غزل و كرامت زيستن
اشكان بحراني
توضیح: بریده کوتاهی (در حدّ یک چهارم) از این مقاله پیش از این در روزنامه روزگار به چاپ رسیده و این نوبت جناب آقای بحرانی به خواهش سردبیر، اصل مقاله را در اختیار روزنامه شرق گذاشتهاند.
فريدون سپهسالار در نامگزيني براي زندگينامه خداوندگارش، مولانا جلالالدين، هوشمنديچشمگيري به خرج داده است: «رساله سپهسالار در مناقب حضرت خداوندگار». اين نامگزاري با يك تير، دو هدف را نشانه ميگيرد. از نام نويسنده و لقب مولانا سجع ميسازد تا احتمال انتحال را كم كند؛ افزون بر آن، خط مشي ستودني اين زندگينامه را نيز در خود ميگنجاند: بيان مناقب مولانا، چنان كه از نويسندهاي بارآمده در سنت صوفيانه توقع ميرود و تبيين انديشههاي صوفيانه «خداوندگار»، آن گونه كه در آثار مالوف و جا افتاده عرفان اسلامي ديده ميشود. سپهسالار كار خود را رساله مينامد و اين تسميه در كنار روش او در طول اين اثر، آثاري همچون رساله قشيريه را براي خواننده تداعي ميكند.
رساله سپهسالار ويژگيهاي متعددي دارد و از چند زاويه ميتوان به آن پرداخت. محمد افشينوفايي، مصحح رساله، در مقدمه آن را «اصح و اقدم منابع درباره زندگي مولانا» معرفي ميكند و مطالب اين كتاب را درباره جزئيات زندگي مولانا، «متضمن فوايد بسيار» ميداند (ص چهار). اين رساله در سه قسم سامان يافته است. قسم اوّل به اسناد خرقه و مقامات بهاء ولد، «پدر خداوندگار» ميپردازد؛ قسم ثاني به تفصيل، به مولانا اختصاص داده ميشود؛ و در قسم ثالث، «ذكر اصحاب و خلفاي خداوندگار» به ميان ميآيد.
رساله در مرتبه نخست، زندگينامهاي است انديشهمحور نه صرف رديف كردن حوادث تاريخي و گاه، تاريخينما؛ اهميت و اولويت در اين رساله، با بيان انديشههاي مولاناست كه در خلال شعر و زندگياش مطرح شده است. سپهسالار دست كم قسم ثاني رساله را به سنت رسالههاي تعليمي صوفيان، نظير رساله قشيريه و كشف المحجوب نوشته است. از اين روي، رساله با مناقبنامههايي نظير اسرارالتوحيد محمد بن منور و تذكرة الاولياي عطار تفاوت دارد؛ او در رساله، ابتدا به آياتي از قرآن، احاديثي منسوب به پيامبر اسلام و كلمات صوفيان متقدم ميپردازد و آن گاه از اقوال نظم و نثر خود مولانا بهره ميگيرد. الگوي يادشده را در آثاري نظير رساله قشيريه و كشف المحجوب ميتوان رد گرفت.1
اين زندگينامه از تحليل و تفصيل برخي مفاهيم صوفيانه، در ميانه وصف زيست و زمانه مولانا غافل نيست. گريز از تحليل و تبيين اين مفاهيم و اصطلاحات به اشعار مولانا و روايات منقول از زندگي او با ترفندي ساده انجام ميگيرد: مؤلف مولانا را نماد و مظهر آن آموزه ميداند. براي نمونه، در فصل «خوف و خشيت و رجا و بسط» پس از تفصيل اين مطلب، بيدرنگ مولانا را مظهر تعادل ميان خوف و رجا ميخواند (ص 46- 48).
با اين همه، در ميان ويژگيهاي برجسته رساله، اين جستار به دو ويژگي بارز ميپردازد: ويژگي نخست نقش و كاركرد ديوان كبير و خاصه غزليات ديوان در رساله است و ويژگي دوم، كه به نحوي از ويژگي نخست متأثر است، نگرش كمابيش ملايم و ميانهروانه مؤلف به كرامات است. به نظر ميرسد زندگينامههايي كه مريدان در طول تاريخ تصوف ترتيب دادهاند كمابيش كرامتنامهاند. در بافت صوفيانه، هدف اصلي اين تذكرهها گردآوري و گاه دست وپا كردن كرامات است، در حالي كه در آثار خود عارفاني كه زندگيشان موضوع اين دست نوشتههاست، چنين گزافهگوييهايي به ندرت ديده ميشود. در اينجا، نخست به بررسي كاركرد غزل در صورتبندي زندگي انديشهنامه مولانا ميپردازيم.
يك. زندگي انديشهنامه بر شانههاي غزل
سپهسالار از نخستين كساني است كه در نگاه به ميراث مولانا، غزل مولانا را اهميتي دوچندان داده است. اين رسالهنگار شايد در كنار سلطان ولد، براي اوّلين بار به دو وجه گرانسنگ غزلهاي مولانا همهنگام چشم دوخته است: عشق و انديشه؛ در حالي كه انديشگري مولانا در كليات شمس از چشم بسياري از خوشهچينان ميراث او، از همان روزگار تا پژوهشهاي همروزگار ما پنهان مانده است. ارزش اصلي رساله سپهسالار شايد در همين نگاه دو وجهي به غزل مولوي نهفته باشد.
در اين نگاه، غزل هم تصويري از روح و زندگاني مولانا را بازتابانده و هم انديشه او را برهنهتر بر آفتاب افكنده است. سپهسالار اين نكته را به فراست دريافته و از غزليات مولانا در سراسر رساله در تبيين زيست و انديشه مولانا بهره برده است. فريدون از ميانه قسم ثاني (ص 40 به بعد)، يعني از هنگام بيان «سكر و استغراق» مولانا، جشن غزل به پا ميكند. گزينش ابيات مناسب از لابهلاي شصتهزار بيت كليات شمس تسلط او به آثار مولانا و نيز آمختگي با بنمايههاي عرفان را به رخ ميكشد. براي نمونه، در همان فصل «سكر و استغراق» (ص 41) به غزلي اشاره ميكند كه افزون بر نمايش سر پرشور مولانا، با تلميح به ماجراي حلاج آموزه فنا را تبيين ميكند:
پيش از آن كاندر جهان باغ و مي و انگور بود
از شراب لايزالي جان ما مخمور بود
ما به بغداد جهان جان اناالحق ميزديم
پيش از آن كين دار و گير و نكته منصور بود
تأكيد بر غزل و از اين مسير، پرداختن به زيست و انديشه مولانا، رساله را به زندگينامهاي انديشهمحور يا به تعبيري، زندگيانديشهنامه تبديل كرده است. سپهسالار خود به راهيابي به زندگي مولانا از راه آثار مولانا تصريح كرده است: «صفت مقام و سير و سلوك ايشان از كلمات طيبات او كه هر لفظي درياهاي حقايق و معاني را جوش ميكنند قياس بايد كرد» (ص 7) حق و انصاف،خود نيز اين قاعده را در بخش اعظم قسم ثاني، با برگشتهاي پرشمار به آثار مولانا، به ويژه به غزلهاي كليات شمس، رعايت ميكند.2
از سوي ديگر، سپهسالار نگاه به انديشه مولانا را در نگارش رساله پيش چشم نهاده و همين مساله باعث شده است كه به غزل توجه ويژهاي كند. اين نشان از رابطهاي دوروي و دوسويه دارد، رابطهاي ميان نگاه سپهسالار به زندگي مولانا و از آن رهگذر، توجه به غزل و از سوي ديگر، تمركز فريدون بر غزل و توجه بيشتر به زندگي و انديشه مولانا.
