فارس، بهشت ایران
مریم ذوالانواری .معاون پژوهشی خانه فرهنگ جاودان
سرزمين پارس دیاری است که ديرينگی تمدن در آن به درازای تاریخ است و فرهنگی دارد که از بسیار روزهای تاریخ بشری عبور کرده و طبیعت کم مانندی که بسياری از گونههای آبوهوایی ایران را به ارث برده است.
از آثار باقی مانده انسانهای نخستين در غارهای پيش از تاريخ استان فارس گرفته تا نقشهای باقی مانده از آنها در ديواره کوهها و از تپهها و محوطههای باستانی به جا مانده از تمدنهای کهن پيش از تاريخ، که در پهنه فارس فراوان هستند، تا بناها و نقشبرجستههای به يادگار مانده از تمدنهای درخشان فلات ايران تا نقاشیها و سنگبریها و گچبریها و بسياری ديگر، همه نشانگر جايگاه ويژه استان فارس در تاريخ و تمدن ايران است. در گستره اين ديار، نشانههای تمدن بسيارند. کارگاههای چند هزار سالهی توليد و پخت سفال، کارگاههای باستانی ذوب فلزات، محوطههای صنعتی فرآوری محصولات گياهی و معادن باستانی و تاريخی سنگ و تاسيسات تاريخی کمنظير شهری، تنها بخش کوچکی از گذشته پرافتخار سرزمين پارسيان است.
تمدن عیلام یکی از قدیمیترین و نخستین تمدنهای بشر است که در هزاره سوم پيش از ميلاد (پنج هزار سال پيش) در سرزمين خوزستان و بخشی از استان فارس وجود داشت. امروزه آثاری از آن روزگار همچون محوطه و نقشبرجستههای «گورنگون» در ممسنی، نقش برجستهای در نقش رستم و تپههایی چند از خود در فارس باقی گذاشتهاند.
روزگاری که آریاییان مهاجر، سرزمینهای بیچراگاه خویش را ترک گفتند، به فلاتی خوش آب و هوا به نام فلات ایران رسیدند و به سه دسته تقسیم شدند. گروهی قوم «ماد» نامیده میشدند، گروه دیگری «پارت» و گروه سوم را که در سرزمینهای جنوبی فلات ایران که به «انشان» معروف بود سکنی گزیدند، قوم «پارس» مینامیدند.
انشان را هخامنش، جد هخامنشیان حکومت میکرد. حکومتی به اندازه تمام سرزمین انشان. اما پادشاهی، پس از هخامنش به «چیش پيش» و پس از او به پسر و نوهاش کوروش اول و کمبوجیه اول پدر کوروش بزرگ رسید.
کوروش اتحادی مهربان بین دو قوم پارس و ماد به وجود آورد، که ثمره آن سنگبنای ایران امروزی بود. از شاهنشاهی هخامنشی، هسته کشور ایران یعنی پارس به وجود آمد. حکومتی با افکاری بسیار فراتر از دوران خویش، که خطی جدید در تاریخ فکری بشری به وجود آورد، که آغار انساندوستی و نشر آن به تمام دنيای متمدن آن روزگار بود، که آن را بر روی استوانهای به نام «منشور کوروش» به عنوان سندی پیشگام در زمینه حقوق بشر از خود به جای گذاشت.
هخامنشيان در سرزمين پارس شهرها بنا کردند و سازههای فراوان برای آسايش مردم ساختند، دانش معماری و مهندسی را به بالاترين جايگاه خود در دنيای باستان رساندند و بر گوشه و کنار آن، باورهايشان به صورت تجلی هنری تکرار نشدنی نقش بست و در تمام دنيای متمدن آن روز گسترش یافت.
پس از امپراتوری هخامنشی، سرزمين پارس با گذر از روزهای سخت اسکندری، به دست سلوکیان و اشکانیان رسید و پس از قرنها باز هم یک پارسی به نام ساسان، نيای بزرگ ساسانیان، ایران ملوکالطوایفی را متحد کرد و سلسله ساسانی را بنا نهاد که چهار قرن و اندی به طول انجامید.
پس از ظهور اسلام و ورود آن به فلات ايران نيز سرزمين فارس، همچنان از مراکز اصلی تمدن ايران اسلامی باقی ماند و از جايگاه و اهمّیّتش کاسته نشد. تشکيل برخی از نخستين حکومتهای ايرانی پس از اسلام در فارس مانند آل بويه، نشانگر اهمّيّت اين منطقه از سرزمين ايران است. جايگاه فارس و مردم آن در دوران پس از اسلام در تمدن اسلامی نيز شايان توجه است. بسياری از انديشمندان و دانشمندان جهان اسلام از فارس برخاستند و در گسترش دانش و حکمت و هنر و ديگر زمینهها نقشی بیمانند ايفا نمودند.
پس از دوره صفويّه که سرزمين ايران با حمله افغانها و جنگهای نادرشاه افشار برای بيرون راندن آنها به ويرانهای تبديل شده بود، با ظهور حکومت زنديه از فارس که نخستين پادشاه صلح طلب آن، کريم خان زند، شايد به دنبال انديشههای انساندوستانه بزرگان تاريخ ايران خود را وکيل الرعايا لقب داد، دوباره کشور روی آرامش ديد و ويرانهها از نو ساخته شد. در شيراز بناهای کم مانندی ايجاد شد و در ديگر نقاط ايران نيز اين اقدام ادامه يافت. در دوره قاجار هم با وجود کاستیهای فراوان و نيز کم توجهی نسبی حاکمان به فارس، از جايگاه فرهنگی، علمی و اقتصادی فارس در کشور کاسته نشد که نشانه آن را در انبوه بناهای فاخر بازمانده از دوره قاجار میتوان به نظاره نشست.
آثار تاریخی:
در فارس از پاسارگاد تا تختجمشید، از نقش رستم تا نقش رجب، از بیشاپور تا غار شاپور، از تنگ چوگان تا قمپ آتشکده، از کاخ ساسانی سروستان تا قلعه دختر فیروزآباد، از سراب بهرام تا قلعه ایزدخواست، از بازار وکیل و حمام وکیل تا مسجد نصیرالملک و نارنجستان قوام همه مهری است بر دانش معماری این مردمان کهنهپوش تاریخ. بسياری از شهرهای تاريخی ايران زمين در استان فارس جای گرفتهاند. شهرهای هخامنشی شناسايی شده بسياری در سرزمين باستانی پارس که امروزه به استانهای کوچکتری تقسيم شدهاند قرار داشتهاند. شهر هخامنشی پارسه در کنار کاخهای تختجمشيد، شهر هخامنشی-ساسانی استخر در نزديکی تختجمشيد، شهر هخامنشی پاسارگاد در کنار کاخهای پاسارگاد، شهر هخامنشی ليدوما در ميانه راه باستانی شاهی در شهرستان ممسنی امروزی، شهری هخامنشی از دوره کوروش در مجاورت کاخ چرخاب و نيز شهر هخامنشی فرار گرفته در اطراف کاخ بردک سياه در شهرستان برازجان در استان بوشهر از گوهرهای بیمانند ايران است.
در دوران ساسانی نيز شهرهای عظيم بسياری در اين پهنه زرخيز ايجاد شدهاند. شهر گور در نزديکی فيروزآباد امروزی، شهر بيشاپور و شهر سرمشهد در نزديکی شهر کازرون امروزی، شهر دايرهای شکل دارابگرد در مجاورت شهر داراب، شهر تاريخی لار، شهر آپارتمانی شکل ايزدخواست در نزديکی آباده امروز، شهری ساسانی که در پشت سد ملاصدرا در شهرستان اقليد کشف شد و پس از آبگيری آن سد مجال معرفی نيافت، شهر ساسانی ديگری که در پشت سد سلمان فارسی در شهرستان اقليد به صورت ناشناخته در درياچه سد غرق شد و نيز شهر بندری باستانی سيراف که امروزه در استان بوشهر قرار گرفته است، شهر تاريخی ليان که امروز در کنار شهر بوشهر در استان بوشهر است و بسياری ديگر، گوشهای از پيشينهی تمدنی سرزمين پارسيان است.
به اين مجموعه، دهها محوطه تاريخی از دوران باستانی ايران که مراکز کوچک حکومتی يا قلعههای نظامی و يا شهرکهای گوناگونی را تشکيل میدادهاند و به فراوانی در گوشهگوشه فارس جای گرفتهاند را نيز بايد اضافه کرد.
در دوران اسلامی نيز شهرهای فراوانی در سرزمين پارس بنا شدهاند. از آن ميان، شهر شيراز را که نگين فرزانگی ايرانيان است شاخصترين آنها بايد قرار داد. همچنين شهرهای بزرگ ديگری چون لار، فيروزآباد، جهرم، داراب، کازرون، آباده، استهبان، نیريز، نورآباد، ارسنجان هر کدام زينتدهنده بخشی از پيشينه درخشان تاريخی فارس و ايران هستند.
