روزگاری که از راه نوشتن میگذرد
حمید باقری فارسانی
«نه گله بودی نه بامدی نه شیخ رباط/ چهره میسازی چون آفتاب و نمیتابی/ کوهساران را برنمیتابد/ توان اندکی که در من است/ و تویی آن بالا/ هماغوش برفی و باد...»(آناهیتا، صدای دیگر: ص73). گله و بامدی و شیخ رباط نام سه طایفه در ایل بختیاریاند که ذکر آنها در این شعر مجید فروتن آمدهاست؛ در شعری با نام «آناهیتا». در توصیف و ستایش یکی از اسطورههای ایرانی یعنی «اَردویسور اَناهیت»، ایزدبانوی نگهبان آب و باران. نام محلی این طایفهها چنان طبیعی در بافت این شعر آمدهاند که مخاطب را غافلگیر میکند. یعنی از سطرهای شعر میخواهی به سادگی رد شوی که یکباره جا میخوری از اینکه میبینی شاعر تصویری به شدت دور و ذهنی را تا این اندازه عینی و محسوس نشانت میدهد. شگفتی این تصویر وقتی با فرهنگ و زندگی بختیاریها آشنا باشیم بیشتر به دلمان میچسبد. بختیاریها وقتی به یکی از همتباران ناآشنای خود میرسند از هم میپرسند: - [تو] چه کسی؟ و طرف مقابل در پاسخ نام طایفه خود را میگوید. مثلا میگوید: - «گله» یا مثلا - «بامدی» یا... حالا در این شعر، شاعر در توصیف معشوقی ذهنی، با تکیه بر همین فرهنگ و با همین نگاه میگوید: «نه گله بودی نه
بامدی...» این شگرد شاید به نظرمان خیلی سهل و دمدستی بیاید اما اگر بخواهیم تجربه کنیم بیگمان دشواری و یا حتا ممتنع بودن آن را در خواهیم یافت.
وقتی به کلمه ناکامی میاندیشم به روشنی بعضی از دوستانم را به یاد میآورم. شاید ناکامی تاوان فضل و دانایی است. چنانکه حافظ فرمودهاست: «فلک به مردم نادان دهد زمام مراد/ تو اهل فضلی و دانش همین گناهت بس» مجید فروتن را از سال هفتاد و هشت بود که شناختم. پیش از آن نامش را شنیده بودم و شعرهایی از او خوانده بودم اما نمیدانستم که همسایه ماست. همسایه که میگویم معنای واقعی کلمه را در نظر دارم. یعنی خانه فروتن سر خیابان استقلال بود و خانه پدری من در وسطهای آن خیابان. بیگانگی نگر...
من و دوست دیگرم علی اخگر از سال هفتاد، که دانشآموزانی دبیرستانی بودیم، گاه گاه به سراغ شاعر همشهریمان محسن دهقان میرفتیم. او چهار پنج سالی از ما بزرگتر بود. سیاه مشقهایمان را به او میسپردیم. او هم با حوصله نوشتهها را میخواند و نقدها و پیشنهادهایش را برایمان مینوشت و به ما بازمیگرداند. همان سال هفتاد، انجمن شعر رودکی فارسان با پیگیریهای محسن دهقان شکل گرفت.
سال هفتاد و هشت بود که از دوستی شنیدیم که مجید فروتن در فارسان زندگی میکند. آن روزها محسن دهقان داشت برای ادامه تحصیل مهیای سفر به فرانسه میشد. من و علی اخگر به سراغ مجید فروتن رفتیم. فروتن آن وقت در طبقهی دوم خانهای قدیمی و نقلی در انزوایی تو در تو روزگار میگذراند. نمیتوانم خوشحالیمان را از دیدن او و بیش از آن خوشحالی او را از دیده شدن و کشف شدن دوباره توصیف کنم. مجید فروتن تا آن زمان دو سکته مغزی را از سر گذرانده بود و دست و پای چپش خیلی به اختیارش نبودند. آن وقت پنجاه و سه ساله بود و به پیرمردی صد ساله میمانست. یا بگویم پیری هزار ساله بود. اما چشمهایش را از یاد نمیبرم که مانند چشمهای کودکی برق میزد. انگار هزار سال بود که او را میشناختیم...
فردای آن روز هم به دیدنش رفتیم. فرداهای دیگر هم. دوستان دیگر هم آمدند. خانه سخت کوچک بود و مرد بس بزرگ. او را با خود به انجمن شعر رودکی بردیم. انگار زندگی دوباره یافته بود. آرزوها، حسرتها و اندیشههای فراموش شدهاش را به خاطر آورد. انجمن از او رونق گرفت. ادبیات قرن بیستم جهان را خوب میشناخت. فلسفه کار نیما و جریانهای پس از او را به درستی فهمیده بود و به ما معرفی میکرد.
حرفه مجید فروتن عریضهنویسی بود. جلوی دادگستری دکهای داشت. در آن دکه برای شاکیان عریضه دادخواهی مینوشت و هی سیگار میکشید. خودش میگفت از راه نوشتن روزگار میگذرانم. در سال هفتاد و هشت یا نُه برنامه شعرخوانیای به نام «ایلِوگ» در بزرگداشت او برگزار کردیم. ایلوگ نام بلندترین قله زردکوه است که نامش مانند بسیاری دیگر از عناصر بومی در شعر مجید فروتن آمده است. «به کوهساران ایلوگ برتر است/ از فرازهای دگر/ و چونان خورشید است گاهِ تابش نور/ امشاسپند یا شهید/ چه یکی/ چه دو چه سه چه هفت تنان/ به رنجها بنگرید و بیارامید/ ای که بر کوه مأوا گرفته اید/ که زیبا در گورم و انگار/ زندهام/ زندهام مپندارید/ نه هرگزم نومید/ که رخت به دگر جایها میبرند/ ساختههای دلم/ شکوفه آفاق»(ایلوگ، صدای دیگر: ص90)
او را تشویق و ترغیب کردیم که شعرهایش را چاپ کند. اوایل رغبت یا بهتر است بگویم شتابی به این کار ظاهر نمیکرد. میگفت به قول فروغ فرخزاد در حروف سربی چیزی هست که آدم را فریب میدهد. اما بعد خود پیگیر شد. میگفت: شاعر شعرش را برای خود نمیگوید، میگوید تا دیگران بخوانند. دسترسی به ناشر تخصصی شعر امروز نداشت. دفتری از شعرهایش را با عنوان «صدای دیگر» به یکی از ناشران استان (انتشارات مرید) سپرد. عنوان «صدای دیگر» را بر آن نهاد که به درستی معرف کار او و جریان شعریای بود که سبک او از آن برآمده بود و خود در شکلگیری آن نقش داشت. در واقع میتوان فروتن را در کنار شاعرانی چون هوشنگ چالنگی، بهرام اردبیلی، بیژن الهی، محمود شجاعی و فیروز ناجی و چند نفر دیگر، از پایهگذاران جریان «شعر دیگر» معرفی کرد.