به عبارت ديگر، غزلهاي مولانا در نظر سپهسالار، دست كم، دو كاربرد دارد: به دست دادن شمهاي از زندگي عاشقانه و احوال مولانا و همچنين تبيين باورها و آموزههاي مولانا. با اوّلي كاركرد يگانه غزل در كليت آثار مولانا را به تصوير ميکشد و با دومي نشان ميدهد كه بيان آموزهها و باورهاي مولانا به مثنوي و فيه ما فيه محدود نيست و بدين ترتيب، هشداري ميدهد به كساني كه در بررسي آموزههاي عرفاني مولوي، به ديوان كبير كمتر از مثنوي توجه ميكنند. سپهسالار در فصلهايي از قسم ثاني رساله، در بيان آموزههايي همچون خوف و رجا، «شعور و وقوف حضرت خداوندگار»، «ذكر صفات توحيد و مقام اتحاد» و «بيان سبب سماع» زندگي مولانا را در قالب غزل و غزل را در آينه زندگي مولانا ميبيند. غزل در نگاه اين مناقبنگار، زينت مجلس نيست، بهترين راه تبيين آموزههاي مولاناست. غزليات مولانا به لايههاي پنهان زندگي او رخنه ميكنند و حال و روز او را، به لحاظ معرفتي و اخلاقي، مينمايانند. سپهسالار از جمله، در تبيين توحيد و اتحاد از ابيات كليات شمس به فراواني شاهد مثال ميآورد. براي مثال از دو بيت زير، در بيان آموزههاي عروج و وحدت انفسي بهره ميگيرد:
من عيسي آن چرخم كز ماه گذر كردم
من موسي آن طورم كاللّه در اين ژندهست
خانه جسمم چرا سجدهگه خلق شد
زانكه به روز و به شب بر در و ديوارم اوست
در حالي كه مثنوي نيز از تبيين اين مقوله بركنار نيست، سهل است، خود «دكان وحدت است.» سپهسالار با ترجيح غزل و به طور كلي ديوان كبير، اهميت اين مجموعه را در برابر ديدگان داعيهداران بعدي مينهد، گرچه نسلهاي بعد اغلب به روي ارزشهاي نظري كليات شمس ديده فروبستهاند.
مؤلف در قسم ثاني، فصل مولانا و شعر، از «حضرت خداوندگار» گفته ميآورد كه «بعد از ما مثنوي شيخي كند و مرشد طالبان گردد و سايق و سابق ايشان باشد» (ص 61). اين نقل قول نشان از عظمت و اهميت بيگفتوگوي مثنوي در چشم بازماندگان روزگار او دارد؛ در عين حال، در همين فصل، سپهسالار تمام شاهد مثالها را از كليات شمس بر ميگزيند كه از نقش يگانه ديوان كبير در نظر او خبر ميدهد. حتي شايد چنين به نظر برسد كه در ديدگاه سپهسالار، غزلهاي بيعنان و عريان زندگاني مولانا را بهتر از ابيات سنجيده و سنگين مثنوي نمايان ميكنند. اين نكته لطيف برداشت فريدون از زندگاني مولانا را دگرگون ميكند. التفات سپهسالار به زيستن دمادم مولانا و توجه او به وجه انديشگي غزلهاي «خداوندگار» نگاه او به كرامات را اعتدال بخشيده است. اين ويژگي را در ادامه خواهيم ديد.
دو. گستره كرامت
ادبيات سپهسالار در هنگام سخن گفتن از مولانا، يكسره خاكسارانه و مريدانه است. حتي گاهي اين ادبيات مريدانه كار را به گزافهگوييها و همسنجيهاي شگفتيآوري ميكشاند. نمونه آن را در همسنجي قول «جميع انبيا» (!) در هراسانگيزي مرگ در برابر اقوال مرگجويانه مولانا ميتوان ديد. نمونه ديگر در همان فصل «نقل حضرت خداوندگار» ديده ميشود. در اين فصل، مؤلف بر پايه فهم ناصواب از يكي از غزلهاي مولانا مدعي ميشود كه «چون آفتاب پرتاب ولايتش نزديك شد كه به مغرب آخرت غروب كند... در محروسه قونيه قرب چهل روز زلزله متواتر ميآمد (!)» (ص 96). با بررسي اقوال نسنجيدهاي از اين دست، كه در اكثر تذكره ها همانند دارد، اين تصور به ذهن خطور ميكند كه گويي راه بيان واقع براي برخي مناقبنويسان قديم، از اغراق ميگذشته است.
اما اين همه حقيقت درباره نگاه فريدون به كرامات نيست. در آموزههاي عرفان اسلامي از اصطلاح كرامت، به طور معمول خرق عادت و تجربه امر غيب افاده ميشود. اما اهميت لايههاي اخلاقي و انديشگي زندگاني مولانا در نظر سپهسالار و نيز اقتباس معنايي كه مولانا گاه در آثار خود از كرامت به دست ميدهد، به كرامت معنايي گسترده با مفاهيم بسيار ميبخشد و اين تعبير را به معنايي فراتر از معناي معهودش در سنت عرفاني ما ميبرد. فريدون در عين حال كه از سنت كرامتنويسي و مناقبنويسي به كلي دل نكنده، زندگاني مولانا را در اين معناي گسترده جستوجو ميكند و به كرامتها رويكرد متعادلتري دارد. وي نيز مانند ديگر مناقبنويسان به تفصيل و توصيف كرامات مولانا علاقهمند است اما از سويي، در بيان كرامات ولع چنداني نشان نميدهد؛ از هر فرصتي براي كرامتگويي استفاده نميكند و كرامات مولانا را در يك فصل گرد هم ميآورد. از سوي ديگر، اين كرامتها حجم زيادي را اشغال نكرده است. مقايسه رساله با آثار همانند، از جمله مناقب العارفين افلاكي، نشانگر اين واقعيت است. در مقايسه مناقب و رساله، اثر سپهسالار از ذكر بيتحليل رويدادهاي تاريخي فراتر ميرود و به علاوه، از اغراقگوييهاي مناقبنويسانه نيز كمتر لطمه ديده است.
مولانا كرامت را از معناي ابراز امور خارق عادت به سوي فضايل اخلاقي ميكشاند.3 سپهسالار نيز گاهي نمونهاي از فروتني، «كمال نفس و حسن خلق» مولانا را كرامت ميشمارد (ص 71- 72 و 75- 76)؛ در موضعي دلداري جذاميان و رنجش مولانا از آزار حيوانات را در شمار كرامات آورده است. گاهي رياضت را با كرامت در هم ميآميزد (ص 75). گاهي كرامت را به كرم باز ميگرداند و بخشندگي مولانا را نيز از كرامات او بر ميشمارد (ص 77 و 85) و گاهي حلم و رواداري مولانا را كرامت ميداند (ص 91).
افشينوفايي هم در مقدمه رساله به اين نكته اشاره ميكند: «كراماتي كه فريدون سپهسالار به مولانا نسبت ميدهد بيشتر پيشگويي و حسن خلق و مدارا و اشراف بر ضماير است .» (ص هفت) و البته مواردي نظير كيميا، شفا، نفرين (!)، بارش تجليات و بارقات و ملاقات با خضر را نيز بدان اضافه ميتوان كرد (صص 68 تا 92)4.
بررسي آسيبها و امتيازهاي نگرش سپهسالار در مجموع نگاه او را به كرامات منسوب به مولانا در قياس با مناقبنويساني همچون افلاكي نگاهي متعادل نشان ميدهد. گام او در مسير زندگينامهنويسي گامي به پيش است. اين نگاه ملايم و گام مترقي به احتمال، از تقدم او نسبت به ديگران، نزديكي به زمانه مولانا و درك روزگار او و البته نفس سليم و روحيه كمابيش علمي مؤلف نشأت گرفته است. كرامت را در مشي و زيست خود مولانا جستن براي انسانهاي امروز عادي و مسلم است اما اين نگاه در خصوص مناقبنگاري چون فريدون سپهسالار كه در ميان تشنگان خرق عادت ميزيسته، از ميانهروي و پيشگامي او خبر ميدهد.
*مشخصات كتاب شناختي رساله: رساله سپهسالار در مناقب حضرت خداوندگار، مقدمه و تصحيح و تعليقات از محمد افشين وفايي، انتشارات سخن، 1387.
1-در فصل توحيد و اتحاد (ص 53) و نيز در جايي از فصل نهايت سلوك (ص 64) روال مألوف قسم ثاني را رعايت نمي كند؛ آيه قرآني و حديث نبوي و قول صوفي و غزل مولوي را به هم در ميآميزد؛ و اين چرخش از روش مألوف از قضا، كار را در اين دو جا دلنشينتر ميكند.
2- در مقدمه رساله، چهار جا برگشت به كليات شمس و به همين شمار، برگشت به مثنوي را ميبينيم. در قسم اوّل، تنها دو مورد به آثار مولانا برگشت ميكند هر دو به كليات. در قسم ثاني، در صدودوازده مورد به كليات استناد ميكند كه بيش از صد مورد از آن ارجاع به غزلهاست، در حالي كه از مثنوي حدود يكدهم اين شمار، شاهد مثال آورده است.
3- نك به: فيه ما فيه، با تصحيح و حواشي بديع الزمان فروزانفر، 1381، ص 118.
4- البته خوارق عادات را گاهي به صورت تركيبي به كار ميگيرد؛ در كرامتي آميزهاي از پيشگويي و اشراف بر ضماير ارایه ميكند (ص77 و 79)؛ در موضعي ديگر، اشراف بر ضماير و خواب را به هم ميآميزد (ص 79)؛ گاهي كيميا را چاشني اشراف بر ضماير ميكند (ص 80). از همه اينها سرمايهاي فراهم ميكند تا «قوت مكاشفه و حسن كرامت» (ص84) مولانا را تصوير كند.
