آغشته به جراحت
مهران چهرازی: برف روی کاج ها نخستین فیلم پیمان معادی ، فیلمی در خور تامل است. خوشبختانه او اولین گام در مسیر فیلمسازی اش را محکم برداشته و ما را به ادامه کارش امیدوار کرده است . برف روی کاج ها ، درامی شخصیت محور است که گاه با حرکت لایه ای در فیلمنامه وضعیت زنی را روایت میکند که در مواجهه با بحرانی اخلاقی و عاطفی به درون خودش فرو میرود ، جهان اطرفش را با نگاهی دیگر میبیند و به تدریج به آگاهی جدیدی از زندگی و پیرامونش میرسد. فیلم مضمونی تکراری انتخاب میکند اما با مسیر و فرمی که پیش میگیرد از ورطه کلیشه پردازی می گریزد. موضوع خیانت مردی به همسرش و واکنش های زن، در سینمای ایران موضوع تازه ای نیست اما برف روی کاج ها با روایت منحصر به فردش به این مضمون عمق و جلوه تازه میبخشد. نکته مهم این که شاید خیانت مضمون اصلی فیلم به نظر بیاید اما مساله ی فیلم شناخت و آگاهی تدریجی رویا( مهناز افشار) در مواجهه با زندگی است. معادی در فیلمش از حادثه گرایی دوری می کند و سعی دارد با فضاسازی زندگی رویا را بکاود. سیاه و سفید بودن فیلم کمک بسیاری به فضاسازیهای مورد نظر معادی کرده است. فضای زندگی رویا
تکیده است و این تکیدگی و مات بودن به خوبی با این انتخاب همراه میشود. دوری از حادثه گرایی و هم چنین حرکت خطّی در شخصیّتپردازی که وابسته به اتفاقهای متعدد برای شخصیت هاست، باعث می شود نویسنده حرکت لایهای را در مسیر شخصیت پردازی اش پیش بگیرد و سعی کند با نفوذ به خلوت و ذهنیت و تجربه تلخ رویا جهان او را به تصویر بکشد. فیلم با محور قرار دادن شخصیّت رویا و با انتخاب درامی شخصیّت محور پای در راه سختی می گذارد که سینمای ایران معمولا به سراغ آن نمیرود.شخصیت پردازیهای الکن و بیشتر تیپیک سینمای ایران در تمام این سالها کمتر امکان تبلور شخصیّتی جاندار را داده است. یک اتفاق یعنی خیانت علی(با بازی حسین پاکدل) به رویا بدل به چالشی می شود که فیلمساز با دادن لایه های مختلف به آن شخصیّت اصلی و دیگران را تحلیل می کند. رویا با پیش رفتن در بررسی خیانت شوهرش متوجه پنهانکاریهای متعدّد اطرافیانش می شود و معادی این پنهانکاری را در رابطه فرو پاشیده زن و شوهری دیگر بهروز و مریم
( حسن معجونی و ویشکا آسایش) که دوستان آنها هستند، تبیین می کند. در واقع فیلمنامه نویس نوعی دیالکتیک خیانت و پنهان کاری را ایجاد می کند که در آن تماما رویا ضربه می خورد. نوع مواجهه برف روی کاج ها با خیانت و بلوغ معادی و شخصیت اصلی اش در تحلیل آن از پیروزی های این فیلم است. پیشتر در فیلمهای فرهادی و در نمونه مورد بحث در این نوشتار یعنی چهار شنبه سوری با این مساله رو به رو شدهایم. اما فرم و نوع برخورد فرهادی و معادی کاملا با هم متفاوت است. در نوشته هایی که در این مدت درباره برف روی کاج ها منتشر شده فیلم را تحت تاثیر آثار فرهادی دانسته اند که نگارنده با این گزاره کاملا مخالف است. معادی با نحوه پرداختش راهش را از نگاه فرهادی به خیانت در چهارشنبه سوری و دیگر فیلمها جدا میکند. در چهار شنبه سوری نگاهی جبری و کاملا الکن به مساله خیانت و نحوه برخورد با آن وجود دارد. فرهادی در کنار این که مثلا در جدایی نادر از سیمین تصویر دقیقی از طبقات اجتماعی و بحران های اخلاقیشان نشان داده در آثار دیگری نیز مثل چهارشنبه سوری و درباره الی با پرداختی مخدوش و سطحی نگاه سنتی و دترمنیستی خودش را به طبقه متوسط تحمیل کرده است. در همین چهارشنبه سوری با زنی مجنون مواجهیم که با شک به شوهرش دست به دیوانگی های غریبی می زند که مثلا قرار است نشان دهنده نگرانی او باشد. آه و ناله و گریهای که در شخصیت زن آن فیلم در مواجهه با خیانت میبینیم در برف روی کاج ها تبدیل به بلوغ، آگاهی و روحیهای پذیرا در مقابل واقعیت های تلخ و گزنده شده است. از کارگردانی و فرم پریشان چهارشنبه سوری که بگذریم به ایدئولوژی به شدت سنتیاش می رسیم که در آن فیلمساز با تحمیق شخصیّت زن(با بازی هدیه تهرانی) و ارایه تصویری مخدوش از طبقه متوسّط، نگاه جبرگرایانه و سنّتی خودش را به بیننده تحمیل میکند. فرهادی با وارد کردن دختر روستایی( با بازی ترانه علیدوستی) که نمود معصومیّت و مبرّا بودن از آلودگیهای طبقه متوسط شهری است نگاه سنّتیش را در جهان فیلم منتشر میکند و در مسیر فیلم کاملا نگران از بین رفتن روان بکر اوست که با خارج شدن از روستا و ورود به مناسبات کثیف شهری و طبقات اجتماعی آن رخ میدهد. جا ماندن چادر دختر در شهر خود گواهی بر این مساله ست که او با ورود به مناسبات شهری و طبقه متوسط معصومیتش را از دست داده است.