چالنگی که خود شاعری پیشرو و تأثیرگذار در شعر مدرن ایران است، مجید را شاعری فروتن و شعرش را پیشرو و آوانگارد توصیف میکند: «مجید فروتن به واقع فروتن زندگی کرد و کسی نمیتواند بگوید مجید فروتن چگونه با شعر و زندگیش عاشقیت میکرد. مجید، شاعری بود که به لحاظ «ژنتیک» در خودش شعریت را تنظیم شده داشت و به لحاظ علمی هم باید شعرش را مورد بررسی قرار داد. او به محدوده شعر جهانی بسیار اشراف داشت و شعر ایران را به خوبی بازخوانی کرده بود و تحصیلاتش را در حوزه ادبیات گذرانده بود. او با متون کلاسیک شعر فارسی به خوبی آشنا بود. فروتن شاعری مورد تایید شاعران آوانگاردیسم ایران بود»(چالنگی، فرهیختگان آنلاین، 28آبان1392).
صدای دیگر در سال 89 خیلی سریع اما با اشکالات فنی فراوان از زیر چاپ بیرون آمد. ناشر عهدهدار پخش کتاب نبود. پخش کتاب بهویژه در حوزه ادبیات و شعر امروز، در کشور ما گویا در انحصار ناشران یا شبکه پخش مشخصی است و راه بردن به این شبکه، به گمانم تنها با تکیه بر معیارهای فنی و هنری، ممکن نیست؛ که البته این خود معلول نبود نقد ادبی علمی و سالم است. باری فروتن تعدادی از کتابهایش را به شهرهای دیگری فرستاد تا دوستان پخش کنند و به دست مخاطبان برسانند و بقیه کتابها ماندند تا خانه شاعر را تنگتر کنند. شاعر کتابش را با امضا کردن و هدیه دادن به دوستان پخش میکرد.
کتاب صدای دیگر در صد و چهل صفحه و قطع رقعی منتشر شد. سی صفحه آغاز آن مقدمه مفصلی است که شاعر خود بر آن نوشت و در آن مقدمه از هر دری سخن گفت. از آغاز آشناییاش با شعر نیما و پرهیز دادن شاعران جوان از سهل و ساده انگاشتن شعر، تا معرفی جریان شعر موج نو، موج ناب، شعر دیگر، شعر گفتار و معرفی سبک و زبان خود، از زندگی خودش و.... میگفت این مقدمه را از بیم مواجهه با توطئه سکوت مینویسم؛ میخواهم دستکم خودم شعرم را معرفی کرده باشم.
در سال هشتاد و چهار اوضاع سیاسی و فرهنگی کشور تغییری یافت. در همان سال، علی اخگر که در شعر این استان یگانه و به باور خیلیها از جمله مجید فروتن، یکی از امیدهای شعر امروز این سرزمین بود، در حاثهای جانکاه رهسپار سفری بی بازگشت شد... حادثهای چنان تکان دهنده که همه تا سالها حیران بودیم. گویی با آن دوست همه مُردیم. انجمن شعر رودکی فارسان جلسات خود را تعطیل کرد. شاعران هر یک به سویی رفتند و مجید فروتن به انزوای عمیق خود بازگشت. از آن پس تا سالها دوستان، همدیگر را کم میدیدند. اگر دیداری بود در قبرستان بود. اگر شعری خوانده میشد مرثیه بود. مجید فروتن به انزوای سنگین خود بازگشت و ما به دلتنگیهای خویش. گاهی به او سری میزدیم و گذر سنگین زمان را در چهره پیرمرد میدیدیم. دکتر سیگار را برای او قدغن کرده بود اما میکشید. همیشه سپاسگزار بود و امیدوار. اینکه شعرش به شایستگی معرفی نشده است را نتیجه کمکاری خودش در چاپ شعرهایش میدانست. از کارهای بزرگی که قصد داشت انجام دهد حرف میزد. از شعرهایی که میخواست چاپ کند. از کتابی که میخواست در معرفی قوم بختیاری بنویسد و یادداشتهایی که گم کرده بود. از نگاه متفاوتی که در مورد شاهنامه داشت... باری بر ما و بر او روزگار به دشواری میگذشت.
مجید فروتن باز هم سکته کرد و از پای افتاد. دیگر نمیتوانست عریضهی تظلّم بنویسد. میگفت ای کاش هیچ وقت به دنیا نمیآمدم، اما زندگی را سخت دوست دارم که هنوز با این سماجت به آن چسبیدهام. کارهایی دارم که باید انجام دهم. این اواخر به دیدنش رفتم. پوستی کشیده بر استخوان بود... پیری هزاران ساله بود. در بستر بود و بینهایت ناتوان. اما کمک خواست که بنشیند. با کمک بالشها نشست و شروع کرد به حرف زدن. پراکنده سخن میگفت. از جریانهای شعری و آدمهایی که میشناخت. از گذشته و اکنون و حرفهای دیگر. برادرش سیروس، که مردی بسیار مهربان بود و این اواخر از مجید مراقبت میکرد، سعی میکرد به خاطر پریشانگویی و هذیانگویی شاعر، از ما عذرخواهی کند. اما شاعر هذیان نمیگفت. از ناگفتههایش سخن میگفت و آگاه بود که«مجال بیرحمانه اندک بود و واقعه سخت نامنتظر».
