|

كاركرد غزل‌­ها و كرامت‌­هاي مولانا در رساله­‌ سپه­سالار

اشكان بحراني

توضیح: بریده‌ کوتاهی (در حدّ یک چهارم) از این مقاله پیش از این در روزنامه‌ روزگار به چاپ رسیده و این نوبت جناب آقای بحرانی به خواهش سردبیر، اصل مقاله را در اختیار روزنامه‌ شرق گذاشته‌اند.
فريدون سپه­سالار در نام­‌گزيني براي زندگي‌نامه­ خداوندگارش، مولانا جلال­‌الدين، هوش­مندي‌چشم‌گيري به خرج داده است: «رساله­ سپه­سالار در مناقب حضرت خداوندگار». اين نام­گزاري با يك تير، دو هدف را نشانه مي‌گيرد. از نام نويسنده و لقب مولانا سجع مي­‌سازد تا احتمال انتحال را كم ­كند؛ افزون بر آن، خط مشي ستودني اين زندگي‌نامه را نيز در خود مي‌­گنجاند: بيان مناقب مولانا، چنان كه از نويسنده‌اي بارآمده در سنت صوفيانه توقع مي­‌رود و تبيين انديشه‌هاي صوفيانه­‌ «خداوندگار»، آن گونه كه در آثار مالوف و جا افتاده­‌ عرفان اسلامي ديده مي‌­شود. سپه‌سالار كار خود را رساله مي‌­نامد و اين تسميه در كنار روش او در طول اين اثر، آثاري هم­چون رساله­‌ قشيريه را براي خواننده تداعي مي­‌كند.
رساله­‌ سپه­سالار ويژگي­‌هاي متعددي دارد و از چند زاويه مي­‌توان به آن پرداخت. محمد افشين‌­وفايي، مصحح رساله، در مقدمه آن را «اصح و اقدم منابع درباره­‌ زندگي مولانا» معرفي مي‌­كند و مطالب اين كتاب را درباره‌ جزئيات زندگي مولانا، «متضمن فوايد بسيار» مي­‌داند (ص چهار). اين رساله در سه قسم سامان يافته است. قسم اوّل به اسناد خرقه و مقامات بهاء ولد، «پدر خداوندگار» مي­‌پردازد؛ قسم ثاني به تفصيل، به مولانا اختصاص داده مي‌­شود؛ و در قسم ثالث، «ذكر اصحاب و خلفاي خداوندگار» به ميان مي­‌آيد.
رساله در مرتبه­‌ نخست، زندگي­نامه‌­اي است انديشه‌محور نه صرف رديف كردن حوادث تاريخي و گاه، تاريخي‌­نما؛ اهميت و اولويت در اين رساله­، با بيان انديشه­‌هاي مولاناست كه در خلال شعر و زندگي‌­اش مطرح شده است. سپه­سالار دست كم قسم ثاني رساله را به سنت رساله­‌هاي تعليمي صوفيان، نظير رساله­‌ قشيريه و كشف المحجوب نوشته است. از اين روي، رساله با مناقب­‌نامه­‌هايي نظير اسرارالتوحيد محمد بن منور و تذكرة الاولياي عطار تفاوت­ دارد؛ او در رساله، ابتدا به آياتي از قرآن، احاديثي منسوب به پيام­بر اسلام و كلمات صوفيان متقدم مي­‌پردازد و آن گاه از اقوال نظم و نثر خود مولانا بهره مي­‌گيرد. الگوي يادشده را در آثاري نظير رساله­‌ قشيريه و كشف المحجوب مي‌­توان رد گرفت.1
اين زندگي­نامه از تحليل و تفصيل برخي مفاهيم صوفيانه، در ميانه­‌ وصف زيست و زمانه­‌ مولانا غافل نيست. گريز از تحليل و تبيين اين مفاهيم و اصطلاحات به اشعار مولانا و روايات منقول از زندگي او با ترفندي ساده انجام مي­‌گيرد: مؤلف مولانا را نماد و مظهر آن آموزه مي‌­داند. براي نمونه، در فصل «خوف و خشيت و رجا و بسط» پس از تفصيل اين مطلب، بي­‌درنگ مولانا را مظهر تعادل ميان خوف و رجا مي‌‌خواند (ص 46- 48).
با اين همه، در ميان ويژگي­‌هاي برجسته­‌ رساله، اين جستار به دو ويژگي بارز مي­‌پردازد: ويژگي نخست نقش و كاركرد ديوان كبير و خاصه غزليات ديوان در رساله است و ويژگي دوم، كه به نحوي از ويژگي نخست متأثر است، نگرش كمابيش ملايم و ميانه­‌روانه­‌ مؤلف به كرامات است. به نظر مي‌رسد زندگي­نامه‌­هايي كه مريدان در طول تاريخ تصوف ترتيب داده­‌اند كمابيش كرامت­نامه‌­اند. در بافت صوفيانه، هدف اصلي اين تذكره‌‌ها گردآوري و گاه دست­ وپا كردن كرامات است، در حالي كه در آثار خود عارفاني كه زندگي­شان موضوع اين دست نوشته­‌هاست، چنين گزافه­‌گويي‌­هايي به ندرت ديده مي‌­شود. در اين­جا، نخست به بررسي كاركرد غزل در صورت‌‌بندي زندگي‌ انديشه‌­نامه­‌ مولانا مي‌­پردازيم.