اما نگاه معادی با بلوغی مدرن آمیخته است که این را در شخصیّت پردازی رویا هم مشاهده میکنیم. معادی سعی میکند از نگاه اتهامگرای فرهادی به طبقه متوسّط فاصله بگیرد و به واقع گراییای نگران دست یابد که البته در این زمینه موفّق است. او در عین حال سعی میکند از نگاه مبتنی بر قضاوت در فضای اخلاق گرایانه سنّتی دوری کند و به شخصیّتش و تجربه هایش احترام بگذارد. خوشبختانه معادی با تمرکز بر شخصیّتش، رشد و آگاهی او را نسبت به اطرافش نشان میدهد و با عمق دادن به لایههای شخصیتهای دیگر آنها را بدون دراز کردن انگشت اتّهام تحلیل میکند. بهروز و مریم هرکدام توجیهی برای پنهانکاری خود دارند که نشان دهنده استیصال آنها در برخورد با مسالهای به این مهمّی است که امروز زندگی رویا را از هم پاشیده است. اگر دیالوگ قاعده بازی ژان رنوآر را به یاد بیاوریم:« بدبختی دنیا این است که هرکسی برای کارش توجیهی دارد» با روحیه این دو بهتر آشنا میشویم. در عین حال معادی با سکوت این دو شخصیّت نشان میدهد که انفعال در مقابل یک خیانت در جامعه معاصر چقدر میتواند تلخ باشد. پنهان کاری و توجیه و دروغ، به لایههای بین این شخصیت ها چنان راه پیدا کرده است که حس میکنند دروغ گفتن و پنهانکاری ضربه به مراتب کمتری به رویا میزند تا اینکه زودتر حقیقت را بفهمد. فیلم در زیر متن خود بر این گزاره تلخ تاکید میکند که در جامعه معاصر آدم ها روابطشان را با پنهان کاری و دروغ تحکیم میبخشند. و در این بین رویا میخواهد حتّی به قیمت گزاف، با شنیدن و فهمیدن حقیقت، زندگی کند.نویسنده به تدریج انتشار جراحت را در شخصیّت رویا به تصویر میکشد و در این بین سعی میکند با آوردن نریمان(با بازی صابر ابر) دگرگونی دیگری را در زندگی رویا نشان دهد. اما متاسّفانه فیلم در این زمینه دچار ضعفهای اساسی ست. نه شخصیّت نریمان پرداخت درستی دارد و نه رابطه این دو. فصل جلسه اعضای ساختمان و حضور نریمان و رویا که انگار به قصد هواخوری و استراحت بیننده به فیلم تحمیل شده بدترین فصل فیلم است. خندیدنهای مداوم آنها، اساماس خواندن و جمله نریمان که : «گردنبندتون چه قشنگه» هیچ کمکی به پرداخت ساختار رابطه این دو نمیکند. فیلم در این سکانس از ریتم میافتد و در گیر حشو میشود. مهمترین نکتهای که به رغم تمام ضعفهای حضور نریمان در فیلم وجود دارد، احساسیست که با حضور نریمان در زندگی رویا در وی پدیدار میشود. عاطفه مجروحش و نقصان تلخی که در زندگیش شکل میگیرد او را به رابطه کم عمقی با نریمان سوق میدهد. هشدار فیلمساز بر روابط در آستانه فروپاشی اینجا نیز خودش را نشان می دهد. سکانس آرایش کردن رویا یکی از بهترین سکانسهای فیلم است. نمای مدیوم شات و در عین حال فضای سیاه و سفید و جلوه چهره رویا در آینه لغزندگی و سرگشتگی عاطفی او را به خوبی نمایان میسازد. لرزش دوربین و گاه مکث و ثابت بودن آن و برش نخوردن به نمای دیگر بیننده را دقیقتر میکند.نگاه خیره رویا در کنسرت، دعوتی برای نگاه خیره ما به زندگی او هم هست. معادی سعی میکند در تمام لحظات فیلم به دقّت ما را به زیستن رویا نزدیکتر و در نهایت خیره کند.
به ساختار نماهای فیلم که بنگریم، اکثر نماهای فیلم مدیوم هستند و حتی در نزدیک هم با مدیوم کلوز و در دور با مدیوم لانگ روبهروییم. این استراتژی در فرم ما را بهتر متوجه وضعیت سوژه در محیط اطرافش میکند و در عین حال با فلو و فوکوسهای مناسب توجّه ما را به شخصیّتها و در عین حال اتمسفر مکانها جلب میکند. نمونهاش اوّلین حضور علی در خانه مریم بعد از آگاهی رویا از خیانت اوست .علی در آشپزخانه ایستاده و در پس زمینه است و رویا در پیش زمینه و فاصله بین آن دو با سفیدی و سیاهی سیّال فضا، فقدان و فاصلهای تلخ را به ذهن متبادر میکند. آنها با هم گفتوگو میکنند و در پایان این گفتوگو ست که تصویر با رفتن رویا فلو می شود و علی را فوکوس میکند. با این فوکوس و وضوح ناگهانی علی و بازی درخشان حسین پاکدل استیصال و درماندگی او را مشاهده میکنیم. اما نکته دیگر اینکه نماها و قاببندیها در برف روی کاجها گاه منظماند و گاه نامنظّم. زمانهایی که بر شخصیّت رویا تاکید میشود و دوربین او و فضایش را میکاود استراتژی منظّمی در فیلم وجود دارد اما در فصلهای دیگر این نظم کاملا به هم میخورد. موسیقی کارن همایونفر یکی دیگر از نقاط عطف فیلم است. موسیقیای که بیانگر است و با فضاسازی فیلم همخوانی دارد. برف روی کاج ها آرام آرام ویرانی زنی را به تصویر میکشد. زنی که کم کم از سنتهایی که به آن نزدیک بوده فاصله میگیرد و به بلوغی آغشته به جراحت میرسد. فصل پایانی فیلم و دیالوگهای رویا به علی از بهترین دیالوگهای فیلم است. رویا علی را متوجّه دگرگونی ناگهانیش میکند، وقتی عاطفه رویا مجروح میشود و امنیّت روانی او مورد تعرّض قرار میگیرد، خونریزی ناشی از این زخم او را به بلوغی عمیق میرساند. پشت نگاههای خیره او و بهتش، پشت گریستنهای شبانهاش و اندوه منتشر شده بر چهرهاش، آگاهی تلخی از حقیقت نهفته است.