فريدون سپهسالار در نامگزيني براي زندگينامه خداوندگارش، مولانا جلالالدين، هوشمنديچشمگيري به خرج داده است: «رساله سپهسالار در مناقب حضرت خداوندگار». اين نامگزاري با يك تير، دو هدف را نشانه ميگيرد. از نام نويسنده و لقب مولانا سجع ميسازد تا احتمال انتحال را كم كند؛ افزون بر آن، خط مشي ستودني اين زندگينامه را نيز در خود ميگنجاند: بيان مناقب مولانا، چنان كه از نويسندهاي بارآمده در سنت صوفيانه توقع ميرود و تبيين انديشههاي صوفيانه «خداوندگار»، آن گونه كه در آثار مالوف و جا افتاده عرفان اسلامي ديده ميشود. سپهسالار كار خود را رساله مينامد و اين تسميه در كنار روش او در طول اين اثر، آثاري همچون رساله قشيريه را براي خواننده تداعي ميكند.
رساله سپهسالار ويژگيهاي متعددي دارد و از چند زاويه ميتوان به آن پرداخت. محمد افشينوفايي، مصحح رساله، در مقدمه آن را «اصح و اقدم منابع درباره زندگي مولانا» معرفي ميكند و مطالب اين كتاب را درباره جزئيات زندگي مولانا، «متضمن فوايد بسيار» ميداند (ص چهار). اين رساله در سه قسم سامان يافته است. قسم اوّل به اسناد خرقه و مقامات بهاء ولد، «پدر خداوندگار» ميپردازد؛ قسم ثاني به تفصيل، به مولانا اختصاص داده ميشود؛ و در قسم ثالث، «ذكر اصحاب و خلفاي خداوندگار» به ميان ميآيد.
رساله در مرتبه نخست، زندگينامهاي است انديشهمحور نه صرف رديف كردن حوادث تاريخي و گاه، تاريخينما؛ اهميت و اولويت در اين رساله، با بيان انديشههاي مولاناست كه در خلال شعر و زندگياش مطرح شده است. سپهسالار دست كم قسم ثاني رساله را به سنت رسالههاي تعليمي صوفيان، نظير رساله قشيريه و كشف المحجوب نوشته است. از اين روي، رساله با مناقبنامههايي نظير اسرارالتوحيد محمد بن منور و تذكرة الاولياي عطار تفاوت دارد؛ او در رساله، ابتدا به آياتي از قرآن، احاديثي منسوب به پيامبر اسلام و كلمات صوفيان متقدم ميپردازد و آن گاه از اقوال نظم و نثر خود مولانا بهره ميگيرد. الگوي يادشده را در آثاري نظير رساله قشيريه و كشف المحجوب ميتوان رد گرفت.1
اين زندگينامه از تحليل و تفصيل برخي مفاهيم صوفيانه، در ميانه وصف زيست و زمانه مولانا غافل نيست. گريز از تحليل و تبيين اين مفاهيم و اصطلاحات به اشعار مولانا و روايات منقول از زندگي او با ترفندي ساده انجام ميگيرد: مؤلف مولانا را نماد و مظهر آن آموزه ميداند. براي نمونه، در فصل «خوف و خشيت و رجا و بسط» پس از تفصيل اين مطلب، بيدرنگ مولانا را مظهر تعادل ميان خوف و رجا ميخواند (ص 46- 48).
با اين همه، در ميان ويژگيهاي برجسته رساله، اين جستار به دو ويژگي بارز ميپردازد: ويژگي نخست نقش و كاركرد ديوان كبير و خاصه غزليات ديوان در رساله است و ويژگي دوم، كه به نحوي از ويژگي نخست متأثر است، نگرش كمابيش ملايم و ميانهروانه مؤلف به كرامات است. به نظر ميرسد زندگينامههايي كه مريدان در طول تاريخ تصوف ترتيب دادهاند كمابيش كرامتنامهاند. در بافت صوفيانه، هدف اصلي اين تذكرهها گردآوري و گاه دست وپا كردن كرامات است، در حالي كه در آثار خود عارفاني كه زندگيشان موضوع اين دست نوشتههاست، چنين گزافهگوييهايي به ندرت ديده ميشود. در اينجا، نخست به بررسي كاركرد غزل در صورتبندي زندگي انديشهنامه مولانا ميپردازيم.
يك. زندگي انديشهنامه بر شانههاي غزل
سپهسالار از نخستين كساني است كه در نگاه به ميراث مولانا، غزل مولانا را اهميتي دوچندان داده است. اين رسالهنگار شايد در كنار سلطان ولد، براي اوّلين بار به دو وجه گرانسنگ غزلهاي مولانا همهنگام چشم دوخته است: عشق و انديشه؛ در حالي كه انديشگري مولانا در كليات شمس از چشم بسياري از خوشهچينان ميراث او، از همان روزگار تا پژوهشهاي همروزگار ما پنهان مانده است. ارزش اصلي رساله سپهسالار شايد در همين نگاه دو وجهي به غزل مولوي نهفته باشد.
در اين نگاه، غزل هم تصويري از روح و زندگاني مولانا را بازتابانده و هم انديشه او را برهنهتر بر آفتاب افكنده است. سپهسالار اين نكته را به فراست دريافته و از غزليات مولانا در سراسر رساله در تبيين زيست و انديشه مولانا بهره برده است. فريدون از ميانه قسم ثاني (ص 40 به بعد)، يعني از هنگام بيان «سكر و استغراق» مولانا، جشن غزل به پا ميكند. گزينش ابيات مناسب از لابهلاي شصتهزار بيت كليات شمس تسلط او به آثار مولانا و نيز آمختگي با بنمايههاي عرفان را به رخ ميكشد. براي نمونه، در همان فصل «سكر و استغراق» (ص 41) به غزلي اشاره ميكند كه افزون بر نمايش سر پرشور مولانا، با تلميح به ماجراي حلاج آموزه فنا را تبيين ميكند:
پيش از آن كاندر جهان باغ و مي و انگور بود
از شراب لايزالي جان ما مخمور بود
ما به بغداد جهان جان اناالحق ميزديم
پيش از آن كين دار و گير و نكته منصور بود
تأكيد بر غزل و از اين مسير، پرداختن به زيست و انديشه مولانا، رساله را به زندگينامهاي انديشهمحور يا به تعبيري، زندگيانديشهنامه تبديل كرده است. سپهسالار خود به راهيابي به زندگي مولانا از راه آثار مولانا تصريح كرده است: «صفت مقام و سير و سلوك ايشان از كلمات طيبات او كه هر لفظي درياهاي حقايق و معاني را جوش ميكنند قياس بايد كرد» (ص 7) حق و انصاف،خود نيز اين قاعده را در بخش اعظم قسم ثاني، با برگشتهاي پرشمار به آثار مولانا، به ويژه به غزلهاي كليات شمس، رعايت ميكند.2
از سوي ديگر، سپهسالار نگاه به انديشه مولانا را در نگارش رساله پيش چشم نهاده و همين مساله باعث شده است كه به غزل توجه ويژهاي كند. اين نشان از رابطهاي دوروي و دوسويه دارد، رابطهاي ميان نگاه سپهسالار به زندگي مولانا و از آن رهگذر، توجه به غزل و از سوي ديگر، تمركز فريدون بر غزل و توجه بيشتر به زندگي و انديشه مولانا.
به عبارت ديگر، غزلهاي مولانا در نظر سپهسالار، دست كم، دو كاربرد دارد: به دست دادن شمهاي از زندگي عاشقانه و احوال مولانا و همچنين تبيين باورها و آموزههاي مولانا. با اوّلي كاركرد يگانه غزل در كليت آثار مولانا را به تصوير ميکشد و با دومي نشان ميدهد كه بيان آموزهها و باورهاي مولانا به مثنوي و فيه ما فيه محدود نيست و بدين ترتيب، هشداري ميدهد به كساني كه در بررسي آموزههاي عرفاني مولوي، به ديوان كبير كمتر از مثنوي توجه ميكنند. سپهسالار در فصلهايي از قسم ثاني رساله، در بيان آموزههايي همچون خوف و رجا، «شعور و وقوف حضرت خداوندگار»، «ذكر صفات توحيد و مقام اتحاد» و «بيان سبب سماع» زندگي مولانا را در قالب غزل و غزل را در آينه زندگي مولانا ميبيند. غزل در نگاه اين مناقبنگار، زينت مجلس نيست، بهترين راه تبيين آموزههاي مولاناست. غزليات مولانا به لايههاي پنهان زندگي او رخنه ميكنند و حال و روز او را، به لحاظ معرفتي و اخلاقي، مينمايانند. سپهسالار از جمله، در تبيين توحيد و اتحاد از ابيات كليات شمس به فراواني شاهد مثال ميآورد. براي مثال از دو بيت زير، در بيان آموزههاي عروج و وحدت انفسي بهره ميگيرد:
من عيسي آن چرخم كز ماه گذر كردم
من موسي آن طورم كاللّه در اين ژندهست
خانه جسمم چرا سجدهگه خلق شد
زانكه به روز و به شب بر در و ديوارم اوست
در حالي كه مثنوي نيز از تبيين اين مقوله بركنار نيست، سهل است، خود «دكان وحدت است.» سپهسالار با ترجيح غزل و به طور كلي ديوان كبير، اهميت اين مجموعه را در برابر ديدگان داعيهداران بعدي مينهد، گرچه نسلهاي بعد اغلب به روي ارزشهاي نظري كليات شمس ديده فروبستهاند.
