|

مسافران اندیشمند ایران

کاوه بهبهانی

یادم هست روزی را در سال‌ها پیش که هابرماس، فیلسوف گفت و‌گو به دعوت مرکز گفت و گوی تمدن‌ها به ایران آمد. بعد‌ها اندیشمندان بسیار دیگری نیز به دعوت نهادها و موسسات آموزشی گوناگونی مانند خانه هنرمندان و انجمن حکمت و فلسفۀ ایران به ایران آمدند. تا جایی که به یاد می‌آورم از میان آن‌ها که شهرت بیشتری دارند آلوین پلانتینگا، تزوتان تدورُف، ریچارد رورتی، آنتونیو نگری و مایکل ایگناتیف را می‌توان نام برد. از این میان البته فحش خور رورتی از همه «ملس‌تر» بود. شاید چون بر همان‌جایی فشار آورده بود که درد می کرد. فیلسوف پراگماتیست امریکایی می‌گفت دموکراسی بر فلسفه تقدم دارد. او که تب تفلسف را در ایران نشانه رفته بود در مصاحبه ای بعد از بازگشتن از ایران می گوید «وقتی به تهران سفر کردم از اینکه شماری از آثارم به فارسی ترجمه شده و ایرانی‌ها آثار من را خوانده‌اند، شگفت‌زده شدم. تردید داشتم که مباحثاتی این‌چنین جزئی میان فیلسوفان آمریکایی و اروپایی ‌که من هم در آن درگیر بوده‌ام‌‌ این چنین برای دانشجویان ایرانی جذاب باشد». (مصاحبه با اعتماد ملی) جالب است که مایکل ایگناتیف که بعد از بازگشت از ایران از حملۀ نظامی امریکا به ایران دفاع می‌کرد هرگز به اندازه رورتی از جانب اندیشمندان ایرانی لُغُز نشنید. البته مرکز گفت و‌گوی تمدن ها تعطیل شد، انجمن حکمت و فلسفۀ ایران تغییر ماهیت داد و گمان نمی‌کنم چیزی بیش از نام از خانۀ هنرمندان باقی مانده باشد. تا اینکه دوست نازنینی اخیراً به من خبر داد امانوئل والرشتاین (جامعه شناس نام بردار چپ) قرار است به شهر شیراز بیاید. نمی دانم در شهر من چند نفر به نام با والرشتاین آشنایند ولی شنیدن این خبر مرا حسابی شگفت زده کرد. نیز نمی دانم او با ما از چه سخن خواهد گفت. می‌خواهد در نقد جهانی‌سازی برای همشهریان من داد سخن سر بدهد یا برای آن ها مرثیه ای از مرگ سرمایه داری بخواند. اما پرسشی که ذهن من را قلقلک می‌دهد این است که شرایط تحقق دعوت از اندیشه ورزان بزرگ جهان به ایران زمین چیست؟ این پرسش را جور دیگری هم می توان طرح کرد و آن اینکه میهمان خانه‌ای که میهمانان اندیشمند ما به آن دعوت شده‌اند به لحاظ اندیشگانی چه جایگاهی دارد و آیا می‌تواند آنچه میهمانان برای آن‌ها به ارمغان می‌آورند را به خوبی بگوارند؟
حال و روز اندیشه در روزگار امروز کشور ما قدری آشفته و درهم است و البته این ویژگی دوران انحطاط و دوران گذار است. مترجمان با زحمت بسیار و اجرت اندک از ترجمه‌های خود
پشته ها ساخته اند و گه گاه کتاب‌های درخوری نیز تألیف می شود. اما از پژوهشگران حرفه ای که بگذریم مخاطبان اندیشه در میان انبوهی از نوشته ها سردرگم اند.