شاعر سخت دلداده ارداویسور اَناهیت ایزدبانوی آبهای روان بود که در واپسین روزهای آبان ماه نود و دو فرمان یافت و کرنگ سرزمین باران و آبهای روان آرامید. تردید دارم که بگویم مجید فروتن مانند بسیاران دیگر از هنرمندان این خاک معنای ناکامی بود. میگویم مجید فروتن آینهای روشن از هنرمندی در سرزمین هنرپرور ما بود. هنرمندی که روزگارش از راه نوشتن میگذشت.
«پیش از آنکه ابرها بنشینند/ مرا به گیسو داری/ در مرگ/ از دهان مردهام میآویزی/ مرا به گیسو داری/ و نمیدانی/ آنگاه که مردهایم/ اندوه نیز مردهاست»(سر لوحه، صدای دیگر: ص5)
وقتی به کلمه ناکامی میاندیشم به روشنی بعضی از دوستانم را به یاد میآورم. شاید ناکامی تاوان فضل و دانایی است. چنانکه حافظ فرمودهاست: «فلک به مردم نادان دهد زمام مراد/ تو اهل فضلی و دانش همین گناهت بس» مجید فروتن را از سال هفتاد و هشت بود که شناختم. پیش از آن نامش را شنیده بودم و شعرهایی از او خوانده بودم اما نمیدانستم که همسایه ماست. همسایه که میگویم معنای واقعی کلمه را در نظر دارم. یعنی خانه فروتن سر خیابان استقلال بود و خانه پدری من در وسطهای آن خیابان. بیگانگی نگر...
من و دوست دیگرم علی اخگر از سال هفتاد، که دانشآموزانی دبیرستانی بودیم، گاه گاه به سراغ شاعر همشهریمان محسن دهقان میرفتیم. او چهار پنج سالی از ما بزرگتر بود. سیاه مشقهایمان را به او میسپردیم. او هم با حوصله نوشتهها را میخواند و نقدها و پیشنهادهایش را برایمان مینوشت و به ما بازمیگرداند. همان سال هفتاد، انجمن شعر رودکی فارسان با پیگیریهای محسن دهقان شکل گرفت.
سال هفتاد و هشت بود که از دوستی شنیدیم که مجید فروتن در فارسان زندگی میکند. آن روزها محسن دهقان داشت برای ادامه تحصیل مهیای سفر به فرانسه میشد. من و علی اخگر به سراغ مجید فروتن رفتیم. فروتن آن وقت در طبقهی دوم خانهای قدیمی و نقلی در انزوایی تو در تو روزگار میگذراند. نمیتوانم خوشحالیمان را از دیدن او و بیش از آن خوشحالی او را از دیده شدن و کشف شدن دوباره توصیف کنم. مجید فروتن تا آن زمان دو سکته مغزی را از سر گذرانده بود و دست و پای چپش خیلی به اختیارش نبودند. آن وقت پنجاه و سه ساله بود و به پیرمردی صد ساله میمانست. یا بگویم پیری هزار ساله بود. اما چشمهایش را از یاد نمیبرم که مانند چشمهای کودکی برق میزد. انگار هزار سال بود که او را میشناختیم...
فردای آن روز هم به دیدنش رفتیم. فرداهای دیگر هم. دوستان دیگر هم آمدند. خانه سخت کوچک بود و مرد بس بزرگ. او را با خود به انجمن شعر رودکی بردیم. انگار زندگی دوباره یافته بود. آرزوها، حسرتها و اندیشههای فراموش شدهاش را به خاطر آورد. انجمن از او رونق گرفت. ادبیات قرن بیستم جهان را خوب میشناخت. فلسفه کار نیما و جریانهای پس از او را به درستی فهمیده بود و به ما معرفی میکرد.
حرفه مجید فروتن عریضهنویسی بود. جلوی دادگستری دکهای داشت. در آن دکه برای شاکیان عریضه دادخواهی مینوشت و هی سیگار میکشید. خودش میگفت از راه نوشتن روزگار میگذرانم. در سال هفتاد و هشت یا نُه برنامه شعرخوانیای به نام «ایلِوگ» در بزرگداشت او برگزار کردیم. ایلوگ نام بلندترین قله زردکوه است که نامش مانند بسیاری دیگر از عناصر بومی در شعر مجید فروتن آمده است. «به کوهساران ایلوگ برتر است/ از فرازهای دگر/ و چونان خورشید است گاهِ تابش نور/ امشاسپند یا شهید/ چه یکی/ چه دو چه سه چه هفت تنان/ به رنجها بنگرید و بیارامید/ ای که بر کوه مأوا گرفته اید/ که زیبا در گورم و انگار/ زندهام/ زندهام مپندارید/ نه هرگزم نومید/ که رخت به دگر جایها میبرند/ ساختههای دلم/ شکوفه آفاق»(ایلوگ، صدای دیگر: ص90)
او را تشویق و ترغیب کردیم که شعرهایش را چاپ کند. اوایل رغبت یا بهتر است بگویم شتابی به این کار ظاهر نمیکرد. میگفت به قول فروغ فرخزاد در حروف سربی چیزی هست که آدم را فریب میدهد. اما بعد خود پیگیر شد. میگفت: شاعر شعرش را برای خود نمیگوید، میگوید تا دیگران بخوانند. دسترسی به ناشر تخصصی شعر امروز نداشت. دفتری از شعرهایش را با عنوان «صدای دیگر» به یکی از ناشران استان (انتشارات مرید) سپرد. عنوان «صدای دیگر» را بر آن نهاد که به درستی معرف کار او و جریان شعریای بود که سبک او از آن برآمده بود و خود در شکلگیری آن نقش داشت. در واقع میتوان فروتن را در کنار شاعرانی چون هوشنگ چالنگی، بهرام اردبیلی، بیژن الهی، محمود شجاعی و فیروز ناجی و چند نفر دیگر، از پایهگذاران جریان «شعر دیگر» معرفی کرد.