آگاهیای که از راهروهای تنهایی و سکوت و درد به آن دست یافتهاست. این جراحات رویا را به جهانش آگاهتر میکند اما به شکل برگشتناپذیری اعتماد را از او می گیرد و این از دست رفتن اعتماد مثل زخمی باز تا همیشه با رویا خواهد بود. نگاههای بی اعتماد او را در پایان فیلم بیشتر میبینیم. برف روی کاج ها ما را به نگاه خیره زخم باز زنی تنها خیره میکند.
( حسن معجونی و ویشکا آسایش) که دوستان آنها هستند، تبیین می کند. در واقع فیلمنامه نویس نوعی دیالکتیک خیانت و پنهان کاری را ایجاد می کند که در آن تماما رویا ضربه می خورد. نوع مواجهه برف روی کاج ها با خیانت و بلوغ معادی و شخصیت اصلی اش در تحلیل آن از پیروزی های این فیلم است. پیشتر در فیلمهای فرهادی و در نمونه مورد بحث در این نوشتار یعنی چهار شنبه سوری با این مساله رو به رو شدهایم. اما فرم و نوع برخورد فرهادی و معادی کاملا با هم متفاوت است. در نوشته هایی که در این مدت درباره برف روی کاج ها منتشر شده فیلم را تحت تاثیر آثار فرهادی دانسته اند که نگارنده با این گزاره کاملا مخالف است. معادی با نحوه پرداختش راهش را از نگاه فرهادی به خیانت در چهارشنبه سوری و دیگر فیلمها جدا میکند. در چهار شنبه سوری نگاهی جبری و کاملا الکن به مساله خیانت و نحوه برخورد با آن وجود دارد. فرهادی در کنار این که مثلا در جدایی نادر از سیمین تصویر دقیقی از طبقات اجتماعی و بحران های اخلاقیشان نشان داده در آثار دیگری نیز مثل چهارشنبه سوری و درباره الی با پرداختی مخدوش و سطحی نگاه سنتی و دترمنیستی خودش را به طبقه متوسط تحمیل کرده است. در همین چهارشنبه سوری با زنی مجنون مواجهیم که با شک به شوهرش دست به دیوانگی های غریبی می زند که مثلا قرار است نشان دهنده نگرانی او باشد. آه و ناله و گریهای که در شخصیت زن آن فیلم در مواجهه با خیانت میبینیم در برف روی کاج ها تبدیل به بلوغ، آگاهی و روحیهای پذیرا در مقابل واقعیت های تلخ و گزنده شده است. از کارگردانی و فرم پریشان چهارشنبه سوری که بگذریم به ایدئولوژی به شدت سنتیاش می رسیم که در آن فیلمساز با تحمیق شخصیّت زن(با بازی هدیه تهرانی) و ارایه تصویری مخدوش از طبقه متوسّط، نگاه جبرگرایانه و سنّتی خودش را به بیننده تحمیل میکند. فرهادی با وارد کردن دختر روستایی( با بازی ترانه علیدوستی) که نمود معصومیّت و مبرّا بودن از آلودگیهای طبقه متوسط شهری است نگاه سنّتیش را در جهان فیلم منتشر میکند و در مسیر فیلم کاملا نگران از بین رفتن روان بکر اوست که با خارج شدن از روستا و ورود به مناسبات کثیف شهری و طبقات اجتماعی آن رخ میدهد. جا ماندن چادر دختر در شهر خود گواهی بر این مساله ست که او با ورود به مناسبات شهری و طبقه متوسط معصومیتش را از دست داده است.اما نگاه معادی با بلوغی مدرن آمیخته است که این را در شخصیّت پردازی رویا هم مشاهده میکنیم. معادی سعی میکند از نگاه اتهامگرای فرهادی به طبقه متوسّط فاصله بگیرد و به واقع گراییای نگران دست یابد که البته در این زمینه موفّق است. او در عین حال سعی میکند از نگاه مبتنی بر قضاوت در فضای اخلاق گرایانه سنّتی دوری کند و به شخصیّتش و تجربه هایش احترام بگذارد. خوشبختانه معادی با تمرکز بر شخصیّتش، رشد و آگاهی او را نسبت به اطرافش نشان میدهد و با عمق دادن به لایههای شخصیتهای دیگر آنها را بدون دراز کردن انگشت اتّهام تحلیل میکند. بهروز و مریم هرکدام توجیهی برای پنهانکاری خود دارند که نشان دهنده استیصال آنها در برخورد با مسالهای به این مهمّی است که امروز زندگی رویا را از هم پاشیده است. اگر دیالوگ قاعده بازی ژان رنوآر را به یاد بیاوریم:« بدبختی دنیا این است که هرکسی برای کارش توجیهی دارد» با روحیه این دو بهتر آشنا میشویم. در عین حال معادی با سکوت این دو شخصیّت نشان میدهد که انفعال در مقابل یک خیانت در جامعه معاصر چقدر میتواند تلخ باشد. پنهان کاری و توجیه و دروغ، به لایههای بین این شخصیت ها چنان راه پیدا کرده است که حس میکنند دروغ گفتن و پنهانکاری ضربه به مراتب کمتری به رویا میزند تا اینکه زودتر حقیقت را بفهمد. فیلم در زیر متن خود بر این گزاره تلخ تاکید میکند که در جامعه معاصر آدم ها روابطشان را با پنهان کاری و دروغ تحکیم میبخشند. و در این بین رویا میخواهد حتّی به قیمت گزاف، با شنیدن و فهمیدن حقیقت، زندگی کند.