مساجد و بناهای مذهبی فارس:
سرزمين فارس و مردمانش، از دورترين دورههای ثبت شده در تاريخ تا امروز، از مهمترين پايگاههای خداپرستی و دينداری در نجد ايران بودهاند. انبوه بناهای مذهبی باستانی و معاصر و وجود بیشمار عارفان و حکيمان و زاهدان در اين ديار، باعث ايجاد کمنظيرترين بناهای مذهبی ايران در سرزمين فارس در طول تاريخ شده است. کافی است تا نگاهی به کهنترين نقش برجستههای باقی مانده در گوشه و کنار اين سرزمين بياندازيم تا به باورمندی اين مردمان نجيب پی ببريم.
از کهنترين بناهای مذهبی - آيينی ايران، شايد بتوان محوطه مقدس در کنار مجموعه جهانی پاسارگاد را نام برد. وجود چندين آتشکده باقی مانده از دوره ساسانی در فارس که مهمترين آتشکده آن دوران، آتشکده آذر فرنبغ در منطفه کاريان لارستان، را نيز شامل میشود، و نيز نخستين آتشکدههايی که پس مسلمان شدن ايرانيان به مسجد تبديل شدهاند، مانند آتشکده مسجد ايزدخواست، آتشکده مسجد سنگی داراب و بسياری ديگر، نشانگر جايگاه ويژه بناهای مذهبی در ميان فارسيان است. وجود مساجد بینظيری که هر کدام چون نگينی زينتبخش در هنر و معماری جهان اسلام هستند، باعث شده تا در هر شهر و روستای اين ديار برای دلدادگان هنر، چشمنوازی کنند.
مساجد بینظيری چون مسجد جامع کبير نیريز، مسجد جامع سوريان در بوانات، مسجد جامع اقليد، مسجد جامع خنج، امامزاده شهدا در خرمبيد، بنای امامزاده سيد نورالدين سپيدان، مسجد و مدرسه خان در جهرم، مسجد جامع داراب، مسجد جامع ارسنجان، مسجد علی خان اشکنان لامرد بخشی از آثار هنری بینظيری است که معماران چيره دست فارس، وقف خانه خدا نمودهاند. اما شاهکارهای بینظيری از آجرتراشی و کاشیکاری و گچبری و نقاشی و ديگر هنرهای عالی، در دل بافت تاريخی شهر شيراز، مساجد اين شهر را به فضايی روحبخش تبديل کردهاند. مسجدنو يا شهدا، مسجد جامع عتيق، مسجد سياوشون، مسجد بغدادی، مسجد مشير و نگين مساجد فارس، مسجد فيروزهای نصير الملک و مسجد وکيل، تنها بخشی کوچک از مساجد کمنظير و بینظير استان فارس است.
ادبیات و عارفان:
اما فارس را باید باعث لطافت بیان و بلاغت کلام دانست. خاکی که در میان باغهای به هم پیوسته نارنج خویش مردمانی را با طبع روان شعر در خود جای داده است و به خاطر خوی مردمانش، خواستگاه عارفان بیشمار شده است.
فارس سرزمين شيوايی کلام است. جایی که ادب، عشق، عرفان و معرفت گردونهای از مهر به وجود میآورد که شعر نام دارد. خاک شیراز، شیرین زبانانی چون حافظ نامی، سعدی همیشه باقی، شوریده شیرازی، وصال شيرازی، خواجوی کرمانی و ديگران پرشماری را پرورش داده که هریک در خط فکری خویش، شهره آفاقند و هر روز و هر ساله دلدادگانی را از گوشه گوشه این کره خاکی بر سر خاک خویش گرد هم میآورند.
فارس جايگاه عارفانی است که در دوران حيات خويش، گمنام زيستند اما مقامات رفيعشان، آنها را بر صدر نامداران حکمت و انديشه قرار داده است. از جاماسب حکيم که منسوب به دوران زرتشت است تا عرفا و حکيمانی چون سلمان فارسی، سيبويه، ابو عبدالله خفيف، ابو اسحاق اصطخری، باباکوهی، شيخ محد خليفه خفری، ابو اسحاق کازرونی، شيخ روزبهان، دانيال خنجی شيخ يوسف سروستانی، قطبالدين شيرازی، صدر المتکلمين ملاصدرا، غياثالدين شيرازی، قاآنی شيرازی تنها بخش ناچيزی از هزاران عارف و حکيم و انديشمند برخواسته از اين ديار است.
باغها و بوستانها:
ديار فارس و شهر شیراز را از دیرباز، با سروهای سر به فلک کشیده و باغهای زیبای آن میشناسند. از آن جمله به باغ عفیفآباد با اسلحههای قدیمی، باغ ارم با سروهای ناز سر به آسمان کشیده که امروزه جايگاهی جهانی يافته است، باغ زیبای جهاننما با عمارت کلاهفرنگی، باغ موزه پارس که به باغ نظر شهره است، باغ تخت که امروزه از کوشک زيباي آن اثری نمانده است، باغ تاريخی نشاط در سرزمين تشنهی لار و از همه سرشناستر و مادر باغهای ايرانی، پرديس شاهی پاسارگاد، میتوان اشاره کرد. اما در این میان باید به باغ اردیبهشتی دلگشا، خوابگاه نارنجهای خوشبوی شیراز و عمارت کلاه فرنگياش که در جوار قلعه باستانی فهندژ و آرامگاه شيخ اجل سعدی است، نیز اشاره کرد که قرار از دلهای شیدا و دل از کف آدمی میبرد.
سرزمينی سراسر فرهنگ و تمدن و تاريخ هر آن کس که فکر میکند فارس تنها شیراز است، سخت در اشتباه است. که فارس را شهر فیروزهای فیروزآباد با اماکن تاریخی زیبایش که ساخته دست اردشیر ساسانی میباشد، شکل دادهاست. از جمله يادمانهای آن میتوان به کاخ اردشیر بابکان، قلعه دختر، نقوش برجسته تنگاب، شهر باستانی گور و بسياری ديگر اشاره کرد.
کمی آنسو تر از شیراز به سمت بوشهر که میرویم، به شهری کهن به نام کازرون میرسیم که بیشاپور را به میزبانی، سالهاست که در خود جای داده، شهری که در دوره ساسانی و به دست شاپور اول که مجسمه با شکوهش در نزدیکی همین شهر، در غار بیشاپور به تارخ تاریخ چون نگینی بر انگشتری، به زیبایی نشسته است.
اما دشت مرودشت نام ایران را به چندین بنای با شکوه و جلال مزین کرده که انگشت تحیر را بر لبان هر بینندهای وا میدارد. از این بناها میتوان به کهنه خاک تاریخ جهان، شهر پارسه یا تختجمشید و نخستین پایتخت ایرانیان یعنی پاسارگاد و آرامگاه مردان بزرگ تاریخ بشریت یعنی نقش رستم و یادگار پادشاهان کهن ساسانی یعنی نقش رجب اشاره کرد.
اما حیف است که به نقش جاودانه شاپور ساسانی و والریانوس، امپراتور روم که به زانو نشسته در مقابل شاه ایران، اشاره نکنيم و به خاکی که شاپور ساسانی به وی در بیشاپور اختصاص داد و انسانیت را در حق این اسیر رومی تمام کرد.
روايت شاهکارهای هنری و معماری و فرهنگی ديار فارس، روايتی بیپايان و بی انتهاست، روايت سرزمينی است که با احترام و با انديشه بايد در گوشه گوشهی آن پای گذاشت و قدم برداشت.
محيط زيست فارس:
چندی پیش که به شیراز میآمدی، هم پرواز مرغان مهاجر میشدی که خاک سرد سرزمینهای خویش را به عشق آبهای گرم دریاچههای فارس ترک میگفتند امّا دست روزگار و سالها خشکسالی خانه مرغان مهاجر را به هم ریخت. فارس را دریاچههایی چون پریشان در کازرون، بختگان در نیريز، کافتر در اقلید و دریاچه مهارلو در شیراز صفایی دو صد باره داده است. اما با وجود سختگيری طبيعت در ساليان گذشته بر اين خاک آسمانی، همچنان بر اين سرزمين رودها و جويبارها و برکههای دلنواز جاری است.
رودخانه قرهآقاج که از دل اين خاک زرخيز میگذرد و به آن شادابی و طراوت میبخشد، رودخانههای درودزن و پلوار (سيوند) که به هم میپيوندند و رود خروشان کُر را میآفرينند، رودخانه شاپور که رونقبخش جنوب فارس است و بسياری ديگر، هر کدام برای مردمان بخشی از فارس زاينده و روزیسازند. به اين همه، جويبارهای محلی و زيبای فراوان ديگر فارس را هم اگر بيافزاييم، عنوان بهشت ايران را برای ديار فارس سزاوارتر میکند.
