيچ کجای ايران بزر، به اندازه پهنه گسترده فارس با نقش‌برجسته‌هايی از تمام دوران تاريخ ايران مزين نشده است. برای آنان که به غار بوم و در شهرستان لار رفته‌اند، ديدن نقش‌هايی از انسان‌های اوليه بر ديواره اين غار و صخره‌های اطرافش، دل‌نشين بوده. سنتی که در ادامه در طول تاريخ، عظيم‌ترين و ارزشمندترين نقوش ايران را از خود به جای گذاشته است.
از قديمی‌ترين نقش‌برجسته‌های کشور می‌توان به نقش برجسته گورنگون در منطقه ممسنی و در شهرستان رستم نام برد که به بيش از 4000 سال پيش باز می‌گردد و تصويرگر مجلسی آيينی از دوره ايلامی است و نيز نقش ديگری از همين دوره در نقش رستم که در دوره ساسانی، بخشی ازآن تراشيده شده است. همچنين نقوش گور دخمه "داو دختر" در شهرستان رستم که نشان‌دهنده تداوم سنّت حجّاری در فارس است.
شايد نقوش تراشيده شده بر درگاه‌های کاخ‌های دشت پاسارگاد را، بايد آغاز سبکی نو در نگارش تاريخ ايران با استفاده از نقش‌ها دانست اما زيباترين و ظريف‌ترين نقش‌های سنگی ايران را در تخت‌جمشيد می‌يابيم. مکانی که به تنهايی، به اندازه تمامی تاريخ ايران بر ديواره‌های خود، تاريخ و فرهنگ و هنر ايران هخامنشی را به امانت گرفته است. نقوش بی‌شماری از اقوام و ملت‌های جهان متمدن آن روزگار که هيچ‌گاه در هيچ جای جهان تکرار نشده است. نقوشی که در مقبره شاهان هخامنشی بر ديواره‌های کوه مهر و نقش‌رستم به کمال ظرافت و زيبايی خود می‌رسد و در کمی دورتر، بر ديواره کوه‌های اطراف، با کيفيتی پايين‌تر بر کو‌ه‌های مرودشت تکرار می‌شوند و نمونه‌های آن‌ها را در ممسنی و لامرد و مهر و فسا و بسياری جاهای ديگر بر روی پايه ستون‌ها و کتيبه‌ها می‌توان يافت.
فارس از نقش‌برجسته‌های دوره اشکانی کم بهره مانده و تنها يادگار آن دوره از تاريخ ايران، نقش برجسته سرباز کماندار پارتی در نزديکی شهر قير در شهرستان قير و کارزين است.
اما اوج هنر حجّاری ايران را می‌توان در نقش‌برجسته‌های ساسانی فارس جستجو کرد که در بسياری از مناطق جنوبی آن گسترده شده است. تابلو‌هايی بی‌بديل که گاهی مانند يک تصوير سه بعدی از دل کوه بيرون زده است. قديمی‌ترين نقش‌برجسته ساسانی ايران، نقش باشکوه و عظيم پيروزی اردشير بابکان بنيان­گذار سلسله ساسانی بر اردوان پنجم، آخرين شهريار اشکانی است که در دل کوه و بر فراز رودخانه تنگاب حجاری شده است و کمی دورتر، نقش تاج­گذاری او و باز هم در کنار رودخانه تنگاب.
زيباترين نقش‌برجسته‌های ساسانی را در نقش رستم مرودشت و تنگ چوگان کازرون می‌توان يافت. نقش رستم با هفت تابلوی عظيم و بی‌نظير و تنگ چوگان با شش نقش برجسته بی‌مانندش، هر يک بخشی از رويداد‌های مهم دوران تاريخ در حکومت ساسانی را به نمايش گذاشته‌اند.
اما کمی دورتر از نقش رستم و در نقش رجب يا نقش شهرياران، سه نقش برجسته ديگر از دوره ساسانی در ميان سه صخره در کناره کوه، چشم بيننده را به خود خيره می‌کند. نقوشی که در دوران تاريخی، آسيب‌هايی نيز ديده‌اند. اما نقش‌های تاريخی فارس به اين‌ها محدود نمی‌شود. در نزديکی شيراز و در منطقه برم‌دلک، جايی بر ديوار کوه، سه نقش برجسته ساسانی که يکی از آن‌ها، صحنه‌ای عاشقانه را نيز به تصوير کشيده است، زيبايی بخش کوه‌های فارس شده است.