نویسنده به تدریج انتشار جراحت را در شخصیّت رویا به تصویر میکشد و در این بین سعی میکند با آوردن نریمان(با بازی صابر ابر) دگرگونی دیگری را در زندگی رویا نشان دهد. اما متاسّفانه فیلم در این زمینه دچار ضعفهای اساسی ست. نه شخصیّت نریمان پرداخت درستی دارد و نه رابطه این دو. فصل جلسه اعضای ساختمان و حضور نریمان و رویا که انگار به قصد هواخوری و استراحت بیننده به فیلم تحمیل شده بدترین فصل فیلم است. خندیدنهای مداوم آنها، اساماس خواندن و جمله نریمان که : «گردنبندتون چه قشنگه» هیچ کمکی به پرداخت ساختار رابطه این دو نمیکند. فیلم در این سکانس از ریتم میافتد و در گیر حشو میشود. مهمترین نکتهای که به رغم تمام ضعفهای حضور نریمان در فیلم وجود دارد، احساسیست که با حضور نریمان در زندگی رویا در وی پدیدار میشود. عاطفه مجروحش و نقصان تلخی که در زندگیش شکل میگیرد او را به رابطه کم عمقی با نریمان سوق میدهد. هشدار فیلمساز بر روابط در آستانه فروپاشی اینجا نیز خودش را نشان می دهد. سکانس آرایش کردن رویا یکی از بهترین سکانسهای فیلم است. نمای مدیوم شات و در عین حال فضای سیاه و سفید و جلوه چهره رویا در آینه لغزندگی و سرگشتگی عاطفی او را به خوبی نمایان میسازد. لرزش دوربین و گاه مکث و ثابت بودن آن و برش نخوردن به نمای دیگر بیننده را دقیقتر میکند.نگاه خیره رویا در کنسرت، دعوتی برای نگاه خیره ما به زندگی او هم هست. معادی سعی میکند در تمام لحظات فیلم به دقّت ما را به زیستن رویا نزدیکتر و در نهایت خیره کند.
به ساختار نماهای فیلم که بنگریم، اکثر نماهای فیلم مدیوم هستند و حتی در نزدیک هم با مدیوم کلوز و در دور با مدیوم لانگ روبهروییم. این استراتژی در فرم ما را بهتر متوجه وضعیت سوژه در محیط اطرافش میکند و در عین حال با فلو و فوکوسهای مناسب توجّه ما را به شخصیّتها و در عین حال اتمسفر مکانها جلب میکند. نمونهاش اوّلین حضور علی در خانه مریم بعد از آگاهی رویا از خیانت اوست .علی در آشپزخانه ایستاده و در پس زمینه است و رویا در پیش زمینه و فاصله بین آن دو با سفیدی و سیاهی سیّال فضا، فقدان و فاصلهای تلخ را به ذهن متبادر میکند. آنها با هم گفتوگو میکنند و در پایان این گفتوگو ست که تصویر با رفتن رویا فلو می شود و علی را فوکوس میکند. با این فوکوس و وضوح ناگهانی علی و بازی درخشان حسین پاکدل استیصال و درماندگی او را مشاهده میکنیم. اما نکته دیگر اینکه نماها و قاببندیها در برف روی کاجها گاه منظماند و گاه نامنظّم. زمانهایی که بر شخصیّت رویا تاکید میشود و دوربین او و فضایش را میکاود استراتژی منظّمی در فیلم وجود دارد اما در فصلهای دیگر این نظم کاملا به هم میخورد. موسیقی کارن همایونفر یکی دیگر از نقاط عطف فیلم است. موسیقیای که بیانگر است و با فضاسازی فیلم همخوانی دارد. برف روی کاج ها آرام آرام ویرانی زنی را به تصویر میکشد. زنی که کم کم از سنتهایی که به آن نزدیک بوده فاصله میگیرد و به بلوغی آغشته به جراحت میرسد. فصل پایانی فیلم و دیالوگهای رویا به علی از بهترین دیالوگهای فیلم است. رویا علی را متوجّه دگرگونی ناگهانیش میکند، وقتی عاطفه رویا مجروح میشود و امنیّت روانی او مورد تعرّض قرار میگیرد، خونریزی ناشی از این زخم او را به بلوغی عمیق میرساند. پشت نگاههای خیره او و بهتش، پشت گریستنهای شبانهاش و اندوه منتشر شده بر چهرهاش، آگاهی تلخی از حقیقت نهفته است.
آگاهیای که از راهروهای تنهایی و سکوت و درد به آن دست یافتهاست. این جراحات رویا را به جهانش آگاهتر میکند اما به شکل برگشتناپذیری اعتماد را از او می گیرد و این از دست رفتن اعتماد مثل زخمی باز تا همیشه با رویا خواهد بود. نگاههای بی اعتماد او را در پایان فیلم بیشتر میبینیم. برف روی کاج ها ما را به نگاه خیره زخم باز زنی تنها خیره میکند.