سنت‌های فکری گوناگون (فلسفۀ تحلیلی، مارکسیسم نو، پدیدارشناسی، اگزیستانسالیسم و ... ) هنوز به خوبی تثبیت نشده اند و دستگاه واژگانی منسجم و مناسبی را پیدا نکرده اند. زبان فلسفه ورزی در هیچ کدام از سنت‌های فکری به وضوح و آشکارگی درخور نرسیده است و اندیشمندان رقیب در درون فضای دانشگاهی یا بیرون آن درباب ریزه کاری‌های هریک از سنت ها چنانکه باید و شاید با یکدیگر بحث نمی‌کنند. خواندن آثار فیلسوفان به زبان اصلی به مراتب راحت تر از خواندن ترجمه یا شرح آثار آن ها در زبان فارسی است. برای فهم هر سخنی باید آن را در بستر درست خود نشاند حال آنکه بستر‌های اندیشگانی لازم برای فهم سخنان برخی از اندیشمندان مغرب زمین وجود ندارد. علاوه بر این ضعف سنت های گوناگون فکری خودمان (اعم از سنت‌های اشراقی و مشائی و صدرائی) و شرایط خاص آن‌ها در رویارویی با پرسش های انسان مدرن و رقابت با سنت های فکری دیگر موجب می‌شود مجادله فکری جدی میان سنت های فکری ما و سنت های فکری دیگر چنان که باید در نگیرد و به تبع آن دستگاه هاضمه فکری ما اندیشه‌های طرح شده در سنت های دیگر را به خوبی هضم نکند. در این فضا سخنان میهمان گرچه ممکن است اندک فایده‌ای برای متخصصان آشنا با زبان اصلی در بر داشته باشد لکن برای مخاطبان علاقه مند به سپهر اندیشه که از طریق ترجمه در جریان کار قرار می‌گیرند چنانکه باید درخور استفاده نیست. البته سخن من به هیچ وجه در پی تجویز یا توصیه نیست که فی المثل اندیشمندان غربی را نباید به ایران دعوت کرد. بلکه صرفاً توصیف وضعیت ما در این گیر و دار است. در واقع وضعیت اندیشه در ایران زمین امروز نه بدان خرابی است که اندیشمندان بزرگ پیش از ورود به کشور ما می انگارند و نه بدان آبادانی که پس از ورود و به دنبال رویارویی با خیل عظیم علاقه مندان و حاضران در سخنرانی و حجم ترجمۀ آثار خودشان و دیگران گمان خواهند بُرد. کوتاه سخن اینکه عصر اندیشه در سرزمین ما عصر گذار است و نه عصر ثبات و به همین سبب تصور اندیشمندانی مانند رورتی از حال و روز فلسفه یا سایر رشته های انسانی پیش از ورود به ایران همان قدر معوج است که پس از ورود.
یادم هست روزی را در سال‌ها پیش که هابرماس، فیلسوف گفت و‌گو به دعوت مرکز گفت و گوی تمدن‌ها به ایران آمد. بعد‌ها اندیشمندان بسیار دیگری نیز به دعوت نهادها و موسسات آموزشی گوناگونی مانند خانه هنرمندان و انجمن حکمت و فلسفۀ ایران به ایران آمدند. تا جایی که به یاد می‌آورم از میان آن‌ها که شهرت بیشتری دارند آلوین پلانتینگا، تزوتان تدورُف، ریچارد رورتی، آنتونیو نگری و مایکل ایگناتیف را می‌توان نام برد. از این میان البته فحش خور رورتی از همه «ملس‌تر» بود. شاید چون بر همان‌جایی فشار آورده بود که درد می کرد. فیلسوف پراگماتیست امریکایی می‌گفت دموکراسی بر فلسفه تقدم دارد. او که تب تفلسف را در ایران نشانه رفته بود در مصاحبه ای بعد از بازگشتن از ایران می گوید «وقتی به تهران سفر کردم از اینکه شماری از آثارم به فارسی ترجمه شده و ایرانی‌ها آثار من را خوانده‌اند، شگفت‌زده شدم. تردید داشتم که مباحثاتی این‌چنین جزئی میان فیلسوفان آمریکایی و اروپایی ‌که من هم در آن درگیر بوده‌ام‌‌ این چنین برای دانشجویان ایرانی جذاب باشد». (مصاحبه با اعتماد ملی) جالب است که مایکل ایگناتیف که بعد از بازگشت از ایران از حملۀ نظامی امریکا به ایران دفاع می‌کرد هرگز به اندازه رورتی از جانب اندیشمندان ایرانی لُغُز نشنید. البته مرکز گفت و‌گوی تمدن ها تعطیل شد، انجمن حکمت و فلسفۀ ایران تغییر ماهیت داد و گمان نمی‌کنم چیزی بیش از نام از خانۀ هنرمندان باقی مانده باشد. تا اینکه دوست نازنینی اخیراً به من خبر داد امانوئل والرشتاین (جامعه شناس نام بردار چپ) قرار است به شهر شیراز بیاید. نمی دانم در شهر من چند نفر به نام با والرشتاین آشنایند ولی شنیدن این خبر مرا حسابی شگفت زده کرد. نیز نمی دانم او با ما از چه سخن خواهد گفت. می‌خواهد در نقد جهانی‌سازی برای همشهریان من داد سخن سر بدهد یا برای آن ها مرثیه ای از مرگ سرمایه داری بخواند. اما پرسشی که ذهن من را قلقلک می‌دهد این است که شرایط تحقق دعوت از اندیشه ورزان بزرگ جهان به ایران زمین چیست؟ این پرسش را جور دیگری هم می توان طرح کرد و آن اینکه میهمان خانه‌ای که میهمانان اندیشمند ما به آن دعوت شده‌اند به لحاظ اندیشگانی چه جایگاهی دارد و آیا می‌تواند آنچه میهمانان برای آن‌ها به ارمغان می‌آورند را به خوبی بگوارند؟
حال و روز اندیشه در روزگار امروز کشور ما قدری آشفته و درهم است و البته این ویژگی دوران انحطاط و دوران گذار است. مترجمان با زحمت بسیار و اجرت اندک از ترجمه‌های خود
پشته ها ساخته اند و گه گاه کتاب‌های درخوری نیز تألیف می شود. اما از پژوهشگران حرفه ای که بگذریم مخاطبان اندیشه در میان انبوهی از نوشته ها سردرگم اند.
سنت‌های فکری گوناگون (فلسفۀ تحلیلی، مارکسیسم نو، پدیدارشناسی، اگزیستانسالیسم و ... ) هنوز به خوبی تثبیت نشده اند و دستگاه واژگانی منسجم و مناسبی را پیدا نکرده اند. زبان فلسفه ورزی در هیچ کدام از سنت‌های فکری به وضوح و آشکارگی درخور نرسیده است و اندیشمندان رقیب در درون فضای دانشگاهی یا بیرون آن درباب ریزه کاری‌های هریک از سنت ها چنانکه باید و شاید با یکدیگر بحث نمی‌کنند. خواندن آثار فیلسوفان به زبان اصلی به مراتب راحت تر از خواندن ترجمه یا شرح آثار آن ها در زبان فارسی است. برای فهم هر سخنی باید آن را در بستر درست خود نشاند حال آنکه بستر‌های اندیشگانی لازم برای فهم سخنان برخی از اندیشمندان مغرب زمین وجود ندارد. علاوه بر این ضعف سنت های گوناگون فکری خودمان (اعم از سنت‌های اشراقی و مشائی و صدرائی) و شرایط خاص آن‌ها در رویارویی با پرسش های انسان مدرن و رقابت با سنت های فکری دیگر موجب می‌شود مجادله فکری جدی میان سنت های فکری ما و سنت های فکری دیگر چنان که باید در نگیرد و به تبع آن دستگاه هاضمه فکری ما اندیشه‌های طرح شده در سنت های دیگر را به خوبی هضم نکند. در این فضا سخنان میهمان گرچه ممکن است اندک فایده‌ای برای متخصصان آشنا با زبان اصلی در بر داشته باشد لکن برای مخاطبان علاقه مند به سپهر اندیشه که از طریق ترجمه در جریان کار قرار می‌گیرند چنانکه باید درخور استفاده نیست. البته سخن من به هیچ وجه در پی تجویز یا توصیه نیست که فی المثل اندیشمندان غربی را نباید به ایران دعوت کرد. بلکه صرفاً توصیف وضعیت ما در این گیر و دار است. در واقع وضعیت اندیشه در ایران زمین امروز نه بدان خرابی است که اندیشمندان بزرگ پیش از ورود به کشور ما می انگارند و نه بدان آبادانی که پس از ورود و به دنبال رویارویی با خیل عظیم علاقه مندان و حاضران در سخنرانی و حجم ترجمۀ آثار خودشان و دیگران گمان خواهند بُرد. کوتاه سخن اینکه عصر اندیشه در سرزمین ما عصر گذار است و نه عصر ثبات و به همین سبب تصور اندیشمندانی مانند رورتی از حال و روز فلسفه یا سایر رشته های انسانی پیش از ورود به ایران همان قدر معوج است که پس از ورود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.