يك. زندگي‌ انديشه‌­نامه بر شانه‌­هاي غزل
سپه­سالار از نخستين كساني است كه در نگاه به ميراث مولانا، غزل مولانا را اهميتي دوچندان داده است. اين رساله‌نگار شايد در كنار سلطان ولد، براي اوّلين بار به دو وجه گران­‌سنگ غزل‌­هاي مولانا هم‌­هنگام چشم دوخته است: عشق و انديشه؛ در حالي كه انديش­گري مولانا در كليات شمس از چشم بسياري از خوشه‌­چينان ميراث او، از همان روزگار تا پژوهش­‌هاي هم­‌روزگار ما پنهان مانده است. ارزش اصلي رساله­‌ سپه­سالار شايد در همين نگاه دو وجهي به غزل مولوي نهفته باشد.
در اين نگاه، غزل هم تصويري از روح و زندگاني مولانا را بازتابانده و هم انديشه­‌ او را برهنه‌­تر بر آفتاب افكنده است. سپه­سالار اين نكته را به فراست دريافته و از غزليات مولانا در سراسر رساله در تبيين زيست و انديشه­‌ مولانا بهره برده است. فريدون از ميانه­‌ قسم ثاني (ص 40 به بعد)، يعني از هنگام بيان «سكر و استغراق» مولانا، جشن غزل به پا مي­‌كند. گزينش ابيات مناسب از لابه‌­لاي شصت­‌هزار بيت كليات شمس تسلط او به آثار مولانا و نيز آمختگي با بن‌مايه‌‌هاي عرفان را به رخ مي‌‌كشد. براي نمونه، در همان فصل «سكر و استغراق» (ص 41) به غزلي اشاره مي­‌كند كه افزون بر نمايش سر پرشور مولانا، با تلميح به ماجراي حلاج آموزه­‌ فنا را تبيين مي­‌كند:
پيش از آن كاندر جهان باغ و مي و انگور بود
از شراب لايزالي جان ما مخمور بود
ما به بغداد جهان جان اناالحق مي­زديم
پيش از آن كين دار و گير و نكته­ منصور بود
تأكيد بر غزل و از اين مسير، پرداختن به زيست و انديشه­‌ مولانا، رساله را به زندگي­نامه‌­اي انديشه‌­محور يا به تعبيري، زندگي‌انديشه‌­نامه تبديل كرده است. سپه­سالار خود به راه‌يابي به زندگي مولانا از راه آثار مولانا تصريح كرده است: «صفت مقام و سير و سلوك ايشان از كلمات طيبات او كه هر لفظي درياهاي حقايق و معاني را جوش مي‌­كنند قياس بايد كرد» (ص 7) حق و انصاف،خود نيز اين قاعده را در بخش اعظم قسم ثاني، با برگشت­‌هاي پرشمار به آثار مولانا، به ويژه به غزل­‌هاي كليات شمس، رعايت مي­‌كند.2
از سوي ديگر، سپه­سالار نگاه به انديشه­‌ مولانا را در نگارش رساله پيش چشم نهاده و همين مساله باعث شده است كه به غزل توجه ويژه­‌اي كند. اين نشان از رابطه­‌ا‌ي دوروي و دوسويه دارد، رابط‌ه­اي ميان نگاه سپه­سالار به زندگي مولانا و از آن ره­گذر، توجه به غزل و از سوي ديگر، تمركز فريدون بر غزل و توجه بيش­تر به زندگي و انديشه­ مولانا.
به عبارت ديگر، غزل­‌هاي مولانا در نظر سپه­سالار، دست كم، دو كاربرد دارد: به دست دادن شمه­‌اي از زندگي عاشقانه­ و احوال مولانا و هم­چنين تبيين باورها و آموزه­‌هاي مولانا. با اوّلي كاركرد يگانه­ غزل در كليت آثار مولانا را به تصوير مي­‌کشد و با دومي نشان مي‌دهد كه بيان آموزه­‌ها و باورهاي مولانا به مثنوي و فيه ما فيه محدود نيست و بدين ترتيب، هشداري مي‌­دهد به كساني كه در بررسي آموزه­‌هاي عرفاني مولوي، به ديوان كبير كم­تر از مثنوي توجه مي‌‌كنند. سپه­سالار در فصل‌­هايي از قسم ثاني رساله، در بيان آموزه‌‌هايي همچون خوف و رجا، «شعور و وقوف حضرت خداوندگار»، «ذكر صفات توحيد و مقام اتحاد» و «بيان سبب سماع» زندگي مولانا را در قالب غزل و غزل را در آينه­‌ زندگي مولانا مي­‌بيند. غزل در نگاه اين مناقب‌نگار، زينت مجلس نيست، به­ترين راه تبيين آموزه­‌هاي مولاناست. غزليات مولانا به لايه‌­هاي پنهان زندگي او رخنه مي­‌كنند و حال و روز او را، به لحاظ معرفتي و اخلاقي، مي­‌نمايانند. سپه­سالار از جمله، در تبيين توحيد و اتحاد از ابيات كليات شمس به فراواني شاهد مثال مي­‌آورد. براي مثال از دو بيت زير، در بيان آموزه‌­هاي عروج و وحدت انفسي بهره مي­‌گيرد:
من عيسي آن چرخم كز ماه گذر كردم
من موسي آن طورم كاللّه در اين ژنده‌­ست
خانه‌ جسمم چرا سجده­‌گه خلق شد
زان­كه به روز و به شب بر در و ديوارم اوست
در حالي كه مثنوي نيز از تبيين اين مقوله بركنار نيست، سهل است، خود «دكان وحدت است.» سپه‌سالار با ترجيح غزل و به طور كلي ديوان كبير، اهميت اين مجموعه را در برابر ديدگان داعيه‌­داران بعدي مي‌­نهد، گرچه نسل‌‌هاي بعد اغلب به روي ارزش­هاي نظري كليات شمس ديده فروبسته‌‌اند.
مؤلف در قسم ثاني، فصل مولانا و شعر، از «حضرت خداوندگار» گفته مي‌­آورد كه «بعد از ما مثنوي شيخي كند و مرشد طالبان گردد و سايق و سابق ايشان باشد» (ص 61). اين نقل قول نشان از عظمت و اهميت بي‌گفت‌و­گوي مثنوي در چشم بازماندگان روزگار او دارد؛ در عين حال، در همين فصل، سپه­سالار تمام شاهد مثال­ها را از كليات شمس بر مي­‌گزيند كه از نقش يگانه­‌ ديوان كبير در نظر او خبر مي‌­دهد. حتي شايد چنين به نظر برسد كه در ديدگاه سپه­سالار، غزل­‌هاي بي­عنان و عريان زندگاني مولانا را به­تر از ابيات سنجيده و سنگين مثنوي نمايان مي­‌كنند. اين نكته­‌ لطيف برداشت فريدون از زندگاني مولانا را دگرگون مي­‌كند. التفات سپه­سالار به زيستن دمادم مولانا و توجه او به وجه انديشگي غزل­‌هاي «خداوندگار» نگاه او به كرامات را اعتدال بخشيده است. اين ويژگي را در ادامه خواهيم ديد.
دو. گستره­‌ كرامت
ادبيات سپه­سالار در هنگام سخن گفتن از مولانا، يك­سره خاك­سارانه و مريدانه است. حتي گاهي اين ادبيات مريدانه كار را به گزافه‌­گويي­‌ها و هم‌­سنجي­‌هاي شگفتي­‌آوري مي­‌كشاند. نمونه­‌ آن را در هم­سنجي قول «جميع انبيا» (!) در هراس‌­انگيزي مرگ در برابر اقوال مرگ­‌جويانه­‌ مولانا مي‌­توان ديد. نمونه­‌ ديگر در همان فصل «نقل حضرت خداوندگار» ديده مي‌­شود. در اين فصل، مؤلف بر پايه­‌ فهم ناصواب از يكي از غزل­هاي مولانا مدعي مي­‌شود كه «چون آفتاب پرتاب ولايتش نزديك شد كه به مغرب آخرت غروب كند... در محروسه­‌ قونيه قرب چهل روز زلزله­‌ متواتر مي­‌آمد (!)» (ص 96). با بررسي اقوال نسنجيده‌­اي از اين دست، كه در اكثر تذكره­ ها همانند دارد، اين تصور به ذهن خطور مي­‌كند كه گويي راه بيان واقع براي برخي مناقب‌‌نويسان قديم، از اغراق مي‌­گذشته است.
اما اين همه­‌ حقيقت درباره­‌ نگاه فريدون به كرامات نيست. در آموزه­‌هاي عرفان اسلامي از اصطلاح كرامت، به طور معمول خرق عادت و تجربه­‌ امر غيب افاده
مي­‌شود. اما اهميت لايه‌­هاي اخلاقي و انديشگي زندگاني مولانا در نظر سپه­سالار و نيز اقتباس معنايي كه مولانا گاه در آثار خود از كرامت به دست مي‌­دهد، به كرامت معنايي گسترده با مفاهيم بسيار مي‌­بخشد و اين تعبير را به معنايي فراتر از معناي معهودش در سنت عرفاني ما مي‌­برد. فريدون در عين حال كه از سنت كرامت­‌نويسي و مناقب‌­نويسي به كلي دل نكنده، زندگاني مولانا را در اين معناي گسترده جست‌‌وجو مي‌‌كند و به كرامت­‌ها روي­كرد متعادل‌­تري دارد. وي نيز مانند ديگر مناقب‌­نويسان به تفصيل و توصيف كرامات مولانا علاقه‌مند است اما از سويي، در بيان كرامات ولع چنداني نشان نمي‌­دهد؛ از هر فرصتي براي كرامت‌­گويي استفاده نمي‌‌كند و كرامات مولانا را در يك فصل گرد هم مي‌­آورد. از سوي ديگر، اين كرامت­ها حجم زيادي را اشغال نكرده است. مقايسه­‌ رساله با آثار همانند، از جمله مناقب العارفين افلاكي، نشان­گر اين واقعيت است. در مقايسه­‌ مناقب و رساله، اثر سپه­سالار از ذكر بي‌تحليل رويدادهاي تاريخي فراتر مي‌­رود و به علاوه، از اغراق‌‌گويي‌هاي مناقب­‌نويسانه نيز كم­تر لطمه ديده است.
