|

بختیاری ها و شب چله

لیلا ناظمی

یلدا پدید آمده از واژه‎ای سریانی است و مفهوم آن «میلاد» است ، چون بعضی معتقد بودند که مسیح در این شب به دنیا آمده است. ایرانیان باستان این شب را شب تولد الهه مهر یا «میترا» می‎‎پنداشتند و به این دلیل این شب را جشن می‎گرفتند و گرد آتش جمع می‎شدند و شادمانه رقص و پایکوبی می‌کردند. جشنهایی که در این شب برگزار می‌شد، یک سنت باستانی بودند و پیروان میتراییسم آن را از هزاران سال پیش در ایران برگزار می‌کرده‎اند. آیین‌هایی که در این هنگام برگزار می‌شده تا بامداد و تماشای طلوع خورشید تازه متولد شده ادامه پیدا می کردند بنا بر این باور، یلدا روزِ «تولد خورشید» است.
سفره ی شب یلدا، «میَزد» Myazd نام داشت و شامل میوه‌های تر و خشک و آجیل یا به اصطلاح زرتشتیان، «لُرک» Lork که از لوازم این جشن بود، به افتخار و ویژگی «اورمزد» و «مهر» برگزار می‌شد. ایرانیان در این شب باقی‌مانده میوه‌هایی را که انبار کرده بودند به همراه خشکبار و تنقلات می‌خوردند و گرد آتش می‌نشستند تا سپیده سر می زد. زیرا به نظر آنان در این شب تاریکی و سیاهی در اوج خود بود.
شب در باور و فرهنگ بیشتر اقوام و از جمله در بین بختیاری ها، به عنوان ترس و ظلمت ، پوشنده زیبایی و زشتی ، هجران و دوری و ... معرفی شده است شاید از این منظر درازترین شب سال را شوم و نامبارک می دانستند برای همین مردم برای رفع نحسی و بدیمنی آن شب در کنار هم بیدار می نشستند و با شب نشینی زمان را سپری می کردند.
همچنان که شب یکی از عوامل مؤثر و مسبب در ساخت متل ، چنه چنه (چیستان) ، مثل و ... در بختیاری و دیگر اقوام کوچ نشین است زیرا مردم دامدار و کشاورز، روزها مشغول کار بودند و شب که موقع استراحت و آسایش آن ها بود، برای ترویج و اشاعه موارد مختلف فرهنگی و جهت بیدار ماندن و حفاظت دام خود در برابر تهاجم جانوران درنده و جلوگیری از سرقت سارقان به متل سازی و متل گویی میپرداختند.
در گذشته و در قوم بختیاری ، زمستان از کرسی‌های سنتی چوبی که در زیر آن زغال داغ قرار داشت استفاده می‌کردند و لحاف سنتی بزرگی با نقش‌های ترنج روی آن می‌انداختند. در سینی بزرگی به نام مجمع، انواع تنقلاتی مانند گردو، کشمش، بادام، سنجد می گذاشتند و شب نشینی می کردند.
شب يلدا در قوم بختياري به عنوان شب چله خوانده مي‌شود و عنوان « یلدا» خیلی مرسوم نیست. در این شب دور هم هم جمع مي‌شوند و كساني كه شاهنامه را از حفظ هستند براي ديگران مي‌خوانند . فراوان پيش آمده كساني كه شاهنامه را از بر مي‌خوانند حتي سواد خواندن و نوشتن ندارند. همچنین در بعضی خانواده های بختیاری‌، کدو تنبل‌های بزرگی که نماد خورشید را برای آن‌ها دارد، آب‌پز می‌کنند و آن را به صورت ریز ریز شده در آش کشک می‌خورند.
از رسومات بختیاری ها در شب یلدا این بوده و هست که زن خانه خميري بزرگ درست میکند تا از آن