از آثار باقی مانده انسانهای نخستين در غارهای پيش از تاريخ استان فارس گرفته تا نقشهای باقی مانده از آنها در ديواره کوهها و از تپهها و محوطههای باستانی به جا مانده از تمدنهای کهن پيش از تاريخ، که در پهنه فارس فراوان هستند، تا بناها و نقشبرجستههای به يادگار مانده از تمدنهای درخشان فلات ايران تا نقاشیها و سنگبریها و گچبریها و بسياری ديگر، همه نشانگر جايگاه ويژه استان فارس در تاريخ و تمدن ايران است. در گستره اين ديار، نشانههای تمدن بسيارند. کارگاههای چند هزار سالهی توليد و پخت سفال، کارگاههای باستانی ذوب فلزات، محوطههای صنعتی فرآوری محصولات گياهی و معادن باستانی و تاريخی سنگ و تاسيسات تاريخی کمنظير شهری، تنها بخش کوچکی از گذشته پرافتخار سرزمين پارسيان است.
تمدن عیلام یکی از قدیمیترین و نخستین تمدنهای بشر است که در هزاره سوم پيش از ميلاد (پنج هزار سال پيش) در سرزمين خوزستان و بخشی از استان فارس وجود داشت. امروزه آثاری از آن روزگار همچون محوطه و نقشبرجستههای «گورنگون» در ممسنی، نقش برجستهای در نقش رستم و تپههایی چند از خود در فارس باقی گذاشتهاند.
روزگاری که آریاییان مهاجر، سرزمینهای بیچراگاه خویش را ترک گفتند، به فلاتی خوش آب و هوا به نام فلات ایران رسیدند و به سه دسته تقسیم شدند. گروهی قوم «ماد» نامیده میشدند، گروه دیگری «پارت» و گروه سوم را که در سرزمینهای جنوبی فلات ایران که به «انشان» معروف بود سکنی گزیدند، قوم «پارس» مینامیدند.
انشان را هخامنش، جد هخامنشیان حکومت میکرد. حکومتی به اندازه تمام سرزمین انشان. اما پادشاهی، پس از هخامنش به «چیش پيش» و پس از او به پسر و نوهاش کوروش اول و کمبوجیه اول پدر کوروش بزرگ رسید.
کوروش اتحادی مهربان بین دو قوم پارس و ماد به وجود آورد، که ثمره آن سنگبنای ایران امروزی بود. از شاهنشاهی هخامنشی، هسته کشور ایران یعنی پارس به وجود آمد. حکومتی با افکاری بسیار فراتر از دوران خویش، که خطی جدید در تاریخ فکری بشری به وجود آورد، که آغار انساندوستی و نشر آن به تمام دنيای متمدن آن روزگار بود، که آن را بر روی استوانهای به نام «منشور کوروش» به عنوان سندی پیشگام در زمینه حقوق بشر از خود به جای گذاشت.
هخامنشيان در سرزمين پارس شهرها بنا کردند و سازههای فراوان برای آسايش مردم ساختند، دانش معماری و مهندسی را به بالاترين جايگاه خود در دنيای باستان رساندند و بر گوشه و کنار آن، باورهايشان به صورت تجلی هنری تکرار نشدنی نقش بست و در تمام دنيای متمدن آن روز گسترش یافت.
پس از امپراتوری هخامنشی، سرزمين پارس با گذر از روزهای سخت اسکندری، به دست سلوکیان و اشکانیان رسید و پس از قرنها باز هم یک پارسی به نام ساسان، نيای بزرگ ساسانیان، ایران ملوکالطوایفی را متحد کرد و سلسله ساسانی را بنا نهاد که چهار قرن و اندی به طول انجامید.
پس از ظهور اسلام و ورود آن به فلات ايران نيز سرزمين فارس، همچنان از مراکز اصلی تمدن ايران اسلامی باقی ماند و از جايگاه و اهمّیّتش کاسته نشد. تشکيل برخی از نخستين حکومتهای ايرانی پس از اسلام در فارس مانند آل بويه، نشانگر اهمّيّت اين منطقه از سرزمين ايران است. جايگاه فارس و مردم آن در دوران پس از اسلام در تمدن اسلامی نيز شايان توجه است. بسياری از انديشمندان و دانشمندان جهان اسلام از فارس برخاستند و در گسترش دانش و حکمت و هنر و ديگر زمینهها نقشی بیمانند ايفا نمودند.
پس از دوره صفويّه که سرزمين ايران با حمله افغانها و جنگهای نادرشاه افشار برای بيرون راندن آنها به ويرانهای تبديل شده بود، با ظهور حکومت زنديه از فارس که نخستين پادشاه صلح طلب آن، کريم خان زند، شايد به دنبال انديشههای انساندوستانه بزرگان تاريخ ايران خود را وکيل الرعايا لقب داد، دوباره کشور روی آرامش ديد و ويرانهها از نو ساخته شد. در شيراز بناهای کم مانندی ايجاد شد و در ديگر نقاط ايران نيز اين اقدام ادامه يافت. در دوره قاجار هم با وجود کاستیهای فراوان و نيز کم توجهی نسبی حاکمان به فارس، از جايگاه فرهنگی، علمی و اقتصادی فارس در کشور کاسته نشد که نشانه آن را در انبوه بناهای فاخر بازمانده از دوره قاجار میتوان به نظاره نشست.
آثار تاریخی:
در فارس از پاسارگاد تا تختجمشید، از نقش رستم تا نقش رجب، از بیشاپور تا غار شاپور، از تنگ چوگان تا قمپ آتشکده، از کاخ ساسانی سروستان تا قلعه دختر فیروزآباد، از سراب بهرام تا قلعه ایزدخواست، از بازار وکیل و حمام وکیل تا مسجد نصیرالملک و نارنجستان قوام همه مهری است بر دانش معماری این مردمان کهنهپوش تاریخ. بسياری از شهرهای تاريخی ايران زمين در استان فارس جای گرفتهاند. شهرهای هخامنشی شناسايی شده بسياری در سرزمين باستانی پارس که امروزه به استانهای کوچکتری تقسيم شدهاند قرار داشتهاند. شهر هخامنشی پارسه در کنار کاخهای تختجمشيد، شهر هخامنشی-ساسانی استخر در نزديکی تختجمشيد، شهر هخامنشی پاسارگاد در کنار کاخهای پاسارگاد، شهر هخامنشی ليدوما در ميانه راه باستانی شاهی در شهرستان ممسنی امروزی، شهری هخامنشی از دوره کوروش در مجاورت کاخ چرخاب و نيز شهر هخامنشی فرار گرفته در اطراف کاخ بردک سياه در شهرستان برازجان در استان بوشهر از گوهرهای بیمانند ايران است.
در دوران ساسانی نيز شهرهای عظيم بسياری در اين پهنه زرخيز ايجاد شدهاند. شهر گور در نزديکی فيروزآباد امروزی، شهر بيشاپور و شهر سرمشهد در نزديکی شهر کازرون امروزی، شهر دايرهای شکل دارابگرد در مجاورت شهر داراب، شهر تاريخی لار، شهر آپارتمانی شکل ايزدخواست در نزديکی آباده امروز، شهری ساسانی که در پشت سد ملاصدرا در شهرستان اقليد کشف شد و پس از آبگيری آن سد مجال معرفی نيافت، شهر ساسانی ديگری که در پشت سد سلمان فارسی در شهرستان اقليد به صورت ناشناخته در درياچه سد غرق شد و نيز شهر بندری باستانی سيراف که امروزه در استان بوشهر قرار گرفته است، شهر تاريخی ليان که امروز در کنار شهر بوشهر در استان بوشهر است و بسياری ديگر، گوشهای از پيشينهی تمدنی سرزمين پارسيان است.
به اين مجموعه، دهها محوطه تاريخی از دوران باستانی ايران که مراکز کوچک حکومتی يا قلعههای نظامی و يا شهرکهای گوناگونی را تشکيل میدادهاند و به فراوانی در گوشهگوشه فارس جای گرفتهاند را نيز بايد اضافه کرد.
در دوران اسلامی نيز شهرهای فراوانی در سرزمين پارس بنا شدهاند. از آن ميان، شهر شيراز را که نگين فرزانگی ايرانيان است شاخصترين آنها بايد قرار داد. همچنين شهرهای بزرگ ديگری چون لار، فيروزآباد، جهرم، داراب، کازرون، آباده، استهبان، نیريز، نورآباد، ارسنجان هر کدام زينتدهنده بخشی از پيشينه درخشان تاريخی فارس و ايران هستند.