مهران چهرازی: برف روی کاج ها نخستین فیلم پیمان معادی ، فیلمی در خور تامل است. خوشبختانه او اولین گام در مسیر فیلمسازی اش را محکم برداشته و ما را به ادامه کارش امیدوار کرده است . برف روی کاج ها ، درامی شخصیت محور است که گاه با حرکت لایه ای در فیلمنامه وضعیت زنی را روایت میکند که در مواجهه با بحرانی اخلاقی و عاطفی به درون خودش فرو میرود ، جهان اطرفش را با نگاهی دیگر میبیند و به تدریج به آگاهی جدیدی از زندگی و پیرامونش میرسد. فیلم مضمونی تکراری انتخاب میکند اما با مسیر و فرمی که پیش میگیرد از ورطه کلیشه پردازی می گریزد. موضوع خیانت مردی به همسرش و واکنش های زن، در سینمای ایران موضوع تازه ای نیست اما برف روی کاج ها با روایت منحصر به فردش به این مضمون عمق و جلوه تازه میبخشد. نکته مهم این که شاید خیانت مضمون اصلی فیلم به نظر بیاید اما مساله ی فیلم شناخت و آگاهی تدریجی رویا( مهناز افشار) در مواجهه با زندگی است. معادی در فیلمش از حادثه گرایی دوری می کند و سعی دارد با فضاسازی زندگی رویا را بکاود. سیاه و سفید بودن فیلم کمک بسیاری به فضاسازیهای مورد نظر معادی کرده است. فضای زندگی رویا
تکیده است و این تکیدگی و مات بودن به خوبی با این انتخاب همراه میشود. دوری از حادثه گرایی و هم چنین حرکت خطّی در شخصیّتپردازی که وابسته به اتفاقهای متعدد برای شخصیت هاست، باعث می شود نویسنده حرکت لایهای را در مسیر شخصیت پردازی اش پیش بگیرد و سعی کند با نفوذ به خلوت و ذهنیت و تجربه تلخ رویا جهان او را به تصویر بکشد. فیلم با محور قرار دادن شخصیّت رویا و با انتخاب درامی شخصیّت محور پای در راه سختی می گذارد که سینمای ایران معمولا به سراغ آن نمیرود.شخصیت پردازیهای الکن و بیشتر تیپیک سینمای ایران در تمام این سالها کمتر امکان تبلور شخصیّتی جاندار را داده است. یک اتفاق یعنی خیانت علی(با بازی حسین پاکدل) به رویا بدل به چالشی می شود که فیلمساز با دادن لایه های مختلف به آن شخصیّت اصلی و دیگران را تحلیل می کند. رویا با پیش رفتن در بررسی خیانت شوهرش متوجه پنهانکاریهای متعدّد اطرافیانش می شود و معادی این پنهانکاری را در رابطه فرو پاشیده زن و شوهری دیگر بهروز و مریم
( حسن معجونی و ویشکا آسایش) که دوستان آنها هستند، تبیین می کند. در واقع فیلمنامه نویس نوعی دیالکتیک خیانت و پنهان کاری را ایجاد می کند که در آن تماما رویا ضربه می خورد. نوع مواجهه برف روی کاج ها با خیانت و بلوغ معادی و شخصیت اصلی اش در تحلیل آن از پیروزی های این فیلم است. پیشتر در فیلمهای فرهادی و در نمونه مورد بحث در این نوشتار یعنی چهار شنبه سوری با این مساله رو به رو شدهایم. اما فرم و نوع برخورد فرهادی و معادی کاملا با هم متفاوت است. در نوشته هایی که در این مدت درباره برف روی کاج ها منتشر شده فیلم را تحت تاثیر آثار فرهادی دانسته اند که نگارنده با این گزاره کاملا مخالف است. معادی با نحوه پرداختش راهش را از نگاه فرهادی به خیانت در چهارشنبه سوری و دیگر فیلمها جدا میکند. در چهار شنبه سوری نگاهی جبری و کاملا الکن به مساله خیانت و نحوه برخورد با آن وجود دارد. فرهادی در کنار این که مثلا در جدایی نادر از سیمین تصویر دقیقی از طبقات اجتماعی و بحران های اخلاقیشان نشان داده در آثار دیگری نیز مثل چهارشنبه سوری و درباره الی با پرداختی مخدوش و سطحی نگاه سنتی و دترمنیستی خودش را به طبقه متوسط تحمیل کرده است. در همین چهارشنبه سوری با زنی مجنون مواجهیم که با شک به شوهرش دست به دیوانگی های غریبی می زند که مثلا قرار است نشان دهنده نگرانی او باشد. آه و ناله و گریهای که در شخصیت زن آن فیلم در مواجهه با خیانت میبینیم در برف روی کاج ها تبدیل به بلوغ، آگاهی و روحیهای پذیرا در مقابل واقعیت های تلخ و گزنده شده است. از کارگردانی و فرم پریشان چهارشنبه سوری که بگذریم به ایدئولوژی به شدت سنتیاش می رسیم که در آن فیلمساز با تحمیق شخصیّت زن(با بازی هدیه تهرانی) و ارایه تصویری مخدوش از طبقه متوسّط، نگاه جبرگرایانه و سنّتی خودش را به بیننده تحمیل میکند. فرهادی با وارد کردن دختر روستایی( با بازی ترانه علیدوستی) که نمود معصومیّت و مبرّا بودن از آلودگیهای طبقه متوسط شهری است نگاه سنّتیش را در جهان فیلم منتشر میکند و در مسیر فیلم کاملا نگران از بین رفتن روان بکر اوست که با خارج شدن از روستا و ورود به مناسبات کثیف شهری و طبقات اجتماعی آن رخ میدهد. جا ماندن چادر دختر در شهر خود گواهی بر این مساله ست که او با ورود به مناسبات شهری و طبقه متوسط معصومیتش را از دست داده است.