مولانا كرامت را از معناي ابراز امور خارق عادت به سوي فضايل اخلاقي مي­‌كشاند.3 سپه­سالار نيز گاهي نمونه‌­اي از فروتني، «كمال نفس و حسن خلق» مولانا را كرامت مي­‌شمارد (ص 71- 72 و 75- 76)؛ در موضعي دل­داري جذاميان و رنجش مولانا از آزار حيوانات را در شمار كرامات آورده است. گاهي رياضت را با كرامت در هم مي­‌آميزد (ص 75). گاهي كرامت را به كرم باز مي‌گرداند و بخشندگي مولانا را نيز از كرامات او بر مي‌شمارد (ص 77 و 85) و گاهي حلم و رواداري مولانا را كرامت مي­‌داند (ص 91).
افشين­‌وفايي هم در مقدمه­‌ رساله به اين نكته اشاره مي‌‌كند: «كراماتي كه فريدون سپهسالار به مولانا نسبت مي‌دهد بيش­تر پيش­گويي و حسن خلق و مدارا و اشراف بر ضماير است .» (ص هفت) و البته مواردي نظير كيميا، شفا، نفرين (!)، بارش تجليات و بارقات و ملاقات با خضر را نيز بدان اضافه مي­‌توان كرد (صص 68 تا 92)4.
بررسي آسيب­‌ها و امتيازهاي نگرش سپه­سالار در مجموع نگاه او را به كرامات منسوب به مولانا در قياس با مناقب‌‌نويساني هم­چون افلاكي نگاهي متعادل نشان مي­‌دهد. گام او در مسير زندگي­نامه­‌نويسي گامي به پيش است. اين نگاه ملايم و گام مترقي به احتمال، از تقدم او نسبت به ديگران، نزديكي به زمانه­‌ مولانا و درك روزگار او و البته نفس سليم و روحيه­‌ كمابيش علمي مؤلف نشأت گرفته است. كرامت را در مشي و زيست خود مولانا جستن براي انسان­هاي امروز عادي و مسلم است اما اين نگاه در خصوص مناقب­‌نگاري چون فريدون سپه‌سالار كه در ميان تشنگان خرق عادت مي­‌زيسته، از ميانه­‌روي و پيش‌گامي او خبر مي‌­دهد.
* مشخصات كتاب­ شناختي رساله: رساله سپه‌سالار در مناقب حضرت خداوندگار، مقدمه و تصحيح و تعليقات از محمد افشين ­وفايي، انتشارات سخن، 1387.
1-در فصل توحيد و اتحاد (ص 53) و نيز در جايي از فصل نهايت سلوك (ص 64) روال مألوف قسم ثاني را رعايت نمي ‌كند؛ آيه­‌ قرآني و حديث نبوي و قول صوفي و غزل مولوي را به هم در مي‌­آميزد؛ و اين چرخش از روش مألوف از قضا، كار را در اين دو جا دل‌نشين­‌تر مي­‌كند.
2- در مقدمه­‌ رساله، چهار جا برگشت به كليات شمس و به همين شمار، برگشت به مثنوي را مي‌‌بينيم. در قسم اوّل، تنها دو مورد به آثار مولانا برگشت مي­كند هر دو به كليات. در قسم ثاني، در صدودوازده مورد به كليات استناد مي­‌كند كه بيش از صد مورد از آن ارجاع به غزل‌هاست، در حالي كه از مثنوي حدود يك‌­دهم اين شمار، شاهد مثال آورده است.
3- نك به: فيه ما فيه، با تصحيح و حواشي بديع الزمان فروزانفر، 1381، ص 118.
4- البته خوارق عادات را گاهي به صورت تركيبي به كار مي­‌گيرد؛ در كرامتي آميزه‌­اي از پيش­گويي و اشراف بر ضماير ارایه مي­‌كند (ص77 و 79)؛ در موضعي ديگر، اشراف بر ضماير و خواب را به هم مي‌­آميزد (ص 79)؛ گاهي كيميا را چاشني اشراف بر ضماير مي­‌كند (ص 80). از همه­‌ اين­ها سرمايه‌اي فراهم مي­‌كند تا «قوت مكاشفه و حسن كرامت» (ص84) مولانا را تصوير كند.