مساجد و بناهای مذهبی فارس:
سرزمين فارس و مردمانش، از دورترين دورههای ثبت شده در تاريخ تا امروز، از مهمترين پايگاههای خداپرستی و دينداری در نجد ايران بودهاند. انبوه بناهای مذهبی باستانی و معاصر و وجود بیشمار عارفان و حکيمان و زاهدان در اين ديار، باعث ايجاد کمنظيرترين بناهای مذهبی ايران در سرزمين فارس در طول تاريخ شده است. کافی است تا نگاهی به کهنترين نقش برجستههای باقی مانده در گوشه و کنار اين سرزمين بياندازيم تا به باورمندی اين مردمان نجيب پی ببريم.
از کهنترين بناهای مذهبی - آيينی ايران، شايد بتوان محوطه مقدس در کنار مجموعه جهانی پاسارگاد را نام برد. وجود چندين آتشکده باقی مانده از دوره ساسانی در فارس که مهمترين آتشکده آن دوران، آتشکده آذر فرنبغ در منطفه کاريان لارستان، را نيز شامل میشود، و نيز نخستين آتشکدههايی که پس مسلمان شدن ايرانيان به مسجد تبديل شدهاند، مانند آتشکده مسجد ايزدخواست، آتشکده مسجد سنگی داراب و بسياری ديگر، نشانگر جايگاه ويژه بناهای مذهبی در ميان فارسيان است. وجود مساجد بینظيری که هر کدام چون نگينی زينتبخش در هنر و معماری جهان اسلام هستند، باعث شده تا در هر شهر و روستای اين ديار برای دلدادگان هنر، چشمنوازی کنند.
مساجد بینظيری چون مسجد جامع کبير نیريز، مسجد جامع سوريان در بوانات، مسجد جامع اقليد، مسجد جامع خنج، امامزاده شهدا در خرمبيد، بنای امامزاده سيد نورالدين سپيدان، مسجد و مدرسه خان در جهرم، مسجد جامع داراب، مسجد جامع ارسنجان، مسجد علی خان اشکنان لامرد بخشی از آثار هنری بینظيری است که معماران چيره دست فارس، وقف خانه خدا نمودهاند. اما شاهکارهای بینظيری از آجرتراشی و کاشیکاری و گچبری و نقاشی و ديگر هنرهای عالی، در دل بافت تاريخی شهر شيراز، مساجد اين شهر را به فضايی روحبخش تبديل کردهاند. مسجدنو يا شهدا، مسجد جامع عتيق، مسجد سياوشون، مسجد بغدادی، مسجد مشير و نگين مساجد فارس، مسجد فيروزهای نصير الملک و مسجد وکيل، تنها بخشی کوچک از مساجد کمنظير و بینظير استان فارس است.
ادبیات و عارفان:
اما فارس را باید باعث لطافت بیان و بلاغت کلام دانست. خاکی که در میان باغهای به هم پیوسته نارنج خویش مردمانی را با طبع روان شعر در خود جای داده است و به خاطر خوی مردمانش، خواستگاه عارفان بیشمار شده است.
فارس سرزمين شيوايی کلام است. جایی که ادب، عشق، عرفان و معرفت گردونهای از مهر به وجود میآورد که شعر نام دارد. خاک شیراز، شیرین زبانانی چون حافظ نامی، سعدی همیشه باقی، شوریده شیرازی، وصال شيرازی، خواجوی کرمانی و ديگران پرشماری را پرورش داده که هریک در خط فکری خویش، شهره آفاقند و هر روز و هر ساله دلدادگانی را از گوشه گوشه این کره خاکی بر سر خاک خویش گرد هم میآورند.
فارس جايگاه عارفانی است که در دوران حيات خويش، گمنام زيستند اما مقامات رفيعشان، آنها را بر صدر نامداران حکمت و انديشه قرار داده است. از جاماسب حکيم که منسوب به دوران زرتشت است تا عرفا و حکيمانی چون سلمان فارسی، سيبويه، ابو عبدالله خفيف، ابو اسحاق اصطخری، باباکوهی، شيخ محد خليفه خفری، ابو اسحاق کازرونی، شيخ روزبهان، دانيال خنجی شيخ يوسف سروستانی، قطبالدين شيرازی، صدر المتکلمين ملاصدرا، غياثالدين شيرازی، قاآنی شيرازی تنها بخش ناچيزی از هزاران عارف و حکيم و انديشمند برخواسته از اين ديار است.
باغها و بوستانها:
ديار فارس و شهر شیراز را از دیرباز، با سروهای سر به فلک کشیده و باغهای زیبای آن میشناسند. از آن جمله به باغ عفیفآباد با اسلحههای قدیمی، باغ ارم با سروهای ناز سر به آسمان کشیده که امروزه جايگاهی جهانی يافته است، باغ زیبای جهاننما با عمارت کلاهفرنگی، باغ موزه پارس که به باغ نظر شهره است، باغ تخت که امروزه از کوشک زيباي آن اثری نمانده است، باغ تاريخی نشاط در سرزمين تشنهی لار و از همه سرشناستر و مادر باغهای ايرانی، پرديس شاهی پاسارگاد، میتوان اشاره کرد. اما در این میان باید به باغ اردیبهشتی دلگشا، خوابگاه نارنجهای خوشبوی شیراز و عمارت کلاه فرنگياش که در جوار قلعه باستانی فهندژ و آرامگاه شيخ اجل سعدی است، نیز اشاره کرد که قرار از دلهای شیدا و دل از کف آدمی میبرد.
سرزمينی سراسر فرهنگ و تمدن و تاريخ هر آن کس که فکر میکند فارس تنها شیراز است، سخت در اشتباه است. که فارس را شهر فیروزهای فیروزآباد با اماکن تاریخی زیبایش که ساخته دست اردشیر ساسانی میباشد، شکل دادهاست. از جمله يادمانهای آن میتوان به کاخ اردشیر بابکان، قلعه دختر، نقوش برجسته تنگاب، شهر باستانی گور و بسياری ديگر اشاره کرد.
کمی آنسو تر از شیراز به سمت بوشهر که میرویم، به شهری کهن به نام کازرون میرسیم که بیشاپور را به میزبانی، سالهاست که در خود جای داده، شهری که در دوره ساسانی و به دست شاپور اول که مجسمه با شکوهش در نزدیکی همین شهر، در غار بیشاپور به تارخ تاریخ چون نگینی بر انگشتری، به زیبایی نشسته است.
اما دشت مرودشت نام ایران را به چندین بنای با شکوه و جلال مزین کرده که انگشت تحیر را بر لبان هر بینندهای وا میدارد. از این بناها میتوان به کهنه خاک تاریخ جهان، شهر پارسه یا تختجمشید و نخستین پایتخت ایرانیان یعنی پاسارگاد و آرامگاه مردان بزرگ تاریخ بشریت یعنی نقش رستم و یادگار پادشاهان کهن ساسانی یعنی نقش رجب اشاره کرد.
اما حیف است که به نقش جاودانه شاپور ساسانی و والریانوس، امپراتور روم که به زانو نشسته در مقابل شاه ایران، اشاره نکنيم و به خاکی که شاپور ساسانی به وی در بیشاپور اختصاص داد و انسانیت را در حق این اسیر رومی تمام کرد.
روايت شاهکارهای هنری و معماری و فرهنگی ديار فارس، روايتی بیپايان و بی انتهاست، روايت سرزمينی است که با احترام و با انديشه بايد در گوشه گوشهی آن پای گذاشت و قدم برداشت.
محيط زيست فارس:
چندی پیش که به شیراز میآمدی، هم پرواز مرغان مهاجر میشدی که خاک سرد سرزمینهای خویش را به عشق آبهای گرم دریاچههای فارس ترک میگفتند امّا دست روزگار و سالها خشکسالی خانه مرغان مهاجر را به هم ریخت. فارس را دریاچههایی چون پریشان در کازرون، بختگان در نیريز، کافتر در اقلید و دریاچه مهارلو در شیراز صفایی دو صد باره داده است. اما با وجود سختگيری طبيعت در ساليان گذشته بر اين خاک آسمانی، همچنان بر اين سرزمين رودها و جويبارها و برکههای دلنواز جاری است.
رودخانه قرهآقاج که از دل اين خاک زرخيز میگذرد و به آن شادابی و طراوت میبخشد، رودخانههای درودزن و پلوار (سيوند) که به هم میپيوندند و رود خروشان کُر را میآفرينند، رودخانه شاپور که رونقبخش جنوب فارس است و بسياری ديگر، هر کدام برای مردمان بخشی از فارس زاينده و روزیسازند. به اين همه، جويبارهای محلی و زيبای فراوان ديگر فارس را هم اگر بيافزاييم، عنوان بهشت ايران را برای ديار فارس سزاوارتر میکند.