اما نگاه معادی با بلوغی مدرن آمیخته است که این را در شخصیّت پردازی رویا هم مشاهده میکنیم. معادی سعی میکند از نگاه اتهامگرای فرهادی به طبقه متوسّط فاصله بگیرد و به واقع گراییای نگران دست یابد که البته در این زمینه موفّق است. او در عین حال سعی میکند از نگاه مبتنی بر قضاوت در فضای اخلاق گرایانه سنّتی دوری کند و به شخصیّتش و تجربه هایش احترام بگذارد. خوشبختانه معادی با تمرکز بر شخصیّتش، رشد و آگاهی او را نسبت به اطرافش نشان میدهد و با عمق دادن به لایههای شخصیتهای دیگر آنها را بدون دراز کردن انگشت اتّهام تحلیل میکند. بهروز و مریم هرکدام توجیهی برای پنهانکاری خود دارند که نشان دهنده استیصال آنها در برخورد با مسالهای به این مهمّی است که امروز زندگی رویا را از هم پاشیده است. اگر دیالوگ قاعده بازی ژان رنوآر را به یاد بیاوریم:« بدبختی دنیا این است که هرکسی برای کارش توجیهی دارد» با روحیه این دو بهتر آشنا میشویم. در عین حال معادی با سکوت این دو شخصیّت نشان میدهد که انفعال در مقابل یک خیانت در جامعه معاصر چقدر میتواند تلخ باشد. پنهان کاری و توجیه و دروغ، به لایههای بین این شخصیت ها چنان راه پیدا کرده است که حس میکنند دروغ گفتن و پنهانکاری ضربه به مراتب کمتری به رویا میزند تا اینکه زودتر حقیقت را بفهمد. فیلم در زیر متن خود بر این گزاره تلخ تاکید میکند که در جامعه معاصر آدم ها روابطشان را با پنهان کاری و دروغ تحکیم میبخشند. و در این بین رویا میخواهد حتّی به قیمت گزاف، با شنیدن و فهمیدن حقیقت، زندگی کند.نویسنده به تدریج انتشار جراحت را در شخصیّت رویا به تصویر میکشد و در این بین سعی میکند با آوردن نریمان(با بازی صابر ابر) دگرگونی دیگری را در زندگی رویا نشان دهد. اما متاسّفانه فیلم در این زمینه دچار ضعفهای اساسی ست. نه شخصیّت نریمان پرداخت درستی دارد و نه رابطه این دو. فصل جلسه اعضای ساختمان و حضور نریمان و رویا که انگار به قصد هواخوری و استراحت بیننده به فیلم تحمیل شده بدترین فصل فیلم است. خندیدنهای مداوم آنها، اساماس خواندن و جمله نریمان که : «گردنبندتون چه قشنگه» هیچ کمکی به پرداخت ساختار رابطه این دو نمیکند. فیلم در این سکانس از ریتم میافتد و در گیر حشو میشود. مهمترین نکتهای که به رغم تمام ضعفهای حضور نریمان در فیلم وجود دارد، احساسیست که با حضور نریمان در زندگی رویا در وی پدیدار میشود. عاطفه مجروحش و نقصان تلخی که در زندگیش شکل میگیرد او را به رابطه کم عمقی با نریمان سوق میدهد. هشدار فیلمساز بر روابط در آستانه فروپاشی اینجا نیز خودش را نشان می دهد. سکانس آرایش کردن رویا یکی از بهترین سکانسهای فیلم است. نمای مدیوم شات و در عین حال فضای سیاه و سفید و جلوه چهره رویا در آینه لغزندگی و سرگشتگی عاطفی او را به خوبی نمایان میسازد. لرزش دوربین و گاه مکث و ثابت بودن آن و برش نخوردن به نمای دیگر بیننده را دقیقتر میکند.نگاه خیره رویا در کنسرت، دعوتی برای نگاه خیره ما به زندگی او هم هست. معادی سعی میکند در تمام لحظات فیلم به دقّت ما را به زیستن رویا نزدیکتر و در نهایت خیره کند.
به ساختار نماهای فیلم که بنگریم، اکثر نماهای فیلم مدیوم هستند و حتی در نزدیک هم با مدیوم کلوز و در دور با مدیوم لانگ روبهروییم. این استراتژی در فرم ما را بهتر متوجه وضعیت سوژه در محیط اطرافش میکند و در عین حال با فلو و فوکوسهای مناسب توجّه ما را به شخصیّتها و در عین حال اتمسفر مکانها جلب میکند. نمونهاش اوّلین حضور علی در خانه مریم بعد از آگاهی رویا از خیانت اوست .علی در آشپزخانه ایستاده و در پس زمینه است و رویا در پیش زمینه و فاصله بین آن دو با سفیدی و سیاهی سیّال فضا، فقدان و فاصلهای تلخ را به ذهن متبادر میکند. آنها با هم گفتوگو میکنند و در پایان این گفتوگو ست که تصویر با رفتن رویا فلو می شود و علی را فوکوس میکند. با این فوکوس و وضوح ناگهانی علی و بازی درخشان حسین پاکدل استیصال و درماندگی او را مشاهده میکنیم. اما نکته دیگر اینکه نماها و قاببندیها در برف روی کاجها گاه منظماند و گاه نامنظّم. زمانهایی که بر شخصیّت رویا تاکید میشود و دوربین او و فضایش را میکاود استراتژی منظّمی در فیلم وجود دارد اما در فصلهای دیگر این نظم کاملا به هم میخورد. موسیقی کارن همایونفر یکی دیگر از نقاط عطف فیلم است. موسیقیای که بیانگر است و با فضاسازی فیلم همخوانی دارد. برف روی کاج ها آرام آرام ویرانی زنی را به تصویر میکشد. زنی که کم کم از سنتهایی که به آن نزدیک بوده فاصله میگیرد و به بلوغی آغشته به جراحت میرسد. فصل پایانی فیلم و دیالوگهای رویا به علی از بهترین دیالوگهای فیلم است. رویا علی را متوجّه دگرگونی ناگهانیش میکند، وقتی عاطفه رویا مجروح میشود و امنیّت روانی او مورد تعرّض قرار میگیرد، خونریزی ناشی از این زخم او را به بلوغی عمیق میرساند. پشت نگاههای خیره او و بهتش، پشت گریستنهای شبانهاش و اندوه منتشر شده بر چهرهاش، آگاهی تلخی از حقیقت نهفته است.