توضیح: بریده‌ کوتاهی (در حدّ یک چهارم) از این مقاله پیش از این در روزنامه‌ روزگار به چاپ رسیده و این نوبت جناب آقای بحرانی به خواهش سردبیر، اصل مقاله را در اختیار روزنامه‌ شرق گذاشته‌اند.
فريدون سپه­سالار در نام­‌گزيني براي زندگي‌نامه­ خداوندگارش، مولانا جلال­‌الدين، هوش­مندي‌چشم‌گيري به خرج داده است: «رساله­ سپه­سالار در مناقب حضرت خداوندگار». اين نام­گزاري با يك تير، دو هدف را نشانه مي‌گيرد. از نام نويسنده و لقب مولانا سجع مي­‌سازد تا احتمال انتحال را كم ­كند؛ افزون بر آن، خط مشي ستودني اين زندگي‌نامه را نيز در خود مي‌­گنجاند: بيان مناقب مولانا، چنان كه از نويسنده‌اي بارآمده در سنت صوفيانه توقع مي­‌رود و تبيين انديشه‌هاي صوفيانه­‌ «خداوندگار»، آن گونه كه در آثار مالوف و جا افتاده­‌ عرفان اسلامي ديده مي‌­شود. سپه‌سالار كار خود را رساله مي‌­نامد و اين تسميه در كنار روش او در طول اين اثر، آثاري هم­چون رساله­‌ قشيريه را براي خواننده تداعي مي­‌كند.
رساله­‌ سپه­سالار ويژگي­‌هاي متعددي دارد و از چند زاويه مي­‌توان به آن پرداخت. محمد افشين‌­وفايي، مصحح رساله، در مقدمه آن را «اصح و اقدم منابع درباره­‌ زندگي مولانا» معرفي مي‌­كند و مطالب اين كتاب را درباره‌ جزئيات زندگي مولانا، «متضمن فوايد بسيار» مي­‌داند (ص چهار). اين رساله در سه قسم سامان يافته است. قسم اوّل به اسناد خرقه و مقامات بهاء ولد، «پدر خداوندگار» مي­‌پردازد؛ قسم ثاني به تفصيل، به مولانا اختصاص داده مي‌­شود؛ و در قسم ثالث، «ذكر اصحاب و خلفاي خداوندگار» به ميان مي­‌آيد.
رساله در مرتبه­‌ نخست، زندگي­نامه‌­اي است انديشه‌محور نه صرف رديف كردن حوادث تاريخي و گاه، تاريخي‌­نما؛ اهميت و اولويت در اين رساله­، با بيان انديشه­‌هاي مولاناست كه در خلال شعر و زندگي‌­اش مطرح شده است. سپه­سالار دست كم قسم ثاني رساله را به سنت رساله­‌هاي تعليمي صوفيان، نظير رساله­‌ قشيريه و كشف المحجوب نوشته است. از اين روي، رساله با مناقب­‌نامه­‌هايي نظير اسرارالتوحيد محمد بن منور و تذكرة الاولياي عطار تفاوت­ دارد؛ او در رساله، ابتدا به آياتي از قرآن، احاديثي منسوب به پيام­بر اسلام و كلمات صوفيان متقدم مي­‌پردازد و آن گاه از اقوال نظم و نثر خود مولانا بهره مي­‌گيرد. الگوي يادشده را در آثاري نظير رساله­‌ قشيريه و كشف المحجوب مي‌­توان رد گرفت.1
اين زندگي­نامه از تحليل و تفصيل برخي مفاهيم صوفيانه، در ميانه­‌ وصف زيست و زمانه­‌ مولانا غافل نيست. گريز از تحليل و تبيين اين مفاهيم و اصطلاحات به اشعار مولانا و روايات منقول از زندگي او با ترفندي ساده انجام مي­‌گيرد: مؤلف مولانا را نماد و مظهر آن آموزه مي‌­داند. براي نمونه، در فصل «خوف و خشيت و رجا و بسط» پس از تفصيل اين مطلب، بي­‌درنگ مولانا را مظهر تعادل ميان خوف و رجا مي‌‌خواند (ص 46- 48).
با اين همه، در ميان ويژگي­‌هاي برجسته­‌ رساله، اين جستار به دو ويژگي بارز مي­‌پردازد: ويژگي نخست نقش و كاركرد ديوان كبير و خاصه غزليات ديوان در رساله است و ويژگي دوم، كه به نحوي از ويژگي نخست متأثر است، نگرش كمابيش ملايم و ميانه­‌روانه­‌ مؤلف به كرامات است. به نظر مي‌رسد زندگي­نامه‌­هايي كه مريدان در طول تاريخ تصوف ترتيب داده­‌اند كمابيش كرامت­نامه‌­اند. در بافت صوفيانه، هدف اصلي اين تذكره‌‌ها گردآوري و گاه دست­ وپا كردن كرامات است، در حالي كه در آثار خود عارفاني كه زندگي­شان موضوع اين دست نوشته­‌هاست، چنين گزافه­‌گويي‌­هايي به ندرت ديده مي‌­شود. در اين­جا، نخست به بررسي كاركرد غزل در صورت‌‌بندي زندگي‌ انديشه‌­نامه­‌ مولانا مي‌­پردازيم.