مؤلف در قسم ثاني، فصل مولانا و شعر، از «حضرت خداوندگار» گفته ميآورد كه «بعد از ما مثنوي شيخي كند و مرشد طالبان گردد و سايق و سابق ايشان باشد» (ص 61). اين نقل قول نشان از عظمت و اهميت بيگفتوگوي مثنوي در چشم بازماندگان روزگار او دارد؛ در عين حال، در همين فصل، سپهسالار تمام شاهد مثالها را از كليات شمس بر ميگزيند كه از نقش يگانه ديوان كبير در نظر او خبر ميدهد. حتي شايد چنين به نظر برسد كه در ديدگاه سپهسالار، غزلهاي بيعنان و عريان زندگاني مولانا را بهتر از ابيات سنجيده و سنگين مثنوي نمايان ميكنند. اين نكته لطيف برداشت فريدون از زندگاني مولانا را دگرگون ميكند. التفات سپهسالار به زيستن دمادم مولانا و توجه او به وجه انديشگي غزلهاي «خداوندگار» نگاه او به كرامات را اعتدال بخشيده است. اين ويژگي را در ادامه خواهيم ديد.
دو. گستره كرامت
ادبيات سپهسالار در هنگام سخن گفتن از مولانا، يكسره خاكسارانه و مريدانه است. حتي گاهي اين ادبيات مريدانه كار را به گزافهگوييها و همسنجيهاي شگفتيآوري ميكشاند. نمونه آن را در همسنجي قول «جميع انبيا» (!) در هراسانگيزي مرگ در برابر اقوال مرگجويانه مولانا ميتوان ديد. نمونه ديگر در همان فصل «نقل حضرت خداوندگار» ديده ميشود. در اين فصل، مؤلف بر پايه فهم ناصواب از يكي از غزلهاي مولانا مدعي ميشود كه «چون آفتاب پرتاب ولايتش نزديك شد كه به مغرب آخرت غروب كند... در محروسه قونيه قرب چهل روز زلزله متواتر ميآمد (!)» (ص 96). با بررسي اقوال نسنجيدهاي از اين دست، كه در اكثر تذكره ها همانند دارد، اين تصور به ذهن خطور ميكند كه گويي راه بيان واقع براي برخي مناقبنويسان قديم، از اغراق ميگذشته است.
اما اين همه حقيقت درباره نگاه فريدون به كرامات نيست. در آموزههاي عرفان اسلامي از اصطلاح كرامت، به طور معمول خرق عادت و تجربه امر غيب افاده ميشود. اما اهميت لايههاي اخلاقي و انديشگي زندگاني مولانا در نظر سپهسالار و نيز اقتباس معنايي كه مولانا گاه در آثار خود از كرامت به دست ميدهد، به كرامت معنايي گسترده با مفاهيم بسيار ميبخشد و اين تعبير را به معنايي فراتر از معناي معهودش در سنت عرفاني ما ميبرد. فريدون در عين حال كه از سنت كرامتنويسي و مناقبنويسي به كلي دل نكنده، زندگاني مولانا را در اين معناي گسترده جستوجو ميكند و به كرامتها رويكرد متعادلتري دارد. وي نيز مانند ديگر مناقبنويسان به تفصيل و توصيف كرامات مولانا علاقهمند است اما از سويي، در بيان كرامات ولع چنداني نشان نميدهد؛ از هر فرصتي براي كرامتگويي استفاده نميكند و كرامات مولانا را در يك فصل گرد هم ميآورد. از سوي ديگر، اين كرامتها حجم زيادي را اشغال نكرده است. مقايسه رساله با آثار همانند، از جمله مناقب العارفين افلاكي، نشانگر اين واقعيت است. در مقايسه مناقب و رساله، اثر سپهسالار از ذكر بيتحليل رويدادهاي تاريخي فراتر ميرود و به علاوه، از اغراقگوييهاي مناقبنويسانه نيز كمتر لطمه ديده است.
مولانا كرامت را از معناي ابراز امور خارق عادت به سوي فضايل اخلاقي ميكشاند.3 سپهسالار نيز گاهي نمونهاي از فروتني، «كمال نفس و حسن خلق» مولانا را كرامت ميشمارد (ص 71- 72 و 75- 76)؛ در موضعي دلداري جذاميان و رنجش مولانا از آزار حيوانات را در شمار كرامات آورده است. گاهي رياضت را با كرامت در هم ميآميزد (ص 75). گاهي كرامت را به كرم باز ميگرداند و بخشندگي مولانا را نيز از كرامات او بر ميشمارد (ص 77 و 85) و گاهي حلم و رواداري مولانا را كرامت ميداند (ص 91).
افشينوفايي هم در مقدمه رساله به اين نكته اشاره ميكند: «كراماتي كه فريدون سپهسالار به مولانا نسبت ميدهد بيشتر پيشگويي و حسن خلق و مدارا و اشراف بر ضماير است .» (ص هفت) و البته مواردي نظير كيميا، شفا، نفرين (!)، بارش تجليات و بارقات و ملاقات با خضر را نيز بدان اضافه ميتوان كرد (صص 68 تا 92)4.
بررسي آسيبها و امتيازهاي نگرش سپهسالار در مجموع نگاه او را به كرامات منسوب به مولانا در قياس با مناقبنويساني همچون افلاكي نگاهي متعادل نشان ميدهد. گام او در مسير زندگينامهنويسي گامي به پيش است. اين نگاه ملايم و گام مترقي به احتمال، از تقدم او نسبت به ديگران، نزديكي به زمانه مولانا و درك روزگار او و البته نفس سليم و روحيه كمابيش علمي مؤلف نشأت گرفته است. كرامت را در مشي و زيست خود مولانا جستن براي انسانهاي امروز عادي و مسلم است اما اين نگاه در خصوص مناقبنگاري چون فريدون سپهسالار كه در ميان تشنگان خرق عادت ميزيسته، از ميانهروي و پيشگامي او خبر ميدهد.
*مشخصات كتاب شناختي رساله: رساله سپهسالار در مناقب حضرت خداوندگار، مقدمه و تصحيح و تعليقات از محمد افشين وفايي، انتشارات سخن، 1387.
1-در فصل توحيد و اتحاد (ص 53) و نيز در جايي از فصل نهايت سلوك (ص 64) روال مألوف قسم ثاني را رعايت نمي كند؛ آيه قرآني و حديث نبوي و قول صوفي و غزل مولوي را به هم در ميآميزد؛ و اين چرخش از روش مألوف از قضا، كار را در اين دو جا دلنشينتر ميكند.
2- در مقدمه رساله، چهار جا برگشت به كليات شمس و به همين شمار، برگشت به مثنوي را ميبينيم. در قسم اوّل، تنها دو مورد به آثار مولانا برگشت ميكند هر دو به كليات. در قسم ثاني، در صدودوازده مورد به كليات استناد ميكند كه بيش از صد مورد از آن ارجاع به غزلهاست، در حالي كه از مثنوي حدود يكدهم اين شمار، شاهد مثال آورده است.
3- نك به: فيه ما فيه، با تصحيح و حواشي بديع الزمان فروزانفر، 1381، ص 118.
4- البته خوارق عادات را گاهي به صورت تركيبي به كار ميگيرد؛ در كرامتي آميزهاي از پيشگويي و اشراف بر ضماير ارایه ميكند (ص77 و 79)؛ در موضعي ديگر، اشراف بر ضماير و خواب را به هم ميآميزد (ص 79)؛ گاهي كيميا را چاشني اشراف بر ضماير ميكند (ص 80). از همه اينها سرمايهاي فراهم ميكند تا «قوت مكاشفه و حسن كرامت» (ص84) مولانا را تصوير كند.