آگاهیای که از راهروهای تنهایی و سکوت و درد به آن دست یافتهاست. این جراحات رویا را به جهانش آگاهتر میکند اما به شکل برگشتناپذیری اعتماد را از او می گیرد و این از دست رفتن اعتماد مثل زخمی باز تا همیشه با رویا خواهد بود. نگاههای بی اعتماد او را در پایان فیلم بیشتر میبینیم. برف روی کاج ها ما را به نگاه خیره زخم باز زنی تنها خیره میکند.
( حسن معجونی و ویشکا آسایش) که دوستان آنها هستند، تبیین می کند. در واقع فیلمنامه نویس نوعی دیالکتیک خیانت و پنهان کاری را ایجاد می کند که در آن تماما رویا ضربه می خورد. نوع مواجهه برف روی کاج ها با خیانت و بلوغ معادی و شخصیت اصلی اش در تحلیل آن از پیروزی های این فیلم است. پیشتر در فیلمهای فرهادی و در نمونه مورد بحث در این نوشتار یعنی چهار شنبه سوری با این مساله رو به رو شدهایم. اما فرم و نوع برخورد فرهادی و معادی کاملا با هم متفاوت است. در نوشته هایی که در این مدت درباره برف روی کاج ها منتشر شده فیلم را تحت تاثیر آثار فرهادی دانسته اند که نگارنده با این گزاره کاملا مخالف است. معادی با نحوه پرداختش راهش را از نگاه فرهادی به خیانت در چهارشنبه سوری و دیگر فیلمها جدا میکند. در چهار شنبه سوری نگاهی جبری و کاملا الکن به مساله خیانت و نحوه برخورد با آن وجود دارد. فرهادی در کنار این که مثلا در جدایی نادر از سیمین تصویر دقیقی از طبقات اجتماعی و بحران های اخلاقیشان نشان داده در آثار دیگری نیز مثل چهارشنبه سوری و درباره الی با پرداختی مخدوش و سطحی نگاه سنتی و دترمنیستی خودش را به طبقه متوسط تحمیل کرده است. در همین چهارشنبه سوری با زنی مجنون مواجهیم که با شک به شوهرش دست به دیوانگی های غریبی می زند که مثلا قرار است نشان دهنده نگرانی او باشد. آه و ناله و گریهای که در شخصیت زن آن فیلم در مواجهه با خیانت میبینیم در برف روی کاج ها تبدیل به بلوغ، آگاهی و روحیهای پذیرا در مقابل واقعیت های تلخ و گزنده شده است. از کارگردانی و فرم پریشان چهارشنبه سوری که بگذریم به ایدئولوژی به شدت سنتیاش می رسیم که در آن فیلمساز با تحمیق شخصیّت زن(با بازی هدیه تهرانی) و ارایه تصویری مخدوش از طبقه متوسّط، نگاه جبرگرایانه و سنّتی خودش را به بیننده تحمیل میکند. فرهادی با وارد کردن دختر روستایی( با بازی ترانه علیدوستی) که نمود معصومیّت و مبرّا بودن از آلودگیهای طبقه متوسط شهری است نگاه سنّتیش را در جهان فیلم منتشر میکند و در مسیر فیلم کاملا نگران از بین رفتن روان بکر اوست که با خارج شدن از روستا و ورود به مناسبات کثیف شهری و طبقات اجتماعی آن رخ میدهد. جا ماندن چادر دختر در شهر خود گواهی بر این مساله ست که او با ورود به مناسبات شهری و طبقه متوسط معصومیتش را از دست داده است.اما نگاه معادی با بلوغی مدرن آمیخته است که این را در شخصیّت پردازی رویا هم مشاهده میکنیم. معادی سعی میکند از نگاه اتهامگرای فرهادی به طبقه متوسّط فاصله بگیرد و به واقع گراییای نگران دست یابد که البته در این زمینه موفّق است. او در عین حال سعی میکند از نگاه مبتنی بر قضاوت در فضای اخلاق گرایانه سنّتی دوری کند و به شخصیّتش و تجربه هایش احترام بگذارد. خوشبختانه معادی با تمرکز بر شخصیّتش، رشد و آگاهی او را نسبت به اطرافش نشان میدهد و با عمق دادن به لایههای شخصیتهای دیگر آنها را بدون دراز کردن انگشت اتّهام تحلیل میکند. بهروز و مریم هرکدام توجیهی برای پنهانکاری خود دارند که نشان دهنده استیصال آنها در برخورد با مسالهای به این مهمّی است که امروز زندگی رویا را از هم پاشیده است. اگر دیالوگ قاعده بازی ژان رنوآر را به یاد بیاوریم:« بدبختی دنیا این است که هرکسی برای کارش توجیهی دارد» با روحیه این دو بهتر آشنا میشویم. در عین حال معادی با سکوت این دو شخصیّت نشان میدهد که انفعال در مقابل یک خیانت در جامعه معاصر چقدر میتواند تلخ باشد. پنهان کاری و توجیه و دروغ، به لایههای بین این شخصیت ها چنان راه پیدا کرده است که حس میکنند دروغ گفتن و پنهانکاری ضربه به مراتب کمتری به رویا میزند تا اینکه زودتر حقیقت را بفهمد. فیلم در زیر متن خود بر این گزاره تلخ تاکید میکند که در جامعه معاصر آدم ها روابطشان را با پنهان کاری و دروغ تحکیم میبخشند. و در این بین رویا میخواهد حتّی به قیمت گزاف، با شنیدن و فهمیدن حقیقت، زندگی کند.