چالنگی که خود شاعری پیشرو و تأثیرگذار در شعر مدرن ایران است، مجید را شاعری فروتن و شعرش را پیشرو و آوانگارد توصیف میکند: «مجید فروتن به واقع فروتن زندگی کرد و کسی نمیتواند بگوید مجید فروتن چگونه با شعر و زندگیش عاشقیت میکرد. مجید، شاعری بود که به لحاظ «ژنتیک» در خودش شعریت را تنظیم شده داشت و به لحاظ علمی هم باید شعرش را مورد بررسی قرار داد. او به محدوده شعر جهانی بسیار اشراف داشت و شعر ایران را به خوبی بازخوانی کرده بود و تحصیلاتش را در حوزه ادبیات گذرانده بود. او با متون کلاسیک شعر فارسی به خوبی آشنا بود. فروتن شاعری مورد تایید شاعران آوانگاردیسم ایران بود»(چالنگی، فرهیختگان آنلاین، 28آبان1392).
صدای دیگر در سال 89 خیلی سریع اما با اشکالات فنی فراوان از زیر چاپ بیرون آمد. ناشر عهدهدار پخش کتاب نبود. پخش کتاب بهویژه در حوزه ادبیات و شعر امروز، در کشور ما گویا در انحصار ناشران یا شبکه پخش مشخصی است و راه بردن به این شبکه، به گمانم تنها با تکیه بر معیارهای فنی و هنری، ممکن نیست؛ که البته این خود معلول نبود نقد ادبی علمی و سالم است. باری فروتن تعدادی از کتابهایش را به شهرهای دیگری فرستاد تا دوستان پخش کنند و به دست مخاطبان برسانند و بقیه کتابها ماندند تا خانه شاعر را تنگتر کنند. شاعر کتابش را با امضا کردن و هدیه دادن به دوستان پخش میکرد.
کتاب صدای دیگر در صد و چهل صفحه و قطع رقعی منتشر شد. سی صفحه آغاز آن مقدمه مفصلی است که شاعر خود بر آن نوشت و در آن مقدمه از هر دری سخن گفت. از آغاز آشناییاش با شعر نیما و پرهیز دادن شاعران جوان از سهل و ساده انگاشتن شعر، تا معرفی جریان شعر موج نو، موج ناب، شعر دیگر، شعر گفتار و معرفی سبک و زبان خود، از زندگی خودش و.... میگفت این مقدمه را از بیم مواجهه با توطئه سکوت مینویسم؛ میخواهم دستکم خودم شعرم را معرفی کرده باشم.
در سال هشتاد و چهار اوضاع سیاسی و فرهنگی کشور تغییری یافت. در همان سال، علی اخگر که در شعر این استان یگانه و به باور خیلیها از جمله مجید فروتن، یکی از امیدهای شعر امروز این سرزمین بود، در حاثهای جانکاه رهسپار سفری بی بازگشت شد... حادثهای چنان تکان دهنده که همه تا سالها حیران بودیم. گویی با آن دوست همه مُردیم. انجمن شعر رودکی فارسان جلسات خود را تعطیل کرد. شاعران هر یک به سویی رفتند و مجید فروتن به انزوای عمیق خود بازگشت. از آن پس تا سالها دوستان، همدیگر را کم میدیدند. اگر دیداری بود در قبرستان بود. اگر شعری خوانده میشد مرثیه بود. مجید فروتن به انزوای سنگین خود بازگشت و ما به دلتنگیهای خویش. گاهی به او سری میزدیم و گذر سنگین زمان را در چهره پیرمرد میدیدیم. دکتر سیگار را برای او قدغن کرده بود اما میکشید. همیشه سپاسگزار بود و امیدوار. اینکه شعرش به شایستگی معرفی نشده است را نتیجه کمکاری خودش در چاپ شعرهایش میدانست. از کارهای بزرگی که قصد داشت انجام دهد حرف میزد. از شعرهایی که میخواست چاپ کند. از کتابی که میخواست در معرفی قوم بختیاری بنویسد و یادداشتهایی که گم کرده بود. از نگاه متفاوتی که در مورد شاهنامه داشت... باری بر ما و بر او روزگار به دشواری میگذشت.
مجید فروتن باز هم سکته کرد و از پای افتاد. دیگر نمیتوانست عریضهی تظلّم بنویسد. میگفت ای کاش هیچ وقت به دنیا نمیآمدم، اما زندگی را سخت دوست دارم که هنوز با این سماجت به آن چسبیدهام. کارهایی دارم که باید انجام دهم. این اواخر به دیدنش رفتم. پوستی کشیده بر استخوان بود... پیری هزاران ساله بود. در بستر بود و بینهایت ناتوان. اما کمک خواست که بنشیند. با کمک بالشها نشست و شروع کرد به حرف زدن. پراکنده سخن میگفت. از جریانهای شعری و آدمهایی که میشناخت. از گذشته و اکنون و حرفهای دیگر. برادرش سیروس، که مردی بسیار مهربان بود و این اواخر از مجید مراقبت میکرد، سعی میکرد به خاطر پریشانگویی و هذیانگویی شاعر، از ما عذرخواهی کند. اما شاعر هذیان نمیگفت. از ناگفتههایش سخن میگفت و آگاه بود که«مجال بیرحمانه اندک بود و واقعه سخت نامنتظر».
شاعر سخت دلداده ارداویسور اَناهیت ایزدبانوی آبهای روان بود که در واپسین روزهای آبان ماه نود و دو فرمان یافت و کرنگ سرزمین باران و آبهای روان آرامید. تردید دارم که بگویم مجید فروتن مانند بسیاران دیگر از هنرمندان این خاک معنای ناکامی بود. میگویم مجید فروتن آینهای روشن از هنرمندی در سرزمین هنرپرور ما بود. هنرمندی که روزگارش از راه نوشتن میگذشت.