سرزمين پارس دیاری است که ديرينگی تمدن در آن به درازای تاریخ است و فرهنگی دارد که از بسیار روزهای تاریخ بشری عبور کرده و طبیعت کم مانندی که بسياری از گونههای آبوهوایی ایران را به ارث برده است.
از آثار باقی مانده انسانهای نخستين در غارهای پيش از تاريخ استان فارس گرفته تا نقشهای باقی مانده از آنها در ديواره کوهها و از تپهها و محوطههای باستانی به جا مانده از تمدنهای کهن پيش از تاريخ، که در پهنه فارس فراوان هستند، تا بناها و نقشبرجستههای به يادگار مانده از تمدنهای درخشان فلات ايران تا نقاشیها و سنگبریها و گچبریها و بسياری ديگر، همه نشانگر جايگاه ويژه استان فارس در تاريخ و تمدن ايران است. در گستره اين ديار، نشانههای تمدن بسيارند. کارگاههای چند هزار سالهی توليد و پخت سفال، کارگاههای باستانی ذوب فلزات، محوطههای صنعتی فرآوری محصولات گياهی و معادن باستانی و تاريخی سنگ و تاسيسات تاريخی کمنظير شهری، تنها بخش کوچکی از گذشته پرافتخار سرزمين پارسيان است.
تمدن عیلام یکی از قدیمیترین و نخستین تمدنهای بشر است که در هزاره سوم پيش از ميلاد (پنج هزار سال پيش) در سرزمين خوزستان و بخشی از استان فارس وجود داشت. امروزه آثاری از آن روزگار همچون محوطه و نقشبرجستههای «گورنگون» در ممسنی، نقش برجستهای در نقش رستم و تپههایی چند از خود در فارس باقی گذاشتهاند.
روزگاری که آریاییان مهاجر، سرزمینهای بیچراگاه خویش را ترک گفتند، به فلاتی خوش آب و هوا به نام فلات ایران رسیدند و به سه دسته تقسیم شدند. گروهی قوم «ماد» نامیده میشدند، گروه دیگری «پارت» و گروه سوم را که در سرزمینهای جنوبی فلات ایران که به «انشان» معروف بود سکنی گزیدند، قوم «پارس» مینامیدند.
انشان را هخامنش، جد هخامنشیان حکومت میکرد. حکومتی به اندازه تمام سرزمین انشان. اما پادشاهی، پس از هخامنش به «چیش پيش» و پس از او به پسر و نوهاش کوروش اول و کمبوجیه اول پدر کوروش بزرگ رسید.
کوروش اتحادی مهربان بین دو قوم پارس و ماد به وجود آورد، که ثمره آن سنگبنای ایران امروزی بود. از شاهنشاهی هخامنشی، هسته کشور ایران یعنی پارس به وجود آمد. حکومتی با افکاری بسیار فراتر از دوران خویش، که خطی جدید در تاریخ فکری بشری به وجود آورد، که آغار انساندوستی و نشر آن به تمام دنيای متمدن آن روزگار بود، که آن را بر روی استوانهای به نام «منشور کوروش» به عنوان سندی پیشگام در زمینه حقوق بشر از خود به جای گذاشت.
هخامنشيان در سرزمين پارس شهرها بنا کردند و سازههای فراوان برای آسايش مردم ساختند، دانش معماری و مهندسی را به بالاترين جايگاه خود در دنيای باستان رساندند و بر گوشه و کنار آن، باورهايشان به صورت تجلی هنری تکرار نشدنی نقش بست و در تمام دنيای متمدن آن روز گسترش یافت.
پس از امپراتوری هخامنشی، سرزمين پارس با گذر از روزهای سخت اسکندری، به دست سلوکیان و اشکانیان رسید و پس از قرنها باز هم یک پارسی به نام ساسان، نيای بزرگ ساسانیان، ایران ملوکالطوایفی را متحد کرد و سلسله ساسانی را بنا نهاد که چهار قرن و اندی به طول انجامید.
پس از ظهور اسلام و ورود آن به فلات ايران نيز سرزمين فارس، همچنان از مراکز اصلی تمدن ايران اسلامی باقی ماند و از جايگاه و اهمّیّتش کاسته نشد. تشکيل برخی از نخستين حکومتهای ايرانی پس از اسلام در فارس مانند آل بويه، نشانگر اهمّيّت اين منطقه از سرزمين ايران است. جايگاه فارس و مردم آن در دوران پس از اسلام در تمدن اسلامی نيز شايان توجه است. بسياری از انديشمندان و دانشمندان جهان اسلام از فارس برخاستند و در گسترش دانش و حکمت و هنر و ديگر زمینهها نقشی بیمانند ايفا نمودند.
پس از دوره صفويّه که سرزمين ايران با حمله افغانها و جنگهای نادرشاه افشار برای بيرون راندن آنها به ويرانهای تبديل شده بود، با ظهور حکومت زنديه از فارس که نخستين پادشاه صلح طلب آن، کريم خان زند، شايد به دنبال انديشههای انساندوستانه بزرگان تاريخ ايران خود را وکيل الرعايا لقب داد، دوباره کشور روی آرامش ديد و ويرانهها از نو ساخته شد. در شيراز بناهای کم مانندی ايجاد شد و در ديگر نقاط ايران نيز اين اقدام ادامه يافت. در دوره قاجار هم با وجود کاستیهای فراوان و نيز کم توجهی نسبی حاکمان به فارس، از جايگاه فرهنگی، علمی و اقتصادی فارس در کشور کاسته نشد که نشانه آن را در انبوه بناهای فاخر بازمانده از دوره قاجار میتوان به نظاره نشست.
آثار تاریخی:
در فارس از پاسارگاد تا تختجمشید، از نقش رستم تا نقش رجب، از بیشاپور تا غار شاپور، از تنگ چوگان تا قمپ آتشکده، از کاخ ساسانی سروستان تا قلعه دختر فیروزآباد، از سراب بهرام تا قلعه ایزدخواست، از بازار وکیل و حمام وکیل تا مسجد نصیرالملک و نارنجستان قوام همه مهری است بر دانش معماری این مردمان کهنهپوش تاریخ. بسياری از شهرهای تاريخی ايران زمين در استان فارس جای گرفتهاند. شهرهای هخامنشی شناسايی شده بسياری در سرزمين باستانی پارس که امروزه به استانهای کوچکتری تقسيم شدهاند قرار داشتهاند. شهر هخامنشی پارسه در کنار کاخهای تختجمشيد، شهر هخامنشی-ساسانی استخر در نزديکی تختجمشيد، شهر هخامنشی پاسارگاد در کنار کاخهای پاسارگاد، شهر هخامنشی ليدوما در ميانه راه باستانی شاهی در شهرستان ممسنی امروزی، شهری هخامنشی از دوره کوروش در مجاورت کاخ چرخاب و نيز شهر هخامنشی فرار گرفته در اطراف کاخ بردک سياه در شهرستان برازجان در استان بوشهر از گوهرهای بیمانند ايران است.
در دوران ساسانی نيز شهرهای عظيم بسياری در اين پهنه زرخيز ايجاد شدهاند. شهر گور در نزديکی فيروزآباد امروزی، شهر بيشاپور و شهر سرمشهد در نزديکی شهر کازرون امروزی، شهر دايرهای شکل دارابگرد در مجاورت شهر داراب، شهر تاريخی لار، شهر آپارتمانی شکل ايزدخواست در نزديکی آباده امروز، شهری ساسانی که در پشت سد ملاصدرا در شهرستان اقليد کشف شد و پس از آبگيری آن سد مجال معرفی نيافت، شهر ساسانی ديگری که در پشت سد سلمان فارسی در شهرستان اقليد به صورت ناشناخته در درياچه سد غرق شد و نيز شهر بندری باستانی سيراف که امروزه در استان بوشهر قرار گرفته است، شهر تاريخی ليان که امروز در کنار شهر بوشهر در استان بوشهر است و بسياری ديگر، گوشهای از پيشينهی تمدنی سرزمين پارسيان است.
به اين مجموعه، دهها محوطه تاريخی از دوران باستانی ايران که مراکز کوچک حکومتی يا قلعههای نظامی و يا شهرکهای گوناگونی را تشکيل میدادهاند و به فراوانی در گوشهگوشه فارس جای گرفتهاند را نيز بايد اضافه کرد.
در دوران اسلامی نيز شهرهای فراوانی در سرزمين پارس بنا شدهاند. از آن ميان، شهر شيراز را که نگين فرزانگی ايرانيان است شاخصترين آنها بايد قرار داد. همچنين شهرهای بزرگ ديگری چون لار، فيروزآباد، جهرم، داراب، کازرون، آباده، استهبان، نیريز، نورآباد، ارسنجان هر کدام زينتدهنده بخشی از پيشينه درخشان تاريخی فارس و ايران هستند.
