|

واکاوی فلسفی دعا و نیایش

مسعود رهبری

نیایش و گفت و گو با خداوند و جان هستی را از دیرپاترین آیین‌های بشری آیین می‌توان شمرد. تحقیقات باستان‌شناسی و کشفیات دیرینه‌شناسان ثابت‌کننده‌ این مدعاست که نیایش همزاد بشر است و او از ابتدای خلقت، به شیوه‌های گوناگون با جان هستی و باطن عالم به راز و نیاز پرداخته است. تداوم و دیرپایی این سنت در میان بشر، نشان‌دهنده‌ این است که انسان هیچ‌گاه عمل نیایش را بی‌حاصل و بدون بازخورد نیافته و آن را برخوردار از سود و فایده و برکت دیده است. بشر به تجربه دریافته است که جان هستی گویا صدایش را می‌شنود، نیازش را می‌فهمد و مهربانانه به آن پاسخ می‌گوید. بسیاری از پیروان ادیان عمل نیایش را به تبعیت از پیشوایان دینی خود انجام داده‌اند و رویکردی «تعبدی» به آن داشته‌اند. اما در دنیای مدرن، که دوران بوالفضولی‌های عقل بشر است، نیایش به مسأله‌ و معمَایی فلسفی تبدیل شده که ماهیت و چند و چون آن ذهن الهی‌دانان و فیلسوفان دین را مشغول کرده است. به راستی، ما در هنگام نیایش چه می‌کنیم؟ آیا واقعاً نیایش می‌تواند جریان امور در هستی را دگرگون کند و در جبر و دگماتیسم حاصل از قانون جهان‌شمول علّیّت خللی بیفکند؟ مگر نه این است که فیلسوفان گفته‌اند نظام جهان بر پایه قانون خلل‌ناپذیر علّیّت استوار شده و اگر علّت‌های حادثه‌ای فراهم آید، گزیر و گریزی از وقوع آن نیست؟ اگر چنین است چگونه می‌توان با دعا و استغاثه و طلب از جان هستی، دستگاه بی‌رحم و نامنعطف علّیّت را رام و منعطف کرد و باعث شد چیزی که قاعدتاً باید محقق می‌شد محقق نشود و چیزی که اصولاً باید تحقق می‌یافت از تحقق بازماند؟ از این گذشته، مگر فیلسوفان نمی‌گویند لطف و خیرخواهی خداوند را حد و مرزی نیست؟ مگر مدعی نیستند که خداوند به پنهان‌ترین نیازها و مصلحت‌های بشر آگاه است و از روی لطف و مهر، آن‌ها را برمی‌آورد؟ اگر چنین است، چه نیازی است به دعا و نیایش؟ خدایی که به نیاز ما آگاه و به مصلحت ما واقف است آیا رواست که در انتظار بماند تا ما از او بخواهیم و در پی خواهش ما حاجتمان را برآورد؟ اینها پرسش‌هایی است عقل سرکش و بازی‌گوش در پیش پای ادیان و آیین‌های معنوی گذاشته و از آنها پاسخ می‌طلبد. متکلمان و فلاسفه‌ و عرفای مسلمان تاکنون تلاش کرده‌اند این پرسش‌ها را چنان که عقل بشر بپسندد پاسخ گویند و الحق که کامیابی‌های فراوانی داشته‌اند. در سنت مسیحی نیز دین‌پژوهانی بوده‌اند که عزم به واکاوی این پرسش‌ها و پاسخ‌گویی به آنها داشته‌اند.
یکی از آخرین تلاش‌ها در این مسیر، کتابی است از پروفسور ونسان برومر، فیلسوف دین و استاد دانشگاه اتریخت هلند، که ترجمه آن امسال با نام «هنگام نیایش چه می‌کنیم؟» به بازار آمد. برومر در این کتاب، پرسش‌های فوق را به خوبی بسط داده، پاسخ‌هایی درخور به آنها داده است. این کتاب را دو تن از دانش‌آموختگان رشته فلسفه و کلام دانشگاه شیراز ترجمه کرده‌اند و دکتر قاسم کاکایی، استاد شناخته‌شده این دانشگاه، مقدّمه و تعلیقات مبسوطی برای آن نگاشته و کتاب برومر را سرشار از مستندات قرآنی و روایی و اشعار دلکش عرفانی کرده است. مطالعه این کتاب برای آن دسته از نیایش‌کنندگانی که در گوشه‌های پنهان ذهنشان پرسش‌هایی از این دست دارند، دلگرم‌کننده، ایمان‌افزا و معنویت‌بخش خواهد بود. این کتاب را نشر هرمس در 380 صفحه و به قیمت 18000 تومان منتشر کرده است.