«پیش از آنکه ابرها بنشینند/ مرا به گیسو داری/ در مرگ/ از دهان مردهام میآویزی/ مرا به گیسو داری/ و نمیدانی/ آنگاه که مردهایم/ اندوه نیز مردهاست»(سر لوحه، صدای دیگر: ص5)
«نه گله بودی نه بامدی نه شیخ رباط/ چهره میسازی چون آفتاب و نمیتابی/ کوهساران را برنمیتابد/ توان اندکی که در من است/ و تویی آن بالا/ هماغوش برفی و باد...»(آناهیتا، صدای دیگر: ص73). گله و بامدی و شیخ رباط نام سه طایفه در ایل بختیاریاند که ذکر آنها در این شعر مجید فروتن آمدهاست؛ در شعری با نام «آناهیتا». در توصیف و ستایش یکی از اسطورههای ایرانی یعنی «اَردویسور اَناهیت»، ایزدبانوی نگهبان آب و باران. نام محلی این طایفهها چنان طبیعی در بافت این شعر آمدهاند که مخاطب را غافلگیر میکند. یعنی از سطرهای شعر میخواهی به سادگی رد شوی که یکباره جا میخوری از اینکه میبینی شاعر تصویری به شدت دور و ذهنی را تا این اندازه عینی و محسوس نشانت میدهد. شگفتی این تصویر وقتی با فرهنگ و زندگی بختیاریها آشنا باشیم بیشتر به دلمان میچسبد. بختیاریها وقتی به یکی از همتباران ناآشنای خود میرسند از هم میپرسند: - [تو] چه کسی؟ و طرف مقابل در پاسخ نام طایفه خود را میگوید. مثلا میگوید: - «گله» یا مثلا - «بامدی» یا... حالا در این شعر، شاعر در توصیف معشوقی ذهنی، با تکیه بر همین فرهنگ و با همین نگاه میگوید: «نه گله بودی نه
بامدی...» این شگرد شاید به نظرمان خیلی سهل و دمدستی بیاید اما اگر بخواهیم تجربه کنیم بیگمان دشواری و یا حتا ممتنع بودن آن را در خواهیم یافت.
وقتی به کلمه ناکامی میاندیشم به روشنی بعضی از دوستانم را به یاد میآورم. شاید ناکامی تاوان فضل و دانایی است. چنانکه حافظ فرمودهاست: «فلک به مردم نادان دهد زمام مراد/ تو اهل فضلی و دانش همین گناهت بس» مجید فروتن را از سال هفتاد و هشت بود که شناختم. پیش از آن نامش را شنیده بودم و شعرهایی از او خوانده بودم اما نمیدانستم که همسایه ماست. همسایه که میگویم معنای واقعی کلمه را در نظر دارم. یعنی خانه فروتن سر خیابان استقلال بود و خانه پدری من در وسطهای آن خیابان. بیگانگی نگر...
من و دوست دیگرم علی اخگر از سال هفتاد، که دانشآموزانی دبیرستانی بودیم، گاه گاه به سراغ شاعر همشهریمان محسن دهقان میرفتیم. او چهار پنج سالی از ما بزرگتر بود. سیاه مشقهایمان را به او میسپردیم. او هم با حوصله نوشتهها را میخواند و نقدها و پیشنهادهایش را برایمان مینوشت و به ما بازمیگرداند. همان سال هفتاد، انجمن شعر رودکی فارسان با پیگیریهای محسن دهقان شکل گرفت.
سال هفتاد و هشت بود که از دوستی شنیدیم که مجید فروتن در فارسان زندگی میکند. آن روزها محسن دهقان داشت برای ادامه تحصیل مهیای سفر به فرانسه میشد. من و علی اخگر به سراغ مجید فروتن رفتیم. فروتن آن وقت در طبقهی دوم خانهای قدیمی و نقلی در انزوایی تو در تو روزگار میگذراند. نمیتوانم خوشحالیمان را از دیدن او و بیش از آن خوشحالی او را از دیده شدن و کشف شدن دوباره توصیف کنم. مجید فروتن تا آن زمان دو سکته مغزی را از سر گذرانده بود و دست و پای چپش خیلی به اختیارش نبودند. آن وقت پنجاه و سه ساله بود و به پیرمردی صد ساله میمانست. یا بگویم پیری هزار ساله بود. اما چشمهایش را از یاد نمیبرم که مانند چشمهای کودکی برق میزد. انگار هزار سال بود که او را میشناختیم...
فردای آن روز هم به دیدنش رفتیم. فرداهای دیگر هم. دوستان دیگر هم آمدند. خانه سخت کوچک بود و مرد بس بزرگ. او را با خود به انجمن شعر رودکی بردیم. انگار زندگی دوباره یافته بود. آرزوها، حسرتها و اندیشههای فراموش شدهاش را به خاطر آورد. انجمن از او رونق گرفت. ادبیات قرن بیستم جهان را خوب میشناخت. فلسفه کار نیما و جریانهای پس از او را به درستی فهمیده بود و به ما معرفی میکرد.
حرفه مجید فروتن عریضهنویسی بود. جلوی دادگستری دکهای داشت. در آن دکه برای شاکیان عریضه دادخواهی مینوشت و هی سیگار میکشید. خودش میگفت از راه نوشتن روزگار میگذرانم. در سال هفتاد و هشت یا نُه برنامه شعرخوانیای به نام «ایلِوگ» در بزرگداشت او برگزار کردیم. ایلوگ نام بلندترین قله زردکوه است که نامش مانند بسیاری دیگر از عناصر بومی در شعر مجید فروتن آمده است. «به کوهساران ایلوگ برتر است/ از فرازهای دگر/ و چونان خورشید است گاهِ تابش نور/ امشاسپند یا شهید/ چه یکی/ چه دو چه سه چه هفت تنان/ به رنجها بنگرید و بیارامید/ ای که بر کوه مأوا گرفته اید/ که زیبا در گورم و انگار/ زندهام/ زندهام مپندارید/ نه هرگزم نومید/ که رخت به دگر جایها میبرند/ ساختههای دلم/ شکوفه آفاق»(ایلوگ، صدای دیگر: ص90)
او را تشویق و ترغیب کردیم که شعرهایش را چاپ کند. اوایل رغبت یا بهتر است بگویم شتابی به این کار ظاهر نمیکرد. میگفت به قول فروغ فرخزاد در حروف سربی چیزی هست که آدم را فریب میدهد. اما بعد خود پیگیر شد. میگفت: شاعر شعرش را برای خود نمیگوید، میگوید تا دیگران بخوانند. دسترسی به ناشر تخصصی شعر امروز نداشت. دفتری از شعرهایش را با عنوان «صدای دیگر» به یکی از ناشران استان (انتشارات مرید) سپرد. عنوان «صدای دیگر» را بر آن نهاد که به درستی معرف کار او و جریان شعریای بود که سبک او از آن برآمده بود و خود در شکلگیری آن نقش داشت. در واقع میتوان فروتن را در کنار شاعرانی چون هوشنگ چالنگی، بهرام اردبیلی، بیژن الهی، محمود شجاعی و فیروز ناجی و چند نفر دیگر، از پایهگذاران جریان «شعر دیگر» معرفی کرد.