مساجد و بناهای مذهبی فارس:
سرزمين فارس و مردمانش، از دورترين دورههای ثبت شده در تاريخ تا امروز، از مهمترين پايگاههای خداپرستی و دينداری در نجد ايران بودهاند. انبوه بناهای مذهبی باستانی و معاصر و وجود بیشمار عارفان و حکيمان و زاهدان در اين ديار، باعث ايجاد کمنظيرترين بناهای مذهبی ايران در سرزمين فارس در طول تاريخ شده است. کافی است تا نگاهی به کهنترين نقش برجستههای باقی مانده در گوشه و کنار اين سرزمين بياندازيم تا به باورمندی اين مردمان نجيب پی ببريم.
از کهنترين بناهای مذهبی - آيينی ايران، شايد بتوان محوطه مقدس در کنار مجموعه جهانی پاسارگاد را نام برد. وجود چندين آتشکده باقی مانده از دوره ساسانی در فارس که مهمترين آتشکده آن دوران، آتشکده آذر فرنبغ در منطفه کاريان لارستان، را نيز شامل میشود، و نيز نخستين آتشکدههايی که پس مسلمان شدن ايرانيان به مسجد تبديل شدهاند، مانند آتشکده مسجد ايزدخواست، آتشکده مسجد سنگی داراب و بسياری ديگر، نشانگر جايگاه ويژه بناهای مذهبی در ميان فارسيان است. وجود مساجد بینظيری که هر کدام چون نگينی زينتبخش در هنر و معماری جهان اسلام هستند، باعث شده تا در هر شهر و روستای اين ديار برای دلدادگان هنر، چشمنوازی کنند.
مساجد بینظيری چون مسجد جامع کبير نیريز، مسجد جامع سوريان در بوانات، مسجد جامع اقليد، مسجد جامع خنج، امامزاده شهدا در خرمبيد، بنای امامزاده سيد نورالدين سپيدان، مسجد و مدرسه خان در جهرم، مسجد جامع داراب، مسجد جامع ارسنجان، مسجد علی خان اشکنان لامرد بخشی از آثار هنری بینظيری است که معماران چيره دست فارس، وقف خانه خدا نمودهاند. اما شاهکارهای بینظيری از آجرتراشی و کاشیکاری و گچبری و نقاشی و ديگر هنرهای عالی، در دل بافت تاريخی شهر شيراز، مساجد اين شهر را به فضايی روحبخش تبديل کردهاند. مسجدنو يا شهدا، مسجد جامع عتيق، مسجد سياوشون، مسجد بغدادی، مسجد مشير و نگين مساجد فارس، مسجد فيروزهای نصير الملک و مسجد وکيل، تنها بخشی کوچک از مساجد کمنظير و بینظير استان فارس است.
ادبیات و عارفان:
اما فارس را باید باعث لطافت بیان و بلاغت کلام دانست. خاکی که در میان باغهای به هم پیوسته نارنج خویش مردمانی را با طبع روان شعر در خود جای داده است و به خاطر خوی مردمانش، خواستگاه عارفان بیشمار شده است.
فارس سرزمين شيوايی کلام است. جایی که ادب، عشق، عرفان و معرفت گردونهای از مهر به وجود میآورد که شعر نام دارد. خاک شیراز، شیرین زبانانی چون حافظ نامی، سعدی همیشه باقی، شوریده شیرازی، وصال شيرازی، خواجوی کرمانی و ديگران پرشماری را پرورش داده که هریک در خط فکری خویش، شهره آفاقند و هر روز و هر ساله دلدادگانی را از گوشه گوشه این کره خاکی بر سر خاک خویش گرد هم میآورند.
فارس جايگاه عارفانی است که در دوران حيات خويش، گمنام زيستند اما مقامات رفيعشان، آنها را بر صدر نامداران حکمت و انديشه قرار داده است. از جاماسب حکيم که منسوب به دوران زرتشت است تا عرفا و حکيمانی چون سلمان فارسی، سيبويه، ابو عبدالله خفيف، ابو اسحاق اصطخری، باباکوهی، شيخ محد خليفه خفری، ابو اسحاق کازرونی، شيخ روزبهان، دانيال خنجی شيخ يوسف سروستانی، قطبالدين شيرازی، صدر المتکلمين ملاصدرا، غياثالدين شيرازی، قاآنی شيرازی تنها بخش ناچيزی از هزاران عارف و حکيم و انديشمند برخواسته از اين ديار است.
باغها و بوستانها:
ديار فارس و شهر شیراز را از دیرباز، با سروهای سر به فلک کشیده و باغهای زیبای آن میشناسند. از آن جمله به باغ عفیفآباد با اسلحههای قدیمی، باغ ارم با سروهای ناز سر به آسمان کشیده که امروزه جايگاهی جهانی يافته است، باغ زیبای جهاننما با عمارت کلاهفرنگی، باغ موزه پارس که به باغ نظر شهره است، باغ تخت که امروزه از کوشک زيباي آن اثری نمانده است، باغ تاريخی نشاط در سرزمين تشنهی لار و از همه سرشناستر و مادر باغهای ايرانی، پرديس شاهی پاسارگاد، میتوان اشاره کرد. اما در این میان باید به باغ اردیبهشتی دلگشا، خوابگاه نارنجهای خوشبوی شیراز و عمارت کلاه فرنگياش که در جوار قلعه باستانی فهندژ و آرامگاه شيخ اجل سعدی است، نیز اشاره کرد که قرار از دلهای شیدا و دل از کف آدمی میبرد.
سرزمينی سراسر فرهنگ و تمدن و تاريخ هر آن کس که فکر میکند فارس تنها شیراز است، سخت در اشتباه است. که فارس را شهر فیروزهای فیروزآباد با اماکن تاریخی زیبایش که ساخته دست اردشیر ساسانی میباشد، شکل دادهاست. از جمله يادمانهای آن میتوان به کاخ اردشیر بابکان، قلعه دختر، نقوش برجسته تنگاب، شهر باستانی گور و بسياری ديگر اشاره کرد.
کمی آنسو تر از شیراز به سمت بوشهر که میرویم، به شهری کهن به نام کازرون میرسیم که بیشاپور را به میزبانی، سالهاست که در خود جای داده، شهری که در دوره ساسانی و به دست شاپور اول که مجسمه با شکوهش در نزدیکی همین شهر، در غار بیشاپور به تارخ تاریخ چون نگینی بر انگشتری، به زیبایی نشسته است.
اما دشت مرودشت نام ایران را به چندین بنای با شکوه و جلال مزین کرده که انگشت تحیر را بر لبان هر بینندهای وا میدارد. از این بناها میتوان به کهنه خاک تاریخ جهان، شهر پارسه یا تختجمشید و نخستین پایتخت ایرانیان یعنی پاسارگاد و آرامگاه مردان بزرگ تاریخ بشریت یعنی نقش رستم و یادگار پادشاهان کهن ساسانی یعنی نقش رجب اشاره کرد.
اما حیف است که به نقش جاودانه شاپور ساسانی و والریانوس، امپراتور روم که به زانو نشسته در مقابل شاه ایران، اشاره نکنيم و به خاکی که شاپور ساسانی به وی در بیشاپور اختصاص داد و انسانیت را در حق این اسیر رومی تمام کرد.
روايت شاهکارهای هنری و معماری و فرهنگی ديار فارس، روايتی بیپايان و بی انتهاست، روايت سرزمينی است که با احترام و با انديشه بايد در گوشه گوشهی آن پای گذاشت و قدم برداشت.
محيط زيست فارس:
چندی پیش که به شیراز میآمدی، هم پرواز مرغان مهاجر میشدی که خاک سرد سرزمینهای خویش را به عشق آبهای گرم دریاچههای فارس ترک میگفتند امّا دست روزگار و سالها خشکسالی خانه مرغان مهاجر را به هم ریخت. فارس را دریاچههایی چون پریشان در کازرون، بختگان در نیريز، کافتر در اقلید و دریاچه مهارلو در شیراز صفایی دو صد باره داده است. اما با وجود سختگيری طبيعت در ساليان گذشته بر اين خاک آسمانی، همچنان بر اين سرزمين رودها و جويبارها و برکههای دلنواز جاری است.
رودخانه قرهآقاج که از دل اين خاک زرخيز میگذرد و به آن شادابی و طراوت میبخشد، رودخانههای درودزن و پلوار (سيوند) که به هم میپيوندند و رود خروشان کُر را میآفرينند، رودخانه شاپور که رونقبخش جنوب فارس است و بسياری ديگر، هر کدام برای مردمان بخشی از فارس زاينده و روزیسازند. به اين همه، جويبارهای محلی و زيبای فراوان ديگر فارس را هم اگر بيافزاييم، عنوان بهشت ايران را برای ديار فارس سزاوارتر میکند.