توضیح: بریده کوتاهی (در حدّ یک چهارم) از این مقاله پیش از این در روزنامه روزگار به چاپ رسیده و این نوبت جناب آقای بحرانی به خواهش سردبیر، اصل مقاله را در اختیار روزنامه شرق گذاشتهاند.
فريدون سپهسالار در نامگزيني براي زندگينامه خداوندگارش، مولانا جلالالدين، هوشمنديچشمگيري به خرج داده است: «رساله سپهسالار در مناقب حضرت خداوندگار». اين نامگزاري با يك تير، دو هدف را نشانه ميگيرد. از نام نويسنده و لقب مولانا سجع ميسازد تا احتمال انتحال را كم كند؛ افزون بر آن، خط مشي ستودني اين زندگينامه را نيز در خود ميگنجاند: بيان مناقب مولانا، چنان كه از نويسندهاي بارآمده در سنت صوفيانه توقع ميرود و تبيين انديشههاي صوفيانه «خداوندگار»، آن گونه كه در آثار مالوف و جا افتاده عرفان اسلامي ديده ميشود. سپهسالار كار خود را رساله مينامد و اين تسميه در كنار روش او در طول اين اثر، آثاري همچون رساله قشيريه را براي خواننده تداعي ميكند.
رساله سپهسالار ويژگيهاي متعددي دارد و از چند زاويه ميتوان به آن پرداخت. محمد افشينوفايي، مصحح رساله، در مقدمه آن را «اصح و اقدم منابع درباره زندگي مولانا» معرفي ميكند و مطالب اين كتاب را درباره جزئيات زندگي مولانا، «متضمن فوايد بسيار» ميداند (ص چهار). اين رساله در سه قسم سامان يافته است. قسم اوّل به اسناد خرقه و مقامات بهاء ولد، «پدر خداوندگار» ميپردازد؛ قسم ثاني به تفصيل، به مولانا اختصاص داده ميشود؛ و در قسم ثالث، «ذكر اصحاب و خلفاي خداوندگار» به ميان ميآيد.
رساله در مرتبه نخست، زندگينامهاي است انديشهمحور نه صرف رديف كردن حوادث تاريخي و گاه، تاريخينما؛ اهميت و اولويت در اين رساله، با بيان انديشههاي مولاناست كه در خلال شعر و زندگياش مطرح شده است. سپهسالار دست كم قسم ثاني رساله را به سنت رسالههاي تعليمي صوفيان، نظير رساله قشيريه و كشف المحجوب نوشته است. از اين روي، رساله با مناقبنامههايي نظير اسرارالتوحيد محمد بن منور و تذكرة الاولياي عطار تفاوت دارد؛ او در رساله، ابتدا به آياتي از قرآن، احاديثي منسوب به پيامبر اسلام و كلمات صوفيان متقدم ميپردازد و آن گاه از اقوال نظم و نثر خود مولانا بهره ميگيرد. الگوي يادشده را در آثاري نظير رساله قشيريه و كشف المحجوب ميتوان رد گرفت.1
اين زندگينامه از تحليل و تفصيل برخي مفاهيم صوفيانه، در ميانه وصف زيست و زمانه مولانا غافل نيست. گريز از تحليل و تبيين اين مفاهيم و اصطلاحات به اشعار مولانا و روايات منقول از زندگي او با ترفندي ساده انجام ميگيرد: مؤلف مولانا را نماد و مظهر آن آموزه ميداند. براي نمونه، در فصل «خوف و خشيت و رجا و بسط» پس از تفصيل اين مطلب، بيدرنگ مولانا را مظهر تعادل ميان خوف و رجا ميخواند (ص 46- 48).
با اين همه، در ميان ويژگيهاي برجسته رساله، اين جستار به دو ويژگي بارز ميپردازد: ويژگي نخست نقش و كاركرد ديوان كبير و خاصه غزليات ديوان در رساله است و ويژگي دوم، كه به نحوي از ويژگي نخست متأثر است، نگرش كمابيش ملايم و ميانهروانه مؤلف به كرامات است. به نظر ميرسد زندگينامههايي كه مريدان در طول تاريخ تصوف ترتيب دادهاند كمابيش كرامتنامهاند. در بافت صوفيانه، هدف اصلي اين تذكرهها گردآوري و گاه دست وپا كردن كرامات است، در حالي كه در آثار خود عارفاني كه زندگيشان موضوع اين دست نوشتههاست، چنين گزافهگوييهايي به ندرت ديده ميشود. در اينجا، نخست به بررسي كاركرد غزل در صورتبندي زندگي انديشهنامه مولانا ميپردازيم.
يك. زندگي انديشهنامه بر شانههاي غزل
سپهسالار از نخستين كساني است كه در نگاه به ميراث مولانا، غزل مولانا را اهميتي دوچندان داده است. اين رسالهنگار شايد در كنار سلطان ولد، براي اوّلين بار به دو وجه گرانسنگ غزلهاي مولانا همهنگام چشم دوخته است: عشق و انديشه؛ در حالي كه انديشگري مولانا در كليات شمس از چشم بسياري از خوشهچينان ميراث او، از همان روزگار تا پژوهشهاي همروزگار ما پنهان مانده است. ارزش اصلي رساله سپهسالار شايد در همين نگاه دو وجهي به غزل مولوي نهفته باشد.
در اين نگاه، غزل هم تصويري از روح و زندگاني مولانا را بازتابانده و هم انديشه او را برهنهتر بر آفتاب افكنده است. سپهسالار اين نكته را به فراست دريافته و از غزليات مولانا در سراسر رساله در تبيين زيست و انديشه مولانا بهره برده است. فريدون از ميانه قسم ثاني (ص 40 به بعد)، يعني از هنگام بيان «سكر و استغراق» مولانا، جشن غزل به پا ميكند. گزينش ابيات مناسب از لابهلاي شصتهزار بيت كليات شمس تسلط او به آثار مولانا و نيز آمختگي با بنمايههاي عرفان را به رخ ميكشد. براي نمونه، در همان فصل «سكر و استغراق» (ص 41) به غزلي اشاره ميكند كه افزون بر نمايش سر پرشور مولانا، با تلميح به ماجراي حلاج آموزه فنا را تبيين ميكند:
پيش از آن كاندر جهان باغ و مي و انگور بود
از شراب لايزالي جان ما مخمور بود
ما به بغداد جهان جان اناالحق ميزديم
پيش از آن كين دار و گير و نكته منصور بود
تأكيد بر غزل و از اين مسير، پرداختن به زيست و انديشه مولانا، رساله را به زندگينامهاي انديشهمحور يا به تعبيري، زندگيانديشهنامه تبديل كرده است. سپهسالار خود به راهيابي به زندگي مولانا از راه آثار مولانا تصريح كرده است: «صفت مقام و سير و سلوك ايشان از كلمات طيبات او كه هر لفظي درياهاي حقايق و معاني را جوش ميكنند قياس بايد كرد» (ص 7) حق و انصاف،خود نيز اين قاعده را در بخش اعظم قسم ثاني، با برگشتهاي پرشمار به آثار مولانا، به ويژه به غزلهاي كليات شمس، رعايت ميكند.2
از سوي ديگر، سپهسالار نگاه به انديشه مولانا را در نگارش رساله پيش چشم نهاده و همين مساله باعث شده است كه به غزل توجه ويژهاي كند. اين نشان از رابطهاي دوروي و دوسويه دارد، رابطهاي ميان نگاه سپهسالار به زندگي مولانا و از آن رهگذر، توجه به غزل و از سوي ديگر، تمركز فريدون بر غزل و توجه بيشتر به زندگي و انديشه مولانا.