چالنگی که خود شاعری پیشرو و تأثیرگذار در شعر مدرن ایران است، مجید را شاعری فروتن و شعرش را پیشرو و آوانگارد توصیف میکند: «مجید فروتن به واقع فروتن زندگی کرد و کسی نمیتواند بگوید مجید فروتن چگونه با شعر و زندگیش عاشقیت میکرد. مجید، شاعری بود که به لحاظ «ژنتیک» در خودش شعریت را تنظیم شده داشت و به لحاظ علمی هم باید شعرش را مورد بررسی قرار داد. او به محدوده شعر جهانی بسیار اشراف داشت و شعر ایران را به خوبی بازخوانی کرده بود و تحصیلاتش را در حوزه ادبیات گذرانده بود. او با متون کلاسیک شعر فارسی به خوبی آشنا بود. فروتن شاعری مورد تایید شاعران آوانگاردیسم ایران بود»(چالنگی، فرهیختگان آنلاین، 28آبان1392).
صدای دیگر در سال 89 خیلی سریع اما با اشکالات فنی فراوان از زیر چاپ بیرون آمد. ناشر عهدهدار پخش کتاب نبود. پخش کتاب بهویژه در حوزه ادبیات و شعر امروز، در کشور ما گویا در انحصار ناشران یا شبکه پخش مشخصی است و راه بردن به این شبکه، به گمانم تنها با تکیه بر معیارهای فنی و هنری، ممکن نیست؛ که البته این خود معلول نبود نقد ادبی علمی و سالم است. باری فروتن تعدادی از کتابهایش را به شهرهای دیگری فرستاد تا دوستان پخش کنند و به دست مخاطبان برسانند و بقیه کتابها ماندند تا خانه شاعر را تنگتر کنند. شاعر کتابش را با امضا کردن و هدیه دادن به دوستان پخش میکرد.
کتاب صدای دیگر در صد و چهل صفحه و قطع رقعی منتشر شد. سی صفحه آغاز آن مقدمه مفصلی است که شاعر خود بر آن نوشت و در آن مقدمه از هر دری سخن گفت. از آغاز آشناییاش با شعر نیما و پرهیز دادن شاعران جوان از سهل و ساده انگاشتن شعر، تا معرفی جریان شعر موج نو، موج ناب، شعر دیگر، شعر گفتار و معرفی سبک و زبان خود، از زندگی خودش و.... میگفت این مقدمه را از بیم مواجهه با توطئه سکوت مینویسم؛ میخواهم دستکم خودم شعرم را معرفی کرده باشم.
در سال هشتاد و چهار اوضاع سیاسی و فرهنگی کشور تغییری یافت. در همان سال، علی اخگر که در شعر این استان یگانه و به باور خیلیها از جمله مجید فروتن، یکی از امیدهای شعر امروز این سرزمین بود، در حاثهای جانکاه رهسپار سفری بی بازگشت شد... حادثهای چنان تکان دهنده که همه تا سالها حیران بودیم. گویی با آن دوست همه مُردیم. انجمن شعر رودکی فارسان جلسات خود را تعطیل کرد. شاعران هر یک به سویی رفتند و مجید فروتن به انزوای عمیق خود بازگشت. از آن پس تا سالها دوستان، همدیگر را کم میدیدند. اگر دیداری بود در قبرستان بود. اگر شعری خوانده میشد مرثیه بود. مجید فروتن به انزوای سنگین خود بازگشت و ما به دلتنگیهای خویش. گاهی به او سری میزدیم و گذر سنگین زمان را در چهره پیرمرد میدیدیم. دکتر سیگار را برای او قدغن کرده بود اما میکشید. همیشه سپاسگزار بود و امیدوار. اینکه شعرش به شایستگی معرفی نشده است را نتیجه کمکاری خودش در چاپ شعرهایش میدانست. از کارهای بزرگی که قصد داشت انجام دهد حرف میزد. از شعرهایی که میخواست چاپ کند. از کتابی که میخواست در معرفی قوم بختیاری بنویسد و یادداشتهایی که گم کرده بود. از نگاه متفاوتی که در مورد شاهنامه داشت... باری بر ما و بر او روزگار به دشواری میگذشت.
مجید فروتن باز هم سکته کرد و از پای افتاد. دیگر نمیتوانست عریضهی تظلّم بنویسد. میگفت ای کاش هیچ وقت به دنیا نمیآمدم، اما زندگی را سخت دوست دارم که هنوز با این سماجت به آن چسبیدهام. کارهایی دارم که باید انجام دهم. این اواخر به دیدنش رفتم. پوستی کشیده بر استخوان بود... پیری هزاران ساله بود. در بستر بود و بینهایت ناتوان. اما کمک خواست که بنشیند. با کمک بالشها نشست و شروع کرد به حرف زدن. پراکنده سخن میگفت. از جریانهای شعری و آدمهایی که میشناخت. از گذشته و اکنون و حرفهای دیگر. برادرش سیروس، که مردی بسیار مهربان بود و این اواخر از مجید مراقبت میکرد، سعی میکرد به خاطر پریشانگویی و هذیانگویی شاعر، از ما عذرخواهی کند. اما شاعر هذیان نمیگفت. از ناگفتههایش سخن میگفت و آگاه بود که«مجال بیرحمانه اندک بود و واقعه سخت نامنتظر».