يك. زندگي‌ انديشه‌­نامه بر شانه‌­هاي غزل
سپه­سالار از نخستين كساني است كه در نگاه به ميراث مولانا، غزل مولانا را اهميتي دوچندان داده است. اين رساله‌نگار شايد در كنار سلطان ولد، براي اوّلين بار به دو وجه گران­‌سنگ غزل‌­هاي مولانا هم‌­هنگام چشم دوخته است: عشق و انديشه؛ در حالي كه انديش­گري مولانا در كليات شمس از چشم بسياري از خوشه‌­چينان ميراث او، از همان روزگار تا پژوهش­‌هاي هم­‌روزگار ما پنهان مانده است. ارزش اصلي رساله­‌ سپه­سالار شايد در همين نگاه دو وجهي به غزل مولوي نهفته باشد.
در اين نگاه، غزل هم تصويري از روح و زندگاني مولانا را بازتابانده و هم انديشه­‌ او را برهنه‌­تر بر آفتاب افكنده است. سپه­سالار اين نكته را به فراست دريافته و از غزليات مولانا در سراسر رساله در تبيين زيست و انديشه­‌ مولانا بهره برده است. فريدون از ميانه­‌ قسم ثاني (ص 40 به بعد)، يعني از هنگام بيان «سكر و استغراق» مولانا، جشن غزل به پا مي­‌كند. گزينش ابيات مناسب از لابه‌­لاي شصت­‌هزار بيت كليات شمس تسلط او به آثار مولانا و نيز آمختگي با بن‌مايه‌‌هاي عرفان را به رخ مي‌‌كشد. براي نمونه، در همان فصل «سكر و استغراق» (ص 41) به غزلي اشاره مي­‌كند كه افزون بر نمايش سر پرشور مولانا، با تلميح به ماجراي حلاج آموزه­‌ فنا را تبيين مي­‌كند:
پيش از آن كاندر جهان باغ و مي و انگور بود
از شراب لايزالي جان ما مخمور بود
ما به بغداد جهان جان اناالحق مي­زديم
پيش از آن كين دار و گير و نكته­ منصور بود
تأكيد بر غزل و از اين مسير، پرداختن به زيست و انديشه­‌ مولانا، رساله را به زندگي­نامه‌­اي انديشه‌­محور يا به تعبيري، زندگي‌انديشه‌­نامه تبديل كرده است. سپه­سالار خود به راه‌يابي به زندگي مولانا از راه آثار مولانا تصريح كرده است: «صفت مقام و سير و سلوك ايشان از كلمات طيبات او كه هر لفظي درياهاي حقايق و معاني را جوش مي‌­كنند قياس بايد كرد» (ص 7) حق و انصاف،خود نيز اين قاعده را در بخش اعظم قسم ثاني، با برگشت­‌هاي پرشمار به آثار مولانا، به ويژه به غزل­‌هاي كليات شمس، رعايت مي­‌كند.2
از سوي ديگر، سپه­سالار نگاه به انديشه­‌ مولانا را در نگارش رساله پيش چشم نهاده و همين مساله باعث شده است كه به غزل توجه ويژه­‌اي كند. اين نشان از رابطه­‌ا‌ي دوروي و دوسويه دارد، رابط‌ه­اي ميان نگاه سپه­سالار به زندگي مولانا و از آن ره­گذر، توجه به غزل و از سوي ديگر، تمركز فريدون بر غزل و توجه بيش­تر به زندگي و انديشه­ مولانا.