اما فارس جدا از داشتن زيباترين نقش‌برجسته‌های تاريخ ايران زمين بر کوه‌های خود، بزرگترين آن‌ها را نيز در دل خود جای داده است. در شهرستان کازرون، مجسمه شاپور ساسانی با ارتفاع هفت متر بر دهانه غار شاپور و نيز يک نقش برجسته ديگر در سرمشهد به همراه بزرگ‌ترين کتيبه پهلوی ساسانی ايران، خودرا به رخ می‌کشند.
اما نقش‌برجسته‌های استان فارس به پيش از اسلام محدود نمی‌شوند. نقوش برجسته باقی مانده بر سنگ قبرهای تاريخی در فارس، ادامه مسير هنر حجّاری ايران است تا آن که در دوره صفوی، افشاری و زنديه، اين هنر به شکلی ديگر و در قالب گچ‌بری و آهک‌بری و نقاشی متبلور شده و در دوره زنديه و قاجاريه دوباره فراگير می‌شود. در گچ‌بری‌های باغ نشاط لار و حجّاری‌های بناهای زنديه و قاجاريه فارس و شيراز، ايجاد نقش‌برجسته‌های باشکوه به شکلی فوق­العاده دوباره متلبور می‌شوند. به اين‌ها می‌توان نقش برجسته‌ی قاجاری در نزديکی درياچه پريشان را نيز افزود که با اقتباس از ديگر نقش‌های ساسانی شهرستان کازرون ترسيم شده است.
انسان‌های غارنشين، نخستين مردمانی بودند که گوشه‌ای از زندگی و رويدادها، باورها و انديشه‌های زمان خود را بر دل کو‌ها و ديواره غارها نقش بستند و سنتی را بنيان نهادند که تا امروز نيز ادامه دارد. در طول تاريخ، استفاده از حجاری و نفاشی برای ثبت و جاودانه کردن ياد و خاطره انسان‌ها، پيشرفت و توسعه يافت و بر مهارت مردمان افزوده شد تا جايی که کيفيت و ظرافت نقوش باقی مانده از دوره‌های مختلف تاريخی، معياری شد برای ارزش نهادن به سطح هنر و تکنيک مردمان هر دوره از زندگی انسان! برای آنانی که اهل سفر هستند و علاقه‌مند به آثار تاريخی و مطالعه، يکی از جذابيت‌های سفر در مناطق باستانی ايران، به نظاره نشستن سنگ‌نگاره‌هايی است که در گوشه‌گوشه ايران زيبا بر دل کوه‌ها و ديواره سخره‌ها نقش بربسته است، که هم فال و است و هم تماشا، هم مرور تاريخ است و هم مطالعه هنر.
اما آنچه بديهی است، هيچ کجای ايران بزر، به اندازه پهنه گسترده فارس با نقش‌برجسته‌هايی از تمام دوران تاريخ ايران مزين نشده است. برای آنان که به غار بوم و در شهرستان لار رفته‌اند، ديدن نقش‌هايی از انسان‌های اوليه بر ديواره اين غار و صخره‌های اطرافش، دل‌نشين بوده. سنتی که در ادامه در طول تاريخ، عظيم‌ترين و ارزشمندترين نقوش ايران را از خود به جای گذاشته است.
از قديمی‌ترين نقش‌برجسته‌های کشور می‌توان به نقش برجسته گورنگون در منطقه ممسنی و در شهرستان رستم نام برد که به بيش از 4000 سال پيش باز می‌گردد و تصويرگر مجلسی آيينی از دوره ايلامی است و نيز نقش ديگری از همين دوره در نقش رستم که در دوره ساسانی، بخشی ازآن تراشيده شده است. همچنين نقوش گور دخمه "داو دختر" در شهرستان رستم که نشان‌دهنده تداوم سنّت حجّاری در فارس است.