شاعر سخت دلداده ارداویسور اَناهیت ایزدبانوی آبهای روان بود که در واپسین روزهای آبان ماه نود و دو فرمان یافت و کرنگ سرزمین باران و آبهای روان آرامید. تردید دارم که بگویم مجید فروتن مانند بسیاران دیگر از هنرمندان این خاک معنای ناکامی بود. میگویم مجید فروتن آینهای روشن از هنرمندی در سرزمین هنرپرور ما بود. هنرمندی که روزگارش از راه نوشتن میگذشت.
«پیش از آنکه ابرها بنشینند/ مرا به گیسو داری/ در مرگ/ از دهان مردهام میآویزی/ مرا به گیسو داری/ و نمیدانی/ آنگاه که مردهایم/ اندوه نیز مردهاست»(سر لوحه، صدای دیگر: ص5)
وقتی به کلمه ناکامی میاندیشم به روشنی بعضی از دوستانم را به یاد میآورم. شاید ناکامی تاوان فضل و دانایی است. چنانکه حافظ فرمودهاست: «فلک به مردم نادان دهد زمام مراد/ تو اهل فضلی و دانش همین گناهت بس» مجید فروتن را از سال هفتاد و هشت بود که شناختم. پیش از آن نامش را شنیده بودم و شعرهایی از او خوانده بودم اما نمیدانستم که همسایه ماست. همسایه که میگویم معنای واقعی کلمه را در نظر دارم. یعنی خانه فروتن سر خیابان استقلال بود و خانه پدری من در وسطهای آن خیابان. بیگانگی نگر...
من و دوست دیگرم علی اخگر از سال هفتاد، که دانشآموزانی دبیرستانی بودیم، گاه گاه به سراغ شاعر همشهریمان محسن دهقان میرفتیم. او چهار پنج سالی از ما بزرگتر بود. سیاه مشقهایمان را به او میسپردیم. او هم با حوصله نوشتهها را میخواند و نقدها و پیشنهادهایش را برایمان مینوشت و به ما بازمیگرداند. همان سال هفتاد، انجمن شعر رودکی فارسان با پیگیریهای محسن دهقان شکل گرفت.
سال هفتاد و هشت بود که از دوستی شنیدیم که مجید فروتن در فارسان زندگی میکند. آن روزها محسن دهقان داشت برای ادامه تحصیل مهیای سفر به فرانسه میشد. من و علی اخگر به سراغ مجید فروتن رفتیم. فروتن آن وقت در طبقهی دوم خانهای قدیمی و نقلی در انزوایی تو در تو روزگار میگذراند. نمیتوانم خوشحالیمان را از دیدن او و بیش از آن خوشحالی او را از دیده شدن و کشف شدن دوباره توصیف کنم. مجید فروتن تا آن زمان دو سکته مغزی را از سر گذرانده بود و دست و پای چپش خیلی به اختیارش نبودند. آن وقت پنجاه و سه ساله بود و به پیرمردی صد ساله میمانست. یا بگویم پیری هزار ساله بود. اما چشمهایش را از یاد نمیبرم که مانند چشمهای کودکی برق میزد. انگار هزار سال بود که او را میشناختیم...
فردای آن روز هم به دیدنش رفتیم. فرداهای دیگر هم. دوستان دیگر هم آمدند. خانه سخت کوچک بود و مرد بس بزرگ. او را با خود به انجمن شعر رودکی بردیم. انگار زندگی دوباره یافته بود. آرزوها، حسرتها و اندیشههای فراموش شدهاش را به خاطر آورد. انجمن از او رونق گرفت. ادبیات قرن بیستم جهان را خوب میشناخت. فلسفه کار نیما و جریانهای پس از او را به درستی فهمیده بود و به ما معرفی میکرد.
حرفه مجید فروتن عریضهنویسی بود. جلوی دادگستری دکهای داشت. در آن دکه برای شاکیان عریضه دادخواهی مینوشت و هی سیگار میکشید. خودش میگفت از راه نوشتن روزگار میگذرانم. در سال هفتاد و هشت یا نُه برنامه شعرخوانیای به نام «ایلِوگ» در بزرگداشت او برگزار کردیم. ایلوگ نام بلندترین قله زردکوه است که نامش مانند بسیاری دیگر از عناصر بومی در شعر مجید فروتن آمده است. «به کوهساران ایلوگ برتر است/ از فرازهای دگر/ و چونان خورشید است گاهِ تابش نور/ امشاسپند یا شهید/ چه یکی/ چه دو چه سه چه هفت تنان/ به رنجها بنگرید و بیارامید/ ای که بر کوه مأوا گرفته اید/ که زیبا در گورم و انگار/ زندهام/ زندهام مپندارید/ نه هرگزم نومید/ که رخت به دگر جایها میبرند/ ساختههای دلم/ شکوفه آفاق»(ایلوگ، صدای دیگر: ص90)
او را تشویق و ترغیب کردیم که شعرهایش را چاپ کند. اوایل رغبت یا بهتر است بگویم شتابی به این کار ظاهر نمیکرد. میگفت به قول فروغ فرخزاد در حروف سربی چیزی هست که آدم را فریب میدهد. اما بعد خود پیگیر شد. میگفت: شاعر شعرش را برای خود نمیگوید، میگوید تا دیگران بخوانند. دسترسی به ناشر تخصصی شعر امروز نداشت. دفتری از شعرهایش را با عنوان «صدای دیگر» به یکی از ناشران استان (انتشارات مرید) سپرد. عنوان «صدای دیگر» را بر آن نهاد که به درستی معرف کار او و جریان شعریای بود که سبک او از آن برآمده بود و خود در شکلگیری آن نقش داشت. در واقع میتوان فروتن را در کنار شاعرانی چون هوشنگ چالنگی، بهرام اردبیلی، بیژن الهی، محمود شجاعی و فیروز ناجی و چند نفر دیگر، از پایهگذاران جریان «شعر دیگر» معرفی کرد.