به عبارت ديگر، غزل­‌هاي مولانا در نظر سپه­سالار، دست كم، دو كاربرد دارد: به دست دادن شمه­‌اي از زندگي عاشقانه­ و احوال مولانا و هم­چنين تبيين باورها و آموزه­‌هاي مولانا. با اوّلي كاركرد يگانه­ غزل در كليت آثار مولانا را به تصوير مي­‌کشد و با دومي نشان مي‌دهد كه بيان آموزه­‌ها و باورهاي مولانا به مثنوي و فيه ما فيه محدود نيست و بدين ترتيب، هشداري مي‌­دهد به كساني كه در بررسي آموزه­‌هاي عرفاني مولوي، به ديوان كبير كم­تر از مثنوي توجه مي‌‌كنند. سپه­سالار در فصل‌­هايي از قسم ثاني رساله، در بيان آموزه‌‌هايي همچون خوف و رجا، «شعور و وقوف حضرت خداوندگار»، «ذكر صفات توحيد و مقام اتحاد» و «بيان سبب سماع» زندگي مولانا را در قالب غزل و غزل را در آينه­‌ زندگي مولانا مي­‌بيند. غزل در نگاه اين مناقب‌نگار، زينت مجلس نيست، به­ترين راه تبيين آموزه­‌هاي مولاناست. غزليات مولانا به لايه‌­هاي پنهان زندگي او رخنه مي­‌كنند و حال و روز او را، به لحاظ معرفتي و اخلاقي، مي­‌نمايانند. سپه­سالار از جمله، در تبيين توحيد و اتحاد از ابيات كليات شمس به فراواني شاهد مثال مي­‌آورد. براي مثال از دو بيت زير، در بيان آموزه‌­هاي عروج و وحدت انفسي بهره مي­‌گيرد:
من عيسي آن چرخم كز ماه گذر كردم
من موسي آن طورم كاللّه در اين ژنده‌­ست
خانه‌ جسمم چرا سجده­‌گه خلق شد
زان­كه به روز و به شب بر در و ديوارم اوست
در حالي كه مثنوي نيز از تبيين اين مقوله بركنار نيست، سهل است، خود «دكان وحدت است.» سپه‌سالار با ترجيح غزل و به طور كلي ديوان كبير، اهميت اين مجموعه را در برابر ديدگان داعيه‌­داران بعدي مي‌­نهد، گرچه نسل‌‌هاي بعد اغلب به روي ارزش­هاي نظري كليات شمس ديده فروبسته‌‌اند.
مؤلف در قسم ثاني، فصل مولانا و شعر، از «حضرت خداوندگار» گفته مي‌­آورد كه «بعد از ما مثنوي شيخي كند و مرشد طالبان گردد و سايق و سابق ايشان باشد» (ص 61). اين نقل قول نشان از عظمت و اهميت بي‌گفت‌و­گوي مثنوي در چشم بازماندگان روزگار او دارد؛ در عين حال، در همين فصل، سپه­سالار تمام شاهد مثال­ها را از كليات شمس بر مي­‌گزيند كه از نقش يگانه­‌ ديوان كبير در نظر او خبر مي‌­دهد. حتي شايد چنين به نظر برسد كه در ديدگاه سپه­سالار، غزل­‌هاي بي­عنان و عريان زندگاني مولانا را به­تر از ابيات سنجيده و سنگين مثنوي نمايان مي­‌كنند. اين نكته­‌ لطيف برداشت فريدون از زندگاني مولانا را دگرگون مي­‌كند. التفات سپه­سالار به زيستن دمادم مولانا و توجه او به وجه انديشگي غزل­‌هاي «خداوندگار» نگاه او به كرامات را اعتدال بخشيده است. اين ويژگي را در ادامه خواهيم ديد.
دو. گستره­‌ كرامت
ادبيات سپه­سالار در هنگام سخن گفتن از مولانا، يك­سره خاك­سارانه و مريدانه است. حتي گاهي اين ادبيات مريدانه كار را به گزافه‌­گويي­‌ها و هم‌­سنجي­‌هاي شگفتي­‌آوري مي­‌كشاند. نمونه­‌ آن را در هم­سنجي قول «جميع انبيا» (!) در هراس‌­انگيزي مرگ در برابر اقوال مرگ­‌جويانه­‌ مولانا مي‌­توان ديد. نمونه­‌ ديگر در همان فصل «نقل حضرت خداوندگار» ديده مي‌­شود. در اين فصل، مؤلف بر پايه­‌ فهم ناصواب از يكي از غزل­هاي مولانا مدعي مي­‌شود كه «چون آفتاب پرتاب ولايتش نزديك شد كه به مغرب آخرت غروب كند... در محروسه­‌ قونيه قرب چهل روز زلزله­‌ متواتر مي­‌آمد (!)» (ص 96). با بررسي اقوال نسنجيده‌­اي از اين دست، كه در اكثر تذكره­ ها همانند دارد، اين تصور به ذهن خطور مي­‌كند كه گويي راه بيان واقع براي برخي مناقب‌‌نويسان قديم، از اغراق مي‌­گذشته است.
اما اين همه­‌ حقيقت درباره­‌ نگاه فريدون به كرامات نيست. در آموزه­‌هاي عرفان اسلامي از اصطلاح كرامت، به طور معمول خرق عادت و تجربه­‌ امر غيب افاده
مي­‌شود. اما اهميت لايه‌­هاي اخلاقي و انديشگي زندگاني مولانا در نظر سپه­سالار و نيز اقتباس معنايي كه مولانا گاه در آثار خود از كرامت به دست مي‌­دهد، به كرامت معنايي گسترده با مفاهيم بسيار مي‌­بخشد و اين تعبير را به معنايي فراتر از معناي معهودش در سنت عرفاني ما مي‌­برد. فريدون در عين حال كه از سنت كرامت­‌نويسي و مناقب‌­نويسي به كلي دل نكنده، زندگاني مولانا را در اين معناي گسترده جست‌‌وجو مي‌‌كند و به كرامت­‌ها روي­كرد متعادل‌­تري دارد. وي نيز مانند ديگر مناقب‌­نويسان به تفصيل و توصيف كرامات مولانا علاقه‌مند است اما از سويي، در بيان كرامات ولع چنداني نشان نمي‌­دهد؛ از هر فرصتي براي كرامت‌­گويي استفاده نمي‌‌كند و كرامات مولانا را در يك فصل گرد هم مي‌­آورد. از سوي ديگر، اين كرامت­ها حجم زيادي را اشغال نكرده است. مقايسه­‌ رساله با آثار همانند، از جمله مناقب العارفين افلاكي، نشان­گر اين واقعيت است. در مقايسه­‌ مناقب و رساله، اثر سپه­سالار از ذكر بي‌تحليل رويدادهاي تاريخي فراتر مي‌­رود و به علاوه، از اغراق‌‌گويي‌هاي مناقب­‌نويسانه نيز كم­تر لطمه ديده است.