از آثار باقی مانده انسانهای نخستين در غارهای پيش از تاريخ استان فارس گرفته تا نقشهای باقی مانده از آنها در ديواره کوهها و از تپهها و محوطههای باستانی به جا مانده از تمدنهای کهن پيش از تاريخ، که در پهنه فارس فراوان هستند، تا بناها و نقشبرجستههای به يادگار مانده از تمدنهای درخشان فلات ايران تا نقاشیها و سنگبریها و گچبریها و بسياری ديگر، همه نشانگر جايگاه ويژه استان فارس در تاريخ و تمدن ايران است. در گستره اين ديار، نشانههای تمدن بسيارند. کارگاههای چند هزار سالهی توليد و پخت سفال، کارگاههای باستانی ذوب فلزات، محوطههای صنعتی فرآوری محصولات گياهی و معادن باستانی و تاريخی سنگ و تاسيسات تاريخی کمنظير شهری، تنها بخش کوچکی از گذشته پرافتخار سرزمين پارسيان است.
تمدن عیلام یکی از قدیمیترین و نخستین تمدنهای بشر است که در هزاره سوم پيش از ميلاد (پنج هزار سال پيش) در سرزمين خوزستان و بخشی از استان فارس وجود داشت. امروزه آثاری از آن روزگار همچون محوطه و نقشبرجستههای «گورنگون» در ممسنی، نقش برجستهای در نقش رستم و تپههایی چند از خود در فارس باقی گذاشتهاند.
روزگاری که آریاییان مهاجر، سرزمینهای بیچراگاه خویش را ترک گفتند، به فلاتی خوش آب و هوا به نام فلات ایران رسیدند و به سه دسته تقسیم شدند. گروهی قوم «ماد» نامیده میشدند، گروه دیگری «پارت» و گروه سوم را که در سرزمینهای جنوبی فلات ایران که به «انشان» معروف بود سکنی گزیدند، قوم «پارس» مینامیدند.
انشان را هخامنش، جد هخامنشیان حکومت میکرد. حکومتی به اندازه تمام سرزمین انشان. اما پادشاهی، پس از هخامنش به «چیش پيش» و پس از او به پسر و نوهاش کوروش اول و کمبوجیه اول پدر کوروش بزرگ رسید.
کوروش اتحادی مهربان بین دو قوم پارس و ماد به وجود آورد، که ثمره آن سنگبنای ایران امروزی بود. از شاهنشاهی هخامنشی، هسته کشور ایران یعنی پارس به وجود آمد. حکومتی با افکاری بسیار فراتر از دوران خویش، که خطی جدید در تاریخ فکری بشری به وجود آورد، که آغار انساندوستی و نشر آن به تمام دنيای متمدن آن روزگار بود، که آن را بر روی استوانهای به نام «منشور کوروش» به عنوان سندی پیشگام در زمینه حقوق بشر از خود به جای گذاشت.
هخامنشيان در سرزمين پارس شهرها بنا کردند و سازههای فراوان برای آسايش مردم ساختند، دانش معماری و مهندسی را به بالاترين جايگاه خود در دنيای باستان رساندند و بر گوشه و کنار آن، باورهايشان به صورت تجلی هنری تکرار نشدنی نقش بست و در تمام دنيای متمدن آن روز گسترش یافت.
پس از امپراتوری هخامنشی، سرزمين پارس با گذر از روزهای سخت اسکندری، به دست سلوکیان و اشکانیان رسید و پس از قرنها باز هم یک پارسی به نام ساسان، نيای بزرگ ساسانیان، ایران ملوکالطوایفی را متحد کرد و سلسله ساسانی را بنا نهاد که چهار قرن و اندی به طول انجامید.
پس از ظهور اسلام و ورود آن به فلات ايران نيز سرزمين فارس، همچنان از مراکز اصلی تمدن ايران اسلامی باقی ماند و از جايگاه و اهمّیّتش کاسته نشد. تشکيل برخی از نخستين حکومتهای ايرانی پس از اسلام در فارس مانند آل بويه، نشانگر اهمّيّت اين منطقه از سرزمين ايران است. جايگاه فارس و مردم آن در دوران پس از اسلام در تمدن اسلامی نيز شايان توجه است. بسياری از انديشمندان و دانشمندان جهان اسلام از فارس برخاستند و در گسترش دانش و حکمت و هنر و ديگر زمینهها نقشی بیمانند ايفا نمودند.
پس از دوره صفويّه که سرزمين ايران با حمله افغانها و جنگهای نادرشاه افشار برای بيرون راندن آنها به ويرانهای تبديل شده بود، با ظهور حکومت زنديه از فارس که نخستين پادشاه صلح طلب آن، کريم خان زند، شايد به دنبال انديشههای انساندوستانه بزرگان تاريخ ايران خود را وکيل الرعايا لقب داد، دوباره کشور روی آرامش ديد و ويرانهها از نو ساخته شد. در شيراز بناهای کم مانندی ايجاد شد و در ديگر نقاط ايران نيز اين اقدام ادامه يافت. در دوره قاجار هم با وجود کاستیهای فراوان و نيز کم توجهی نسبی حاکمان به فارس، از جايگاه فرهنگی، علمی و اقتصادی فارس در کشور کاسته نشد که نشانه آن را در انبوه بناهای فاخر بازمانده از دوره قاجار میتوان به نظاره نشست.
آثار تاریخی:
در فارس از پاسارگاد تا تختجمشید، از نقش رستم تا نقش رجب، از بیشاپور تا غار شاپور، از تنگ چوگان تا قمپ آتشکده، از کاخ ساسانی سروستان تا قلعه دختر فیروزآباد، از سراب بهرام تا قلعه ایزدخواست، از بازار وکیل و حمام وکیل تا مسجد نصیرالملک و نارنجستان قوام همه مهری است بر دانش معماری این مردمان کهنهپوش تاریخ. بسياری از شهرهای تاريخی ايران زمين در استان فارس جای گرفتهاند. شهرهای هخامنشی شناسايی شده بسياری در سرزمين باستانی پارس که امروزه به استانهای کوچکتری تقسيم شدهاند قرار داشتهاند. شهر هخامنشی پارسه در کنار کاخهای تختجمشيد، شهر هخامنشی-ساسانی استخر در نزديکی تختجمشيد، شهر هخامنشی پاسارگاد در کنار کاخهای پاسارگاد، شهر هخامنشی ليدوما در ميانه راه باستانی شاهی در شهرستان ممسنی امروزی، شهری هخامنشی از دوره کوروش در مجاورت کاخ چرخاب و نيز شهر هخامنشی فرار گرفته در اطراف کاخ بردک سياه در شهرستان برازجان در استان بوشهر از گوهرهای بیمانند ايران است.
در دوران ساسانی نيز شهرهای عظيم بسياری در اين پهنه زرخيز ايجاد شدهاند. شهر گور در نزديکی فيروزآباد امروزی، شهر بيشاپور و شهر سرمشهد در نزديکی شهر کازرون امروزی، شهر دايرهای شکل دارابگرد در مجاورت شهر داراب، شهر تاريخی لار، شهر آپارتمانی شکل ايزدخواست در نزديکی آباده امروز، شهری ساسانی که در پشت سد ملاصدرا در شهرستان اقليد کشف شد و پس از آبگيری آن سد مجال معرفی نيافت، شهر ساسانی ديگری که در پشت سد سلمان فارسی در شهرستان اقليد به صورت ناشناخته در درياچه سد غرق شد و نيز شهر بندری باستانی سيراف که امروزه در استان بوشهر قرار گرفته است، شهر تاريخی ليان که امروز در کنار شهر بوشهر در استان بوشهر است و بسياری ديگر، گوشهای از پيشينهی تمدنی سرزمين پارسيان است.
به اين مجموعه، دهها محوطه تاريخی از دوران باستانی ايران که مراکز کوچک حکومتی يا قلعههای نظامی و يا شهرکهای گوناگونی را تشکيل میدادهاند و به فراوانی در گوشهگوشه فارس جای گرفتهاند را نيز بايد اضافه کرد.
در دوران اسلامی نيز شهرهای فراوانی در سرزمين پارس بنا شدهاند. از آن ميان، شهر شيراز را که نگين فرزانگی ايرانيان است شاخصترين آنها بايد قرار داد. همچنين شهرهای بزرگ ديگری چون لار، فيروزآباد، جهرم، داراب، کازرون، آباده، استهبان، نیريز، نورآباد، ارسنجان هر کدام زينتدهنده بخشی از پيشينه درخشان تاريخی فارس و ايران هستند.