نیایش و گفت و گو با خداوند و جان هستی را از دیرپاترین آیین‌های بشری آیین می‌توان شمرد. تحقیقات باستان‌شناسی و کشفیات دیرینه‌شناسان ثابت‌کننده‌ این مدعاست که نیایش همزاد بشر است و او از ابتدای خلقت، به شیوه‌های گوناگون با جان هستی و باطن عالم به راز و نیاز پرداخته است. تداوم و دیرپایی این سنت در میان بشر، نشان‌دهنده‌ این است که انسان هیچ‌گاه عمل نیایش را بی‌حاصل و بدون بازخورد نیافته و آن را برخوردار از سود و فایده و برکت دیده است. بشر به تجربه دریافته است که جان هستی گویا صدایش را می‌شنود، نیازش را می‌فهمد و مهربانانه به آن پاسخ می‌گوید. بسیاری از پیروان ادیان عمل نیایش را به تبعیت از پیشوایان دینی خود انجام داده‌اند و رویکردی «تعبدی» به آن داشته‌اند. اما در دنیای مدرن، که دوران بوالفضولی‌های عقل بشر است، نیایش به مسأله‌ و معمَایی فلسفی تبدیل شده که ماهیت و چند و چون آن ذهن الهی‌دانان و فیلسوفان دین را مشغول کرده است. به راستی، ما در هنگام نیایش چه می‌کنیم؟ آیا واقعاً نیایش می‌تواند جریان امور در هستی را دگرگون کند و در جبر و دگماتیسم حاصل از قانون جهان‌شمول علّیّت خللی بیفکند؟ مگر نه این است که فیلسوفان گفته‌اند نظام جهان بر پایه قانون خلل‌ناپذیر علّیّت استوار شده و اگر علّت‌های حادثه‌ای فراهم آید، گزیر و گریزی از وقوع آن نیست؟ اگر چنین است چگونه می‌توان با دعا و استغاثه و طلب از جان هستی، دستگاه بی‌رحم و نامنعطف علّیّت را رام و منعطف کرد و باعث شد چیزی که قاعدتاً باید محقق می‌شد محقق نشود و چیزی که اصولاً باید تحقق می‌یافت از تحقق بازماند؟ از این گذشته، مگر فیلسوفان نمی‌گویند لطف و خیرخواهی خداوند را حد و مرزی نیست؟ مگر مدعی نیستند که خداوند به پنهان‌ترین نیازها و مصلحت‌های بشر آگاه است و از روی لطف و مهر، آن‌ها را برمی‌آورد؟ اگر چنین است، چه نیازی است به دعا و نیایش؟ خدایی که به نیاز ما آگاه و به مصلحت ما واقف است آیا رواست که در انتظار بماند تا ما از او بخواهیم و در پی خواهش ما حاجتمان را برآورد؟ اینها پرسش‌هایی است عقل سرکش و بازی‌گوش در پیش پای ادیان و آیین‌های معنوی گذاشته و از آنها پاسخ می‌طلبد. متکلمان و فلاسفه‌ و عرفای مسلمان تاکنون تلاش کرده‌اند این پرسش‌ها را چنان که عقل بشر بپسندد پاسخ گویند و الحق که کامیابی‌های فراوانی داشته‌اند. در سنت مسیحی نیز دین‌پژوهانی بوده‌اند که عزم به واکاوی این پرسش‌ها و پاسخ‌گویی به آنها داشته‌اند.
یکی از آخرین تلاش‌ها در این مسیر، کتابی است از پروفسور ونسان برومر، فیلسوف دین و استاد دانشگاه اتریخت هلند، که ترجمه آن امسال با نام «هنگام نیایش چه می‌کنیم؟» به بازار آمد. برومر در این کتاب، پرسش‌های فوق را به خوبی بسط داده، پاسخ‌هایی درخور به آنها داده است. این کتاب را دو تن از دانش‌آموختگان رشته فلسفه و کلام دانشگاه شیراز ترجمه کرده‌اند و دکتر قاسم کاکایی، استاد شناخته‌شده این دانشگاه، مقدّمه و تعلیقات مبسوطی برای آن نگاشته و کتاب برومر را سرشار از مستندات قرآنی و روایی و اشعار دلکش عرفانی کرده است. مطالعه این کتاب برای آن دسته از نیایش‌کنندگانی که در گوشه‌های پنهان ذهنشان پرسش‌هایی از این دست دارند، دلگرم‌کننده، ایمان‌افزا و معنویت‌بخش خواهد بود. این کتاب را نشر هرمس در 380 صفحه و به قیمت 18000 تومان منتشر کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.