چالنگی که خود شاعری پیشرو و تأثیرگذار در شعر مدرن ایران است، مجید را شاعری فروتن و شعرش را پیشرو و آوانگارد توصیف میکند: «مجید فروتن به واقع فروتن زندگی کرد و کسی نمیتواند بگوید مجید فروتن چگونه با شعر و زندگیش عاشقیت میکرد. مجید، شاعری بود که به لحاظ «ژنتیک» در خودش شعریت را تنظیم شده داشت و به لحاظ علمی هم باید شعرش را مورد بررسی قرار داد. او به محدوده شعر جهانی بسیار اشراف داشت و شعر ایران را به خوبی بازخوانی کرده بود و تحصیلاتش را در حوزه ادبیات گذرانده بود. او با متون کلاسیک شعر فارسی به خوبی آشنا بود. فروتن شاعری مورد تایید شاعران آوانگاردیسم ایران بود»(چالنگی، فرهیختگان آنلاین، 28آبان1392).
صدای دیگر در سال 89 خیلی سریع اما با اشکالات فنی فراوان از زیر چاپ بیرون آمد. ناشر عهدهدار پخش کتاب نبود. پخش کتاب بهویژه در حوزه ادبیات و شعر امروز، در کشور ما گویا در انحصار ناشران یا شبکه پخش مشخصی است و راه بردن به این شبکه، به گمانم تنها با تکیه بر معیارهای فنی و هنری، ممکن نیست؛ که البته این خود معلول نبود نقد ادبی علمی و سالم است. باری فروتن تعدادی از کتابهایش را به شهرهای دیگری فرستاد تا دوستان پخش کنند و به دست مخاطبان برسانند و بقیه کتابها ماندند تا خانه شاعر را تنگتر کنند. شاعر کتابش را با امضا کردن و هدیه دادن به دوستان پخش میکرد.
کتاب صدای دیگر در صد و چهل صفحه و قطع رقعی منتشر شد. سی صفحه آغاز آن مقدمه مفصلی است که شاعر خود بر آن نوشت و در آن مقدمه از هر دری سخن گفت. از آغاز آشناییاش با شعر نیما و پرهیز دادن شاعران جوان از سهل و ساده انگاشتن شعر، تا معرفی جریان شعر موج نو، موج ناب، شعر دیگر، شعر گفتار و معرفی سبک و زبان خود، از زندگی خودش و.... میگفت این مقدمه را از بیم مواجهه با توطئه سکوت مینویسم؛ میخواهم دستکم خودم شعرم را معرفی کرده باشم.
در سال هشتاد و چهار اوضاع سیاسی و فرهنگی کشور تغییری یافت. در همان سال، علی اخگر که در شعر این استان یگانه و به باور خیلیها از جمله مجید فروتن، یکی از امیدهای شعر امروز این سرزمین بود، در حاثهای جانکاه رهسپار سفری بی بازگشت شد... حادثهای چنان تکان دهنده که همه تا سالها حیران بودیم. گویی با آن دوست همه مُردیم. انجمن شعر رودکی فارسان جلسات خود را تعطیل کرد. شاعران هر یک به سویی رفتند و مجید فروتن به انزوای عمیق خود بازگشت. از آن پس تا سالها دوستان، همدیگر را کم میدیدند. اگر دیداری بود در قبرستان بود. اگر شعری خوانده میشد مرثیه بود. مجید فروتن به انزوای سنگین خود بازگشت و ما به دلتنگیهای خویش. گاهی به او سری میزدیم و گذر سنگین زمان را در چهره پیرمرد میدیدیم. دکتر سیگار را برای او قدغن کرده بود اما میکشید. همیشه سپاسگزار بود و امیدوار. اینکه شعرش به شایستگی معرفی نشده است را نتیجه کمکاری خودش در چاپ شعرهایش میدانست. از کارهای بزرگی که قصد داشت انجام دهد حرف میزد. از شعرهایی که میخواست چاپ کند. از کتابی که میخواست در معرفی قوم بختیاری بنویسد و یادداشتهایی که گم کرده بود. از نگاه متفاوتی که در مورد شاهنامه داشت... باری بر ما و بر او روزگار به دشواری میگذشت.
مجید فروتن باز هم سکته کرد و از پای افتاد. دیگر نمیتوانست عریضهی تظلّم بنویسد. میگفت ای کاش هیچ وقت به دنیا نمیآمدم، اما زندگی را سخت دوست دارم که هنوز با این سماجت به آن چسبیدهام. کارهایی دارم که باید انجام دهم. این اواخر به دیدنش رفتم. پوستی کشیده بر استخوان بود... پیری هزاران ساله بود. در بستر بود و بینهایت ناتوان. اما کمک خواست که بنشیند. با کمک بالشها نشست و شروع کرد به حرف زدن. پراکنده سخن میگفت. از جریانهای شعری و آدمهایی که میشناخت. از گذشته و اکنون و حرفهای دیگر. برادرش سیروس، که مردی بسیار مهربان بود و این اواخر از مجید مراقبت میکرد، سعی میکرد به خاطر پریشانگویی و هذیانگویی شاعر، از ما عذرخواهی کند. اما شاعر هذیان نمیگفت. از ناگفتههایش سخن میگفت و آگاه بود که«مجال بیرحمانه اندک بود و واقعه سخت نامنتظر».
شاعر سخت دلداده ارداویسور اَناهیت ایزدبانوی آبهای روان بود که در واپسین روزهای آبان ماه نود و دو فرمان یافت و کرنگ سرزمین باران و آبهای روان آرامید. تردید دارم که بگویم مجید فروتن مانند بسیاران دیگر از هنرمندان این خاک معنای ناکامی بود. میگویم مجید فروتن آینهای روشن از هنرمندی در سرزمین هنرپرور ما بود. هنرمندی که روزگارش از راه نوشتن میگذشت.
«پیش از آنکه ابرها بنشینند/ مرا به گیسو داری/ در مرگ/ از دهان مردهام میآویزی/ مرا به گیسو داری/ و نمیدانی/ آنگاه که مردهایم/ اندوه نیز مردهاست»(سر لوحه، صدای دیگر: ص5)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.