مساجد و بناهای مذهبی فارس:
سرزمين فارس و مردمانش، از دورترين دورههای ثبت شده در تاريخ تا امروز، از مهمترين پايگاههای خداپرستی و دينداری در نجد ايران بودهاند. انبوه بناهای مذهبی باستانی و معاصر و وجود بیشمار عارفان و حکيمان و زاهدان در اين ديار، باعث ايجاد کمنظيرترين بناهای مذهبی ايران در سرزمين فارس در طول تاريخ شده است. کافی است تا نگاهی به کهنترين نقش برجستههای باقی مانده در گوشه و کنار اين سرزمين بياندازيم تا به باورمندی اين مردمان نجيب پی ببريم.
از کهنترين بناهای مذهبی - آيينی ايران، شايد بتوان محوطه مقدس در کنار مجموعه جهانی پاسارگاد را نام برد. وجود چندين آتشکده باقی مانده از دوره ساسانی در فارس که مهمترين آتشکده آن دوران، آتشکده آذر فرنبغ در منطفه کاريان لارستان، را نيز شامل میشود، و نيز نخستين آتشکدههايی که پس مسلمان شدن ايرانيان به مسجد تبديل شدهاند، مانند آتشکده مسجد ايزدخواست، آتشکده مسجد سنگی داراب و بسياری ديگر، نشانگر جايگاه ويژه بناهای مذهبی در ميان فارسيان است. وجود مساجد بینظيری که هر کدام چون نگينی زينتبخش در هنر و معماری جهان اسلام هستند، باعث شده تا در هر شهر و روستای اين ديار برای دلدادگان هنر، چشمنوازی کنند.
مساجد بینظيری چون مسجد جامع کبير نیريز، مسجد جامع سوريان در بوانات، مسجد جامع اقليد، مسجد جامع خنج، امامزاده شهدا در خرمبيد، بنای امامزاده سيد نورالدين سپيدان، مسجد و مدرسه خان در جهرم، مسجد جامع داراب، مسجد جامع ارسنجان، مسجد علی خان اشکنان لامرد بخشی از آثار هنری بینظيری است که معماران چيره دست فارس، وقف خانه خدا نمودهاند. اما شاهکارهای بینظيری از آجرتراشی و کاشیکاری و گچبری و نقاشی و ديگر هنرهای عالی، در دل بافت تاريخی شهر شيراز، مساجد اين شهر را به فضايی روحبخش تبديل کردهاند. مسجدنو يا شهدا، مسجد جامع عتيق، مسجد سياوشون، مسجد بغدادی، مسجد مشير و نگين مساجد فارس، مسجد فيروزهای نصير الملک و مسجد وکيل، تنها بخشی کوچک از مساجد کمنظير و بینظير استان فارس است.
ادبیات و عارفان:
اما فارس را باید باعث لطافت بیان و بلاغت کلام دانست. خاکی که در میان باغهای به هم پیوسته نارنج خویش مردمانی را با طبع روان شعر در خود جای داده است و به خاطر خوی مردمانش، خواستگاه عارفان بیشمار شده است.
فارس سرزمين شيوايی کلام است. جایی که ادب، عشق، عرفان و معرفت گردونهای از مهر به وجود میآورد که شعر نام دارد. خاک شیراز، شیرین زبانانی چون حافظ نامی، سعدی همیشه باقی، شوریده شیرازی، وصال شيرازی، خواجوی کرمانی و ديگران پرشماری را پرورش داده که هریک در خط فکری خویش، شهره آفاقند و هر روز و هر ساله دلدادگانی را از گوشه گوشه این کره خاکی بر سر خاک خویش گرد هم میآورند.
فارس جايگاه عارفانی است که در دوران حيات خويش، گمنام زيستند اما مقامات رفيعشان، آنها را بر صدر نامداران حکمت و انديشه قرار داده است. از جاماسب حکيم که منسوب به دوران زرتشت است تا عرفا و حکيمانی چون سلمان فارسی، سيبويه، ابو عبدالله خفيف، ابو اسحاق اصطخری، باباکوهی، شيخ محد خليفه خفری، ابو اسحاق کازرونی، شيخ روزبهان، دانيال خنجی شيخ يوسف سروستانی، قطبالدين شيرازی، صدر المتکلمين ملاصدرا، غياثالدين شيرازی، قاآنی شيرازی تنها بخش ناچيزی از هزاران عارف و حکيم و انديشمند برخواسته از اين ديار است.
باغها و بوستانها:
ديار فارس و شهر شیراز را از دیرباز، با سروهای سر به فلک کشیده و باغهای زیبای آن میشناسند. از آن جمله به باغ عفیفآباد با اسلحههای قدیمی، باغ ارم با سروهای ناز سر به آسمان کشیده که امروزه جايگاهی جهانی يافته است، باغ زیبای جهاننما با عمارت کلاهفرنگی، باغ موزه پارس که به باغ نظر شهره است، باغ تخت که امروزه از کوشک زيباي آن اثری نمانده است، باغ تاريخی نشاط در سرزمين تشنهی لار و از همه سرشناستر و مادر باغهای ايرانی، پرديس شاهی پاسارگاد، میتوان اشاره کرد. اما در این میان باید به باغ اردیبهشتی دلگشا، خوابگاه نارنجهای خوشبوی شیراز و عمارت کلاه فرنگياش که در جوار قلعه باستانی فهندژ و آرامگاه شيخ اجل سعدی است، نیز اشاره کرد که قرار از دلهای شیدا و دل از کف آدمی میبرد.
سرزمينی سراسر فرهنگ و تمدن و تاريخ هر آن کس که فکر میکند فارس تنها شیراز است، سخت در اشتباه است. که فارس را شهر فیروزهای فیروزآباد با اماکن تاریخی زیبایش که ساخته دست اردشیر ساسانی میباشد، شکل دادهاست. از جمله يادمانهای آن میتوان به کاخ اردشیر بابکان، قلعه دختر، نقوش برجسته تنگاب، شهر باستانی گور و بسياری ديگر اشاره کرد.
کمی آنسو تر از شیراز به سمت بوشهر که میرویم، به شهری کهن به نام کازرون میرسیم که بیشاپور را به میزبانی، سالهاست که در خود جای داده، شهری که در دوره ساسانی و به دست شاپور اول که مجسمه با شکوهش در نزدیکی همین شهر، در غار بیشاپور به تارخ تاریخ چون نگینی بر انگشتری، به زیبایی نشسته است.
اما دشت مرودشت نام ایران را به چندین بنای با شکوه و جلال مزین کرده که انگشت تحیر را بر لبان هر بینندهای وا میدارد. از این بناها میتوان به کهنه خاک تاریخ جهان، شهر پارسه یا تختجمشید و نخستین پایتخت ایرانیان یعنی پاسارگاد و آرامگاه مردان بزرگ تاریخ بشریت یعنی نقش رستم و یادگار پادشاهان کهن ساسانی یعنی نقش رجب اشاره کرد.
اما حیف است که به نقش جاودانه شاپور ساسانی و والریانوس، امپراتور روم که به زانو نشسته در مقابل شاه ایران، اشاره نکنيم و به خاکی که شاپور ساسانی به وی در بیشاپور اختصاص داد و انسانیت را در حق این اسیر رومی تمام کرد.
روايت شاهکارهای هنری و معماری و فرهنگی ديار فارس، روايتی بیپايان و بی انتهاست، روايت سرزمينی است که با احترام و با انديشه بايد در گوشه گوشهی آن پای گذاشت و قدم برداشت.
محيط زيست فارس:
چندی پیش که به شیراز میآمدی، هم پرواز مرغان مهاجر میشدی که خاک سرد سرزمینهای خویش را به عشق آبهای گرم دریاچههای فارس ترک میگفتند امّا دست روزگار و سالها خشکسالی خانه مرغان مهاجر را به هم ریخت. فارس را دریاچههایی چون پریشان در کازرون، بختگان در نیريز، کافتر در اقلید و دریاچه مهارلو در شیراز صفایی دو صد باره داده است. اما با وجود سختگيری طبيعت در ساليان گذشته بر اين خاک آسمانی، همچنان بر اين سرزمين رودها و جويبارها و برکههای دلنواز جاری است.
رودخانه قرهآقاج که از دل اين خاک زرخيز میگذرد و به آن شادابی و طراوت میبخشد، رودخانههای درودزن و پلوار (سيوند) که به هم میپيوندند و رود خروشان کُر را میآفرينند، رودخانه شاپور که رونقبخش جنوب فارس است و بسياری ديگر، هر کدام برای مردمان بخشی از فارس زاينده و روزیسازند. به اين همه، جويبارهای محلی و زيبای فراوان ديگر فارس را هم اگر بيافزاييم، عنوان بهشت ايران را برای ديار فارس سزاوارتر میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.