|

کافه به صرف خلّاقیت

امیر میرزایی

ذهنتان را خوب جمع و جور کنید، حافظه را به کار بیاندازید و ببینید تا به حال چند اجرای خلّاقانه در شیراز یا دیگر شهرهای فارس دیده‌اید؟ وقت پاسخ دادن به این سوال اگر خسته و بی اعصاب باشیم و در یک پاسخ یک کلمه‌ای بگوییم «هیچ» عذاب وجدان چندانی نمی‌گیریم. امّا اگر حالمان بهتر باشد و سر کیف باشیم و بخواهیم کمترین حدّ نوآوری را هم به عنوان یک نقطه‌‌ امیدبخش بپذیریم شاید پاسخمان این باشد که سالی ‌یا دو سالی‌ یک اجرا دیده‌ایم که در شکل و شیوه پا را از کلیشه‌ها و روش‌های همیشگی یک قدم آن طرف‌تر گذاشته‌اند. لااقل یک برگ تازه رو کرده‌اند که بشود به پشتوانه‌‌ آن تک برگ مطمئن شد که گروه اجرایی و کارگردان تفاوت تولد هنری و سری‌دوزی شلوار را می‌دانند. امّا متأسّفانه در بیشتر موارد معمولاً تفاوت کارها به تفاوت داستان و احتمالاً چینش متفاوت بازیگران و سایر دست‌اندرکاران خلاصه می‌شود. منصفانه‌تر این است که بگوییم لااقل بخشی از این یکنواختی به محدودیت گزینه‌ها برای انتخاب محیط اجرا مربوط می‌شود. قصدم از بیان این مسأله مطلقاً این نیست که بار مسوولیّت را از شانه‌ تئاتری‌ها بردارم. نه، همین اوّل کار می‌نویسم که تئاتری‌ها بیشتر از این حرف‌ها مقصّرند (اگر روزنامه جایی برای امضا داشت امضا هم می‌کردم.) قید مطالعه را زده‌اند، سختی تمرین‌های طولانی مدّت را بر خود هموار نمی‌کنند و هزار مشکل دیگر. امّا این دسته‌‌ تنبل و بی‌مطالعه، همه‌ جامعه‌ی تئاتر فارس نیستند. این جامعه اعضای دیگری هم دارد که تعدادشان کم امّا تلاششان چشم‌گیر است. به هر دری می‌زنند تا در شلوغی و ازدحام این وضع نخواستنی راهی برای بروز خلاقیّت و نوآوری‌ پیدا کنند. می‌دانند که تولید یک اثر هنری کار شوخی‌برداری نیست و تن و روانشان را به سختی و زحمت عادت داده‌اند.
تن ندادن به کلیشه‌ها ، آن هم در میان آدم‌هایی که تکرار و رخوت تا مغز استخوانشان رسوخ کرده، به جنگی می‌ماند که از پیش می‌دانی باید برای حفظ شرافت، در آن شکست بخوری و خیلی چیزها را فدای ارزش‌ها و آرزوها و اندیشه‌هایت کنی. یکی از این بربادرفته‌ها اجرا در سالن‌هایی است که به طور خاص برای اجرای نمایش ساخته شده‌اند و دیگری داشتن مخاطب فراوان است. غمی نیست، چرا که این اقلیّت باور دارند نمایش نه با زرق و برق سالن‌های رسمی هویت می‌گیرد نه در میانه‌ی همهمه کف و سوت زاده می‌شود. کوله‌بارشان را بر می‌دارند و به دنبال مکان غیر حرفه‌ای امّا بی‌دریغی می‌گردند که هزار و یک متولّی مربوط و نامربوط نداشته باشد. زخم تعداد مخاطب را هم با این باور مرهم می‌گذارند که کیفیّت مخاطب به کمّیّت تماشاگران ارجح است.
مدّت کوتاهی است که کافه‌ها میزبان خوبی برای این اقلّیّت شده‌اند. آن‌ها که ذوق و سواد و دیگر لوازم نرم‌افزاری را برای اجرای یک تئاتر خلّاقانه و فکر شده دارند، به این مکان جدید دل بسته‌اند. جایی که می‌شود بدون گذر از هفت‌خوان در آن‌ حرف تازه زد و از نزدیک نفس تماشاگری را حس کرد که آمده تا به نیاز روحش پاسخ بدهد. اجراهای کافه‌ای رفته رفته پا می‌گیرند و هویت خودشان را پیدا می‌کنند و گاهی حتّی راهی به فضای رسمی‌تر نمایش باز می‌کنند. یک سالی می‌شود که مجموعه‌ تئاتر شهر در قالب طرحی به نام اجراهای محیطی چند اجرای کافه‌ای را در محیط کافه‌تریای خود میزبانی می‌کند.