مولانا كرامت را از معناي ابراز امور خارق عادت به سوي فضايل اخلاقي مي­‌كشاند.3 سپه­سالار نيز گاهي نمونه‌­اي از فروتني، «كمال نفس و حسن خلق» مولانا را كرامت مي­‌شمارد (ص 71- 72 و 75- 76)؛ در موضعي دل­داري جذاميان و رنجش مولانا از آزار حيوانات را در شمار كرامات آورده است. گاهي رياضت را با كرامت در هم مي­‌آميزد (ص 75). گاهي كرامت را به كرم باز مي‌گرداند و بخشندگي مولانا را نيز از كرامات او بر مي‌شمارد (ص 77 و 85) و گاهي حلم و رواداري مولانا را كرامت مي­‌داند (ص 91).
افشين­‌وفايي هم در مقدمه­‌ رساله به اين نكته اشاره مي‌‌كند: «كراماتي كه فريدون سپهسالار به مولانا نسبت مي‌دهد بيش­تر پيش­گويي و حسن خلق و مدارا و اشراف بر ضماير است .» (ص هفت) و البته مواردي نظير كيميا، شفا، نفرين (!)، بارش تجليات و بارقات و ملاقات با خضر را نيز بدان اضافه مي­‌توان كرد (صص 68 تا 92)4.
بررسي آسيب­‌ها و امتيازهاي نگرش سپه­سالار در مجموع نگاه او را به كرامات منسوب به مولانا در قياس با مناقب‌‌نويساني هم­چون افلاكي نگاهي متعادل نشان مي­‌دهد. گام او در مسير زندگي­نامه­‌نويسي گامي به پيش است. اين نگاه ملايم و گام مترقي به احتمال، از تقدم او نسبت به ديگران، نزديكي به زمانه­‌ مولانا و درك روزگار او و البته نفس سليم و روحيه­‌ كمابيش علمي مؤلف نشأت گرفته است. كرامت را در مشي و زيست خود مولانا جستن براي انسان­هاي امروز عادي و مسلم است اما اين نگاه در خصوص مناقب­‌نگاري چون فريدون سپه‌سالار كه در ميان تشنگان خرق عادت مي­‌زيسته، از ميانه­‌روي و پيش‌گامي او خبر مي‌­دهد.
* مشخصات كتاب­ شناختي رساله: رساله سپه‌سالار در مناقب حضرت خداوندگار، مقدمه و تصحيح و تعليقات از محمد افشين ­وفايي، انتشارات سخن، 1387.
1-در فصل توحيد و اتحاد (ص 53) و نيز در جايي از فصل نهايت سلوك (ص 64) روال مألوف قسم ثاني را رعايت نمي ‌كند؛ آيه­‌ قرآني و حديث نبوي و قول صوفي و غزل مولوي را به هم در مي‌­آميزد؛ و اين چرخش از روش مألوف از قضا، كار را در اين دو جا دل‌نشين­‌تر مي­‌كند.
2- در مقدمه­‌ رساله، چهار جا برگشت به كليات شمس و به همين شمار، برگشت به مثنوي را مي‌‌بينيم. در قسم اوّل، تنها دو مورد به آثار مولانا برگشت مي­كند هر دو به كليات. در قسم ثاني، در صدودوازده مورد به كليات استناد مي­‌كند كه بيش از صد مورد از آن ارجاع به غزل‌هاست، در حالي كه از مثنوي حدود يك‌­دهم اين شمار، شاهد مثال آورده است.
3- نك به: فيه ما فيه، با تصحيح و حواشي بديع الزمان فروزانفر، 1381، ص 118.
4- البته خوارق عادات را گاهي به صورت تركيبي به كار مي­‌گيرد؛ در كرامتي آميزه‌­اي از پيش­گويي و اشراف بر ضماير ارایه مي­‌كند (ص77 و 79)؛ در موضعي ديگر، اشراف بر ضماير و خواب را به هم مي‌­آميزد (ص 79)؛ گاهي كيميا را چاشني اشراف بر ضماير مي­‌كند (ص 80). از همه­‌ اين­ها سرمايه‌اي فراهم مي­‌كند تا «قوت مكاشفه و حسن كرامت» (ص84) مولانا را تصوير كند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.