به عبارت ديگر، غزلهاي مولانا در نظر سپهسالار، دست كم، دو كاربرد دارد: به دست دادن شمهاي از زندگي عاشقانه و احوال مولانا و همچنين تبيين باورها و آموزههاي مولانا. با اوّلي كاركرد يگانه غزل در كليت آثار مولانا را به تصوير ميکشد و با دومي نشان ميدهد كه بيان آموزهها و باورهاي مولانا به مثنوي و فيه ما فيه محدود نيست و بدين ترتيب، هشداري ميدهد به كساني كه در بررسي آموزههاي عرفاني مولوي، به ديوان كبير كمتر از مثنوي توجه ميكنند. سپهسالار در فصلهايي از قسم ثاني رساله، در بيان آموزههايي همچون خوف و رجا، «شعور و وقوف حضرت خداوندگار»، «ذكر صفات توحيد و مقام اتحاد» و «بيان سبب سماع» زندگي مولانا را در قالب غزل و غزل را در آينه زندگي مولانا ميبيند. غزل در نگاه اين مناقبنگار، زينت مجلس نيست، بهترين راه تبيين آموزههاي مولاناست. غزليات مولانا به لايههاي پنهان زندگي او رخنه ميكنند و حال و روز او را، به لحاظ معرفتي و اخلاقي، مينمايانند. سپهسالار از جمله، در تبيين توحيد و اتحاد از ابيات كليات شمس به فراواني شاهد مثال ميآورد. براي مثال از دو بيت زير، در بيان آموزههاي عروج و وحدت انفسي بهره ميگيرد:
من عيسي آن چرخم كز ماه گذر كردم
من موسي آن طورم كاللّه در اين ژندهست
خانه جسمم چرا سجدهگه خلق شد
زانكه به روز و به شب بر در و ديوارم اوست
در حالي كه مثنوي نيز از تبيين اين مقوله بركنار نيست، سهل است، خود «دكان وحدت است.» سپهسالار با ترجيح غزل و به طور كلي ديوان كبير، اهميت اين مجموعه را در برابر ديدگان داعيهداران بعدي مينهد، گرچه نسلهاي بعد اغلب به روي ارزشهاي نظري كليات شمس ديده فروبستهاند.
مؤلف در قسم ثاني، فصل مولانا و شعر، از «حضرت خداوندگار» گفته ميآورد كه «بعد از ما مثنوي شيخي كند و مرشد طالبان گردد و سايق و سابق ايشان باشد» (ص 61). اين نقل قول نشان از عظمت و اهميت بيگفتوگوي مثنوي در چشم بازماندگان روزگار او دارد؛ در عين حال، در همين فصل، سپهسالار تمام شاهد مثالها را از كليات شمس بر ميگزيند كه از نقش يگانه ديوان كبير در نظر او خبر ميدهد. حتي شايد چنين به نظر برسد كه در ديدگاه سپهسالار، غزلهاي بيعنان و عريان زندگاني مولانا را بهتر از ابيات سنجيده و سنگين مثنوي نمايان ميكنند. اين نكته لطيف برداشت فريدون از زندگاني مولانا را دگرگون ميكند. التفات سپهسالار به زيستن دمادم مولانا و توجه او به وجه انديشگي غزلهاي «خداوندگار» نگاه او به كرامات را اعتدال بخشيده است. اين ويژگي را در ادامه خواهيم ديد.
دو. گستره كرامت
ادبيات سپهسالار در هنگام سخن گفتن از مولانا، يكسره خاكسارانه و مريدانه است. حتي گاهي اين ادبيات مريدانه كار را به گزافهگوييها و همسنجيهاي شگفتيآوري ميكشاند. نمونه آن را در همسنجي قول «جميع انبيا» (!) در هراسانگيزي مرگ در برابر اقوال مرگجويانه مولانا ميتوان ديد. نمونه ديگر در همان فصل «نقل حضرت خداوندگار» ديده ميشود. در اين فصل، مؤلف بر پايه فهم ناصواب از يكي از غزلهاي مولانا مدعي ميشود كه «چون آفتاب پرتاب ولايتش نزديك شد كه به مغرب آخرت غروب كند... در محروسه قونيه قرب چهل روز زلزله متواتر ميآمد (!)» (ص 96). با بررسي اقوال نسنجيدهاي از اين دست، كه در اكثر تذكره ها همانند دارد، اين تصور به ذهن خطور ميكند كه گويي راه بيان واقع براي برخي مناقبنويسان قديم، از اغراق ميگذشته است.
اما اين همه حقيقت درباره نگاه فريدون به كرامات نيست. در آموزههاي عرفان اسلامي از اصطلاح كرامت، به طور معمول خرق عادت و تجربه امر غيب افاده ميشود. اما اهميت لايههاي اخلاقي و انديشگي زندگاني مولانا در نظر سپهسالار و نيز اقتباس معنايي كه مولانا گاه در آثار خود از كرامت به دست ميدهد، به كرامت معنايي گسترده با مفاهيم بسيار ميبخشد و اين تعبير را به معنايي فراتر از معناي معهودش در سنت عرفاني ما ميبرد. فريدون در عين حال كه از سنت كرامتنويسي و مناقبنويسي به كلي دل نكنده، زندگاني مولانا را در اين معناي گسترده جستوجو ميكند و به كرامتها رويكرد متعادلتري دارد. وي نيز مانند ديگر مناقبنويسان به تفصيل و توصيف كرامات مولانا علاقهمند است اما از سويي، در بيان كرامات ولع چنداني نشان نميدهد؛ از هر فرصتي براي كرامتگويي استفاده نميكند و كرامات مولانا را در يك فصل گرد هم ميآورد. از سوي ديگر، اين كرامتها حجم زيادي را اشغال نكرده است. مقايسه رساله با آثار همانند، از جمله مناقب العارفين افلاكي، نشانگر اين واقعيت است. در مقايسه مناقب و رساله، اثر سپهسالار از ذكر بيتحليل رويدادهاي تاريخي فراتر ميرود و به علاوه، از اغراقگوييهاي مناقبنويسانه نيز كمتر لطمه ديده است.
مولانا كرامت را از معناي ابراز امور خارق عادت به سوي فضايل اخلاقي ميكشاند.3 سپهسالار نيز گاهي نمونهاي از فروتني، «كمال نفس و حسن خلق» مولانا را كرامت ميشمارد (ص 71- 72 و 75- 76)؛ در موضعي دلداري جذاميان و رنجش مولانا از آزار حيوانات را در شمار كرامات آورده است. گاهي رياضت را با كرامت در هم ميآميزد (ص 75). گاهي كرامت را به كرم باز ميگرداند و بخشندگي مولانا را نيز از كرامات او بر ميشمارد (ص 77 و 85) و گاهي حلم و رواداري مولانا را كرامت ميداند (ص 91).
افشينوفايي هم در مقدمه رساله به اين نكته اشاره ميكند: «كراماتي كه فريدون سپهسالار به مولانا نسبت ميدهد بيشتر پيشگويي و حسن خلق و مدارا و اشراف بر ضماير است .» (ص هفت) و البته مواردي نظير كيميا، شفا، نفرين (!)، بارش تجليات و بارقات و ملاقات با خضر را نيز بدان اضافه ميتوان كرد (صص 68 تا 92)4.
بررسي آسيبها و امتيازهاي نگرش سپهسالار در مجموع نگاه او را به كرامات منسوب به مولانا در قياس با مناقبنويساني همچون افلاكي نگاهي متعادل نشان ميدهد. گام او در مسير زندگينامهنويسي گامي به پيش است. اين نگاه ملايم و گام مترقي به احتمال، از تقدم او نسبت به ديگران، نزديكي به زمانه مولانا و درك روزگار او و البته نفس سليم و روحيه كمابيش علمي مؤلف نشأت گرفته است. كرامت را در مشي و زيست خود مولانا جستن براي انسانهاي امروز عادي و مسلم است اما اين نگاه در خصوص مناقبنگاري چون فريدون سپهسالار كه در ميان تشنگان خرق عادت ميزيسته، از ميانهروي و پيشگامي او خبر ميدهد.
*مشخصات كتاب شناختي رساله: رساله سپهسالار در مناقب حضرت خداوندگار، مقدمه و تصحيح و تعليقات از محمد افشين وفايي، انتشارات سخن، 1387.
1-در فصل توحيد و اتحاد (ص 53) و نيز در جايي از فصل نهايت سلوك (ص 64) روال مألوف قسم ثاني را رعايت نمي كند؛ آيه قرآني و حديث نبوي و قول صوفي و غزل مولوي را به هم در ميآميزد؛ و اين چرخش از روش مألوف از قضا، كار را در اين دو جا دلنشينتر ميكند.
2- در مقدمه رساله، چهار جا برگشت به كليات شمس و به همين شمار، برگشت به مثنوي را ميبينيم. در قسم اوّل، تنها دو مورد به آثار مولانا برگشت ميكند هر دو به كليات. در قسم ثاني، در صدودوازده مورد به كليات استناد ميكند كه بيش از صد مورد از آن ارجاع به غزلهاست، در حالي كه از مثنوي حدود يكدهم اين شمار، شاهد مثال آورده است.
3- نك به: فيه ما فيه، با تصحيح و حواشي بديع الزمان فروزانفر، 1381، ص 118.
4- البته خوارق عادات را گاهي به صورت تركيبي به كار ميگيرد؛ در كرامتي آميزهاي از پيشگويي و اشراف بر ضماير ارایه ميكند (ص77 و 79)؛ در موضعي ديگر، اشراف بر ضماير و خواب را به هم ميآميزد (ص 79)؛ گاهي كيميا را چاشني اشراف بر ضماير ميكند (ص 80). از همه اينها سرمايهاي فراهم ميكند تا «قوت مكاشفه و حسن كرامت» (ص84) مولانا را تصوير كند.