نویسنده به تدریج انتشار جراحت را در شخصیّت رویا به تصویر میکشد و در این بین سعی میکند با آوردن نریمان(با بازی صابر ابر) دگرگونی دیگری را در زندگی رویا نشان دهد. اما متاسّفانه فیلم در این زمینه دچار ضعفهای اساسی ست. نه شخصیّت نریمان پرداخت درستی دارد و نه رابطه این دو. فصل جلسه اعضای ساختمان و حضور نریمان و رویا که انگار به قصد هواخوری و استراحت بیننده به فیلم تحمیل شده بدترین فصل فیلم است. خندیدنهای مداوم آنها، اساماس خواندن و جمله نریمان که : «گردنبندتون چه قشنگه» هیچ کمکی به پرداخت ساختار رابطه این دو نمیکند. فیلم در این سکانس از ریتم میافتد و در گیر حشو میشود. مهمترین نکتهای که به رغم تمام ضعفهای حضور نریمان در فیلم وجود دارد، احساسیست که با حضور نریمان در زندگی رویا در وی پدیدار میشود. عاطفه مجروحش و نقصان تلخی که در زندگیش شکل میگیرد او را به رابطه کم عمقی با نریمان سوق میدهد. هشدار فیلمساز بر روابط در آستانه فروپاشی اینجا نیز خودش را نشان می دهد. سکانس آرایش کردن رویا یکی از بهترین سکانسهای فیلم است. نمای مدیوم شات و در عین حال فضای سیاه و سفید و جلوه چهره رویا در آینه لغزندگی و سرگشتگی عاطفی او را به خوبی نمایان میسازد. لرزش دوربین و گاه مکث و ثابت بودن آن و برش نخوردن به نمای دیگر بیننده را دقیقتر میکند.نگاه خیره رویا در کنسرت، دعوتی برای نگاه خیره ما به زندگی او هم هست. معادی سعی میکند در تمام لحظات فیلم به دقّت ما را به زیستن رویا نزدیکتر و در نهایت خیره کند.
به ساختار نماهای فیلم که بنگریم، اکثر نماهای فیلم مدیوم هستند و حتی در نزدیک هم با مدیوم کلوز و در دور با مدیوم لانگ روبهروییم. این استراتژی در فرم ما را بهتر متوجه وضعیت سوژه در محیط اطرافش میکند و در عین حال با فلو و فوکوسهای مناسب توجّه ما را به شخصیّتها و در عین حال اتمسفر مکانها جلب میکند. نمونهاش اوّلین حضور علی در خانه مریم بعد از آگاهی رویا از خیانت اوست .علی در آشپزخانه ایستاده و در پس زمینه است و رویا در پیش زمینه و فاصله بین آن دو با سفیدی و سیاهی سیّال فضا، فقدان و فاصلهای تلخ را به ذهن متبادر میکند. آنها با هم گفتوگو میکنند و در پایان این گفتوگو ست که تصویر با رفتن رویا فلو می شود و علی را فوکوس میکند. با این فوکوس و وضوح ناگهانی علی و بازی درخشان حسین پاکدل استیصال و درماندگی او را مشاهده میکنیم. اما نکته دیگر اینکه نماها و قاببندیها در برف روی کاجها گاه منظماند و گاه نامنظّم. زمانهایی که بر شخصیّت رویا تاکید میشود و دوربین او و فضایش را میکاود استراتژی منظّمی در فیلم وجود دارد اما در فصلهای دیگر این نظم کاملا به هم میخورد. موسیقی کارن همایونفر یکی دیگر از نقاط عطف فیلم است. موسیقیای که بیانگر است و با فضاسازی فیلم همخوانی دارد. برف روی کاج ها آرام آرام ویرانی زنی را به تصویر میکشد. زنی که کم کم از سنتهایی که به آن نزدیک بوده فاصله میگیرد و به بلوغی آغشته به جراحت میرسد. فصل پایانی فیلم و دیالوگهای رویا به علی از بهترین دیالوگهای فیلم است. رویا علی را متوجّه دگرگونی ناگهانیش میکند، وقتی عاطفه رویا مجروح میشود و امنیّت روانی او مورد تعرّض قرار میگیرد، خونریزی ناشی از این زخم او را به بلوغی عمیق میرساند. پشت نگاههای خیره او و بهتش، پشت گریستنهای شبانهاش و اندوه منتشر شده بر چهرهاش، آگاهی تلخی از حقیقت نهفته است.
آگاهیای که از راهروهای تنهایی و سکوت و درد به آن دست یافتهاست. این جراحات رویا را به جهانش آگاهتر میکند اما به شکل برگشتناپذیری اعتماد را از او می گیرد و این از دست رفتن اعتماد مثل زخمی باز تا همیشه با رویا خواهد بود. نگاههای بی اعتماد او را در پایان فیلم بیشتر میبینیم. برف روی کاج ها ما را به نگاه خیره زخم باز زنی تنها خیره میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.