شايد نقوش تراشيده شده بر درگاه‌های کاخ‌های دشت پاسارگاد را، بايد آغاز سبکی نو در نگارش تاريخ ايران با استفاده از نقش‌ها دانست اما زيباترين و ظريف‌ترين نقش‌های سنگی ايران را در تخت‌جمشيد می‌يابيم. مکانی که به تنهايی، به اندازه تمامی تاريخ ايران بر ديواره‌های خود، تاريخ و فرهنگ و هنر ايران هخامنشی را به امانت گرفته است. نقوش بی‌شماری از اقوام و ملت‌های جهان متمدن آن روزگار که هيچ‌گاه در هيچ جای جهان تکرار نشده است. نقوشی که در مقبره شاهان هخامنشی بر ديواره‌های کوه مهر و نقش‌رستم به کمال ظرافت و زيبايی خود می‌رسد و در کمی دورتر، بر ديواره کوه‌های اطراف، با کيفيتی پايين‌تر بر کو‌ه‌های مرودشت تکرار می‌شوند و نمونه‌های آن‌ها را در ممسنی و لامرد و مهر و فسا و بسياری جاهای ديگر بر روی پايه ستون‌ها و کتيبه‌ها می‌توان يافت.
فارس از نقش‌برجسته‌های دوره اشکانی کم بهره مانده و تنها يادگار آن دوره از تاريخ ايران، نقش برجسته سرباز کماندار پارتی در نزديکی شهر قير در شهرستان قير و کارزين است.
اما اوج هنر حجّاری ايران را می‌توان در نقش‌برجسته‌های ساسانی فارس جستجو کرد که در بسياری از مناطق جنوبی آن گسترده شده است. تابلو‌هايی بی‌بديل که گاهی مانند يک تصوير سه بعدی از دل کوه بيرون زده است. قديمی‌ترين نقش‌برجسته ساسانی ايران، نقش باشکوه و عظيم پيروزی اردشير بابکان بنيان­گذار سلسله ساسانی بر اردوان پنجم، آخرين شهريار اشکانی است که در دل کوه و بر فراز رودخانه تنگاب حجاری شده است و کمی دورتر، نقش تاج­گذاری او و باز هم در کنار رودخانه تنگاب.
زيباترين نقش‌برجسته‌های ساسانی را در نقش رستم مرودشت و تنگ چوگان کازرون می‌توان يافت. نقش رستم با هفت تابلوی عظيم و بی‌نظير و تنگ چوگان با شش نقش برجسته بی‌مانندش، هر يک بخشی از رويداد‌های مهم دوران تاريخ در حکومت ساسانی را به نمايش گذاشته‌اند.
اما کمی دورتر از نقش رستم و در نقش رجب يا نقش شهرياران، سه نقش برجسته ديگر از دوره ساسانی در ميان سه صخره در کناره کوه، چشم بيننده را به خود خيره می‌کند. نقوشی که در دوران تاريخی، آسيب‌هايی نيز ديده‌اند. اما نقش‌های تاريخی فارس به اين‌ها محدود نمی‌شود. در نزديکی شيراز و در منطقه برم‌دلک، جايی بر ديوار کوه، سه نقش برجسته ساسانی که يکی از آن‌ها، صحنه‌ای عاشقانه را نيز به تصوير کشيده است، زيبايی بخش کوه‌های فارس شده است.
اما فارس جدا از داشتن زيباترين نقش‌برجسته‌های تاريخ ايران زمين بر کوه‌های خود، بزرگترين آن‌ها را نيز در دل خود جای داده است. در شهرستان کازرون، مجسمه شاپور ساسانی با ارتفاع هفت متر بر دهانه غار شاپور و نيز يک نقش برجسته ديگر در سرمشهد به همراه بزرگ‌ترين کتيبه پهلوی ساسانی ايران، خودرا به رخ می‌کشند.
اما نقش‌برجسته‌های استان فارس به پيش از اسلام محدود نمی‌شوند. نقوش برجسته باقی مانده بر سنگ قبرهای تاريخی در فارس، ادامه مسير هنر حجّاری ايران است تا آن که در دوره صفوی، افشاری و زنديه، اين هنر به شکلی ديگر و در قالب گچ‌بری و آهک‌بری و نقاشی متبلور شده و در دوره زنديه و قاجاريه دوباره فراگير می‌شود. در گچ‌بری‌های باغ نشاط لار و حجّاری‌های بناهای زنديه و قاجاريه فارس و شيراز، ايجاد نقش‌برجسته‌های باشکوه به شکلی فوق­العاده دوباره متلبور می‌شوند. به اين‌ها می‌توان نقش برجسته‌ی قاجاری در نزديکی درياچه پريشان را نيز افزود که با اقتباس از ديگر نقش‌های ساسانی شهرستان کازرون ترسيم شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.