فريدون سپهسالار در نامگزيني براي زندگينامه خداوندگارش، مولانا جلالالدين، هوشمنديچشمگيري به خرج داده است: «رساله سپهسالار در مناقب حضرت خداوندگار». اين نامگزاري با يك تير، دو هدف را نشانه ميگيرد. از نام نويسنده و لقب مولانا سجع ميسازد تا احتمال انتحال را كم كند؛ افزون بر آن، خط مشي ستودني اين زندگينامه را نيز در خود ميگنجاند: بيان مناقب مولانا، چنان كه از نويسندهاي بارآمده در سنت صوفيانه توقع ميرود و تبيين انديشههاي صوفيانه «خداوندگار»، آن گونه كه در آثار مالوف و جا افتاده عرفان اسلامي ديده ميشود. سپهسالار كار خود را رساله مينامد و اين تسميه در كنار روش او در طول اين اثر، آثاري همچون رساله قشيريه را براي خواننده تداعي ميكند.
رساله سپهسالار ويژگيهاي متعددي دارد و از چند زاويه ميتوان به آن پرداخت. محمد افشينوفايي، مصحح رساله، در مقدمه آن را «اصح و اقدم منابع درباره زندگي مولانا» معرفي ميكند و مطالب اين كتاب را درباره جزئيات زندگي مولانا، «متضمن فوايد بسيار» ميداند (ص چهار). اين رساله در سه قسم سامان يافته است. قسم اوّل به اسناد خرقه و مقامات بهاء ولد، «پدر خداوندگار» ميپردازد؛ قسم ثاني به تفصيل، به مولانا اختصاص داده ميشود؛ و در قسم ثالث، «ذكر اصحاب و خلفاي خداوندگار» به ميان ميآيد.
رساله در مرتبه نخست، زندگينامهاي است انديشهمحور نه صرف رديف كردن حوادث تاريخي و گاه، تاريخينما؛ اهميت و اولويت در اين رساله، با بيان انديشههاي مولاناست كه در خلال شعر و زندگياش مطرح شده است. سپهسالار دست كم قسم ثاني رساله را به سنت رسالههاي تعليمي صوفيان، نظير رساله قشيريه و كشف المحجوب نوشته است. از اين روي، رساله با مناقبنامههايي نظير اسرارالتوحيد محمد بن منور و تذكرة الاولياي عطار تفاوت دارد؛ او در رساله، ابتدا به آياتي از قرآن، احاديثي منسوب به پيامبر اسلام و كلمات صوفيان متقدم ميپردازد و آن گاه از اقوال نظم و نثر خود مولانا بهره ميگيرد. الگوي يادشده را در آثاري نظير رساله قشيريه و كشف المحجوب ميتوان رد گرفت.1
اين زندگينامه از تحليل و تفصيل برخي مفاهيم صوفيانه، در ميانه وصف زيست و زمانه مولانا غافل نيست. گريز از تحليل و تبيين اين مفاهيم و اصطلاحات به اشعار مولانا و روايات منقول از زندگي او با ترفندي ساده انجام ميگيرد: مؤلف مولانا را نماد و مظهر آن آموزه ميداند. براي نمونه، در فصل «خوف و خشيت و رجا و بسط» پس از تفصيل اين مطلب، بيدرنگ مولانا را مظهر تعادل ميان خوف و رجا ميخواند (ص 46- 48).
با اين همه، در ميان ويژگيهاي برجسته رساله، اين جستار به دو ويژگي بارز ميپردازد: ويژگي نخست نقش و كاركرد ديوان كبير و خاصه غزليات ديوان در رساله است و ويژگي دوم، كه به نحوي از ويژگي نخست متأثر است، نگرش كمابيش ملايم و ميانهروانه مؤلف به كرامات است. به نظر ميرسد زندگينامههايي كه مريدان در طول تاريخ تصوف ترتيب دادهاند كمابيش كرامتنامهاند. در بافت صوفيانه، هدف اصلي اين تذكرهها گردآوري و گاه دست وپا كردن كرامات است، در حالي كه در آثار خود عارفاني كه زندگيشان موضوع اين دست نوشتههاست، چنين گزافهگوييهايي به ندرت ديده ميشود. در اينجا، نخست به بررسي كاركرد غزل در صورتبندي زندگي انديشهنامه مولانا ميپردازيم.
يك. زندگي انديشهنامه بر شانههاي غزل
سپهسالار از نخستين كساني است كه در نگاه به ميراث مولانا، غزل مولانا را اهميتي دوچندان داده است. اين رسالهنگار شايد در كنار سلطان ولد، براي اوّلين بار به دو وجه گرانسنگ غزلهاي مولانا همهنگام چشم دوخته است: عشق و انديشه؛ در حالي كه انديشگري مولانا در كليات شمس از چشم بسياري از خوشهچينان ميراث او، از همان روزگار تا پژوهشهاي همروزگار ما پنهان مانده است. ارزش اصلي رساله سپهسالار شايد در همين نگاه دو وجهي به غزل مولوي نهفته باشد.
در اين نگاه، غزل هم تصويري از روح و زندگاني مولانا را بازتابانده و هم انديشه او را برهنهتر بر آفتاب افكنده است. سپهسالار اين نكته را به فراست دريافته و از غزليات مولانا در سراسر رساله در تبيين زيست و انديشه مولانا بهره برده است. فريدون از ميانه قسم ثاني (ص 40 به بعد)، يعني از هنگام بيان «سكر و استغراق» مولانا، جشن غزل به پا ميكند. گزينش ابيات مناسب از لابهلاي شصتهزار بيت كليات شمس تسلط او به آثار مولانا و نيز آمختگي با بنمايههاي عرفان را به رخ ميكشد. براي نمونه، در همان فصل «سكر و استغراق» (ص 41) به غزلي اشاره ميكند كه افزون بر نمايش سر پرشور مولانا، با تلميح به ماجراي حلاج آموزه فنا را تبيين ميكند:
پيش از آن كاندر جهان باغ و مي و انگور بود
از شراب لايزالي جان ما مخمور بود
ما به بغداد جهان جان اناالحق ميزديم
پيش از آن كين دار و گير و نكته منصور بود
تأكيد بر غزل و از اين مسير، پرداختن به زيست و انديشه مولانا، رساله را به زندگينامهاي انديشهمحور يا به تعبيري، زندگيانديشهنامه تبديل كرده است. سپهسالار خود به راهيابي به زندگي مولانا از راه آثار مولانا تصريح كرده است: «صفت مقام و سير و سلوك ايشان از كلمات طيبات او كه هر لفظي درياهاي حقايق و معاني را جوش ميكنند قياس بايد كرد» (ص 7) حق و انصاف،خود نيز اين قاعده را در بخش اعظم قسم ثاني، با برگشتهاي پرشمار به آثار مولانا، به ويژه به غزلهاي كليات شمس، رعايت ميكند.2
از سوي ديگر، سپهسالار نگاه به انديشه مولانا را در نگارش رساله پيش چشم نهاده و همين مساله باعث شده است كه به غزل توجه ويژهاي كند. اين نشان از رابطهاي دوروي و دوسويه دارد، رابطهاي ميان نگاه سپهسالار به زندگي مولانا و از آن رهگذر، توجه به غزل و از سوي ديگر، تمركز فريدون بر غزل و توجه بيشتر به زندگي و انديشه مولانا.
به عبارت ديگر، غزلهاي مولانا در نظر سپهسالار، دست كم، دو كاربرد دارد: به دست دادن شمهاي از زندگي عاشقانه و احوال مولانا و همچنين تبيين باورها و آموزههاي مولانا. با اوّلي كاركرد يگانه غزل در كليت آثار مولانا را به تصوير ميکشد و با دومي نشان ميدهد كه بيان آموزهها و باورهاي مولانا به مثنوي و فيه ما فيه محدود نيست و بدين ترتيب، هشداري ميدهد به كساني كه در بررسي آموزههاي عرفاني مولوي، به ديوان كبير كمتر از مثنوي توجه ميكنند. سپهسالار در فصلهايي از قسم ثاني رساله، در بيان آموزههايي همچون خوف و رجا، «شعور و وقوف حضرت خداوندگار»، «ذكر صفات توحيد و مقام اتحاد» و «بيان سبب سماع» زندگي مولانا را در قالب غزل و غزل را در آينه زندگي مولانا ميبيند. غزل در نگاه اين مناقبنگار، زينت مجلس نيست، بهترين راه تبيين آموزههاي مولاناست. غزليات مولانا به لايههاي پنهان زندگي او رخنه ميكنند و حال و روز او را، به لحاظ معرفتي و اخلاقي، مينمايانند. سپهسالار از جمله، در تبيين توحيد و اتحاد از ابيات كليات شمس به فراواني شاهد مثال ميآورد. براي مثال از دو بيت زير، در بيان آموزههاي عروج و وحدت انفسي بهره ميگيرد:
من عيسي آن چرخم كز ماه گذر كردم
من موسي آن طورم كاللّه در اين ژندهست
خانه جسمم چرا سجدهگه خلق شد
زانكه به روز و به شب بر در و ديوارم اوست
در حالي كه مثنوي نيز از تبيين اين مقوله بركنار نيست، سهل است، خود «دكان وحدت است.» سپهسالار با ترجيح غزل و به طور كلي ديوان كبير، اهميت اين مجموعه را در برابر ديدگان داعيهداران بعدي مينهد، گرچه نسلهاي بعد اغلب به روي ارزشهاي نظري كليات شمس ديده فروبستهاند.
مؤلف در قسم ثاني، فصل مولانا و شعر، از «حضرت خداوندگار» گفته ميآورد كه «بعد از ما مثنوي شيخي كند و مرشد طالبان گردد و سايق و سابق ايشان باشد» (ص 61). اين نقل قول نشان از عظمت و اهميت بيگفتوگوي مثنوي در چشم بازماندگان روزگار او دارد؛ در عين حال، در همين فصل، سپهسالار تمام شاهد مثالها را از كليات شمس بر ميگزيند كه از نقش يگانه ديوان كبير در نظر او خبر ميدهد. حتي شايد چنين به نظر برسد كه در ديدگاه سپهسالار، غزلهاي بيعنان و عريان زندگاني مولانا را بهتر از ابيات سنجيده و سنگين مثنوي نمايان ميكنند. اين نكته لطيف برداشت فريدون از زندگاني مولانا را دگرگون ميكند. التفات سپهسالار به زيستن دمادم مولانا و توجه او به وجه انديشگي غزلهاي «خداوندگار» نگاه او به كرامات را اعتدال بخشيده است. اين ويژگي را در ادامه خواهيم ديد.
دو. گستره كرامت
ادبيات سپهسالار در هنگام سخن گفتن از مولانا، يكسره خاكسارانه و مريدانه است. حتي گاهي اين ادبيات مريدانه كار را به گزافهگوييها و همسنجيهاي شگفتيآوري ميكشاند. نمونه آن را در همسنجي قول «جميع انبيا» (!) در هراسانگيزي مرگ در برابر اقوال مرگجويانه مولانا ميتوان ديد. نمونه ديگر در همان فصل «نقل حضرت خداوندگار» ديده ميشود. در اين فصل، مؤلف بر پايه فهم ناصواب از يكي از غزلهاي مولانا مدعي ميشود كه «چون آفتاب پرتاب ولايتش نزديك شد كه به مغرب آخرت غروب كند... در محروسه قونيه قرب چهل روز زلزله متواتر ميآمد (!)» (ص 96). با بررسي اقوال نسنجيدهاي از اين دست، كه در اكثر تذكره ها همانند دارد، اين تصور به ذهن خطور ميكند كه گويي راه بيان واقع براي برخي مناقبنويسان قديم، از اغراق ميگذشته است.
اما اين همه حقيقت درباره نگاه فريدون به كرامات نيست. در آموزههاي عرفان اسلامي از اصطلاح كرامت، به طور معمول خرق عادت و تجربه امر غيب افاده ميشود. اما اهميت لايههاي اخلاقي و انديشگي زندگاني مولانا در نظر سپهسالار و نيز اقتباس معنايي كه مولانا گاه در آثار خود از كرامت به دست ميدهد، به كرامت معنايي گسترده با مفاهيم بسيار ميبخشد و اين تعبير را به معنايي فراتر از معناي معهودش در سنت عرفاني ما ميبرد. فريدون در عين حال كه از سنت كرامتنويسي و مناقبنويسي به كلي دل نكنده، زندگاني مولانا را در اين معناي گسترده جستوجو ميكند و به كرامتها رويكرد متعادلتري دارد. وي نيز مانند ديگر مناقبنويسان به تفصيل و توصيف كرامات مولانا علاقهمند است اما از سويي، در بيان كرامات ولع چنداني نشان نميدهد؛ از هر فرصتي براي كرامتگويي استفاده نميكند و كرامات مولانا را در يك فصل گرد هم ميآورد. از سوي ديگر، اين كرامتها حجم زيادي را اشغال نكرده است. مقايسه رساله با آثار همانند، از جمله مناقب العارفين افلاكي، نشانگر اين واقعيت است. در مقايسه مناقب و رساله، اثر سپهسالار از ذكر بيتحليل رويدادهاي تاريخي فراتر ميرود و به علاوه، از اغراقگوييهاي مناقبنويسانه نيز كمتر لطمه ديده است.
مولانا كرامت را از معناي ابراز امور خارق عادت به سوي فضايل اخلاقي ميكشاند.3 سپهسالار نيز گاهي نمونهاي از فروتني، «كمال نفس و حسن خلق» مولانا را كرامت ميشمارد (ص 71- 72 و 75- 76)؛ در موضعي دلداري جذاميان و رنجش مولانا از آزار حيوانات را در شمار كرامات آورده است. گاهي رياضت را با كرامت در هم ميآميزد (ص 75). گاهي كرامت را به كرم باز ميگرداند و بخشندگي مولانا را نيز از كرامات او بر ميشمارد (ص 77 و 85) و گاهي حلم و رواداري مولانا را كرامت ميداند (ص 91).
افشينوفايي هم در مقدمه رساله به اين نكته اشاره ميكند: «كراماتي كه فريدون سپهسالار به مولانا نسبت ميدهد بيشتر پيشگويي و حسن خلق و مدارا و اشراف بر ضماير است .» (ص هفت) و البته مواردي نظير كيميا، شفا، نفرين (!)، بارش تجليات و بارقات و ملاقات با خضر را نيز بدان اضافه ميتوان كرد (صص 68 تا 92)4.
بررسي آسيبها و امتيازهاي نگرش سپهسالار در مجموع نگاه او را به كرامات منسوب به مولانا در قياس با مناقبنويساني همچون افلاكي نگاهي متعادل نشان ميدهد. گام او در مسير زندگينامهنويسي گامي به پيش است. اين نگاه ملايم و گام مترقي به احتمال، از تقدم او نسبت به ديگران، نزديكي به زمانه مولانا و درك روزگار او و البته نفس سليم و روحيه كمابيش علمي مؤلف نشأت گرفته است. كرامت را در مشي و زيست خود مولانا جستن براي انسانهاي امروز عادي و مسلم است اما اين نگاه در خصوص مناقبنگاري چون فريدون سپهسالار كه در ميان تشنگان خرق عادت ميزيسته، از ميانهروي و پيشگامي او خبر ميدهد.
*مشخصات كتاب شناختي رساله: رساله سپهسالار در مناقب حضرت خداوندگار، مقدمه و تصحيح و تعليقات از محمد افشين وفايي، انتشارات سخن، 1387.
1-در فصل توحيد و اتحاد (ص 53) و نيز در جايي از فصل نهايت سلوك (ص 64) روال مألوف قسم ثاني را رعايت نمي كند؛ آيه قرآني و حديث نبوي و قول صوفي و غزل مولوي را به هم در ميآميزد؛ و اين چرخش از روش مألوف از قضا، كار را در اين دو جا دلنشينتر ميكند.
2- در مقدمه رساله، چهار جا برگشت به كليات شمس و به همين شمار، برگشت به مثنوي را ميبينيم. در قسم اوّل، تنها دو مورد به آثار مولانا برگشت ميكند هر دو به كليات. در قسم ثاني، در صدودوازده مورد به كليات استناد ميكند كه بيش از صد مورد از آن ارجاع به غزلهاست، در حالي كه از مثنوي حدود يكدهم اين شمار، شاهد مثال آورده است.
3- نك به: فيه ما فيه، با تصحيح و حواشي بديع الزمان فروزانفر، 1381، ص 118.
4- البته خوارق عادات را گاهي به صورت تركيبي به كار ميگيرد؛ در كرامتي آميزهاي از پيشگويي و اشراف بر ضماير ارایه ميكند (ص77 و 79)؛ در موضعي ديگر، اشراف بر ضماير و خواب را به هم ميآميزد (ص 79)؛ گاهي كيميا را چاشني اشراف بر ضماير ميكند (ص 80). از همه اينها سرمايهاي فراهم ميكند تا «قوت مكاشفه و حسن كرامت» (ص84) مولانا را تصوير كند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.