البته گمان می‌کنم دور نیست روزی که عاشقان سینه‌چاک کلیشه و ابتذال، این میدان جدید را هم کشف و تسخیر کنند، امّا تا اطّلاع ثانوی، به محض این که دلم برای دیدن یک جو خلّاقیّت تنگ شد می‌دانم که باید برنامه‌ کافه‌ها را بگردم و یک اجرای کافه‌ای یا یک برنامه‌ نمایش‌نامه‌خوانی را لا به لای شلوغی این روزها پیدا کنم. پیش از آن که در هر کدام از این برنامه‌ها حضور پیدا کنم این موضوع را هم با خودم مرور می‌کنم که قرار نیست با یک کار در سطح استانداردهای حرفه‌ای تئاتر مواجه شوم. می‌دانم که کافه علاوه بر آن که میزبان جماعت آوانگارد است، میدان تجربه‌ای است برای تازه‌کارهایی که از قضا مشکل اصلی آن‌ها وارد نبودن به پیچ و خم های زائد و بوروکراسی دست‌وپاگیر مرسوم برای اجرا در سالن‌هاست. پس با این آمادگی روی صندلی کافه می‌نشینم که همیشه قرار نیست آن‌چه با آن مواجه می‌شوم یک اثر آوانگارد شگفت‌انگیز باشد امّا هرچه هست حضور ما در این برنامه‌ها کمک بزرگی است به استقلال تئاتر و شکل‌گیری نوع دیگری از نمایش. گونه‌ای که معمولاً بنا را بر تعامل با تماشاگر می‌گذارد و نتیجه‌ای تازه و بکر و با طراوت تر از غالب اجراهای قاب‌صحنه‌ای به مخاطب خود عرضه می‌کند.
پ.ن: دوست داشتم راجع به سایر برنامه‌های فرهنگی کافه‌ها هم بنویسم. حالا همین میزانش را خلاصه بگویم که اگر شما هم مثل من از سمینارهای خشک و بی روح فرهنگی به ستوه آمده‌اید، می‌توانید میهمان سه-چهار کافه‌ای شوید که معمولاً برنامه‌های درست و درمانی در نقد فیلم و کتاب یا شعرخوانی یا هر موضوع فرهنگی دیگری برگزار می‌کنند.
ذهنتان را خوب جمع و جور کنید، حافظه را به کار بیاندازید و ببینید تا به حال چند اجرای خلّاقانه در شیراز یا دیگر شهرهای فارس دیده‌اید؟ وقت پاسخ دادن به این سوال اگر خسته و بی اعصاب باشیم و در یک پاسخ یک کلمه‌ای بگوییم «هیچ» عذاب وجدان چندانی نمی‌گیریم. امّا اگر حالمان بهتر باشد و سر کیف باشیم و بخواهیم کمترین حدّ نوآوری را هم به عنوان یک نقطه‌‌ امیدبخش بپذیریم شاید پاسخمان این باشد که سالی ‌یا دو سالی‌ یک اجرا دیده‌ایم که در شکل و شیوه پا را از کلیشه‌ها و روش‌های همیشگی یک قدم آن طرف‌تر گذاشته‌اند. لااقل یک برگ تازه رو کرده‌اند که بشود به پشتوانه‌‌ آن تک برگ مطمئن شد که گروه اجرایی و کارگردان تفاوت تولد هنری و سری‌دوزی شلوار را می‌دانند. امّا متأسّفانه در بیشتر موارد معمولاً تفاوت کارها به تفاوت داستان و احتمالاً چینش متفاوت بازیگران و سایر دست‌اندرکاران خلاصه می‌شود. منصفانه‌تر این است که بگوییم لااقل بخشی از این یکنواختی به محدودیت گزینه‌ها برای انتخاب محیط اجرا مربوط می‌شود. قصدم از بیان این مسأله مطلقاً این نیست که بار مسوولیّت را از شانه‌ تئاتری‌ها بردارم. نه، همین اوّل کار می‌نویسم که تئاتری‌ها بیشتر از این حرف‌ها مقصّرند (اگر روزنامه جایی برای امضا داشت امضا هم می‌کردم.) قید مطالعه را زده‌اند، سختی تمرین‌های طولانی مدّت را بر خود هموار نمی‌کنند و هزار مشکل دیگر. امّا این دسته‌‌ تنبل و بی‌مطالعه، همه‌ جامعه‌ی تئاتر فارس نیستند. این جامعه اعضای دیگری هم دارد که تعدادشان کم امّا تلاششان چشم‌گیر است. به هر دری می‌زنند تا در شلوغی و ازدحام این وضع نخواستنی راهی برای بروز خلاقیّت و نوآوری‌ پیدا کنند. می‌دانند که تولید یک اثر هنری کار شوخی‌برداری نیست و تن و روانشان را به سختی و زحمت عادت داده‌اند.
تن ندادن به کلیشه‌ها ، آن هم در میان آدم‌هایی که تکرار و رخوت تا مغز استخوانشان رسوخ کرده، به جنگی می‌ماند که از پیش می‌دانی باید برای حفظ شرافت، در آن شکست بخوری و خیلی چیزها را فدای ارزش‌ها و آرزوها و اندیشه‌هایت کنی. یکی از این بربادرفته‌ها اجرا در سالن‌هایی است که به طور خاص برای اجرای نمایش ساخته شده‌اند و دیگری داشتن مخاطب فراوان است. غمی نیست، چرا که این اقلیّت باور دارند نمایش نه با زرق و برق سالن‌های رسمی هویت می‌گیرد نه در میانه‌ی همهمه کف و سوت زاده می‌شود. کوله‌بارشان را بر می‌دارند و به دنبال مکان غیر حرفه‌ای امّا بی‌دریغی می‌گردند که هزار و یک متولّی مربوط و نامربوط نداشته باشد. زخم تعداد مخاطب را هم با این باور مرهم می‌گذارند که کیفیّت مخاطب به کمّیّت تماشاگران ارجح است.
مدّت کوتاهی است که کافه‌ها میزبان خوبی برای این اقلّیّت شده‌اند. آن‌ها که ذوق و سواد و دیگر لوازم نرم‌افزاری را برای اجرای یک تئاتر خلّاقانه و فکر شده دارند، به این مکان جدید دل بسته‌اند. جایی که می‌شود بدون گذر از هفت‌خوان در آن‌ حرف تازه زد و از نزدیک نفس تماشاگری را حس کرد که آمده تا به نیاز روحش پاسخ بدهد. اجراهای کافه‌ای رفته رفته پا می‌گیرند و هویت خودشان را پیدا می‌کنند و گاهی حتّی راهی به فضای رسمی‌تر نمایش باز می‌کنند. یک سالی می‌شود که مجموعه‌ تئاتر شهر در قالب طرحی به نام اجراهای محیطی چند اجرای کافه‌ای را در محیط کافه‌تریای خود میزبانی می‌کند.
البته گمان می‌کنم دور نیست روزی که عاشقان سینه‌چاک کلیشه و ابتذال، این میدان جدید را هم کشف و تسخیر کنند، امّا تا اطّلاع ثانوی، به محض این که دلم برای دیدن یک جو خلّاقیّت تنگ شد می‌دانم که باید برنامه‌ کافه‌ها را بگردم و یک اجرای کافه‌ای یا یک برنامه‌ نمایش‌نامه‌خوانی را لا به لای شلوغی این روزها پیدا کنم. پیش از آن که در هر کدام از این برنامه‌ها حضور پیدا کنم این موضوع را هم با خودم مرور می‌کنم که قرار نیست با یک کار در سطح استانداردهای حرفه‌ای تئاتر مواجه شوم. می‌دانم که کافه علاوه بر آن که میزبان جماعت آوانگارد است، میدان تجربه‌ای است برای تازه‌کارهایی که از قضا مشکل اصلی آن‌ها وارد نبودن به پیچ و خم های زائد و بوروکراسی دست‌وپاگیر مرسوم برای اجرا در سالن‌هاست. پس با این آمادگی روی صندلی کافه می‌نشینم که همیشه قرار نیست آن‌چه با آن مواجه می‌شوم یک اثر آوانگارد شگفت‌انگیز باشد امّا هرچه هست حضور ما در این برنامه‌ها کمک بزرگی است به استقلال تئاتر و شکل‌گیری نوع دیگری از نمایش. گونه‌ای که معمولاً بنا را بر تعامل با تماشاگر می‌گذارد و نتیجه‌ای تازه و بکر و با طراوت تر از غالب اجراهای قاب‌صحنه‌ای به مخاطب خود عرضه می‌کند.
پ.ن: دوست داشتم راجع به سایر برنامه‌های فرهنگی کافه‌ها هم بنویسم. حالا همین میزانش را خلاصه بگویم که اگر شما هم مثل من از سمینارهای خشک و بی روح فرهنگی به ستوه آمده‌اید، می‌توانید میهمان سه-چهار کافه‌ای شوید که معمولاً برنامه‌های درست و درمانی در نقد فیلم و کتاب یا شعرخوانی یا هر موضوع فرهنگی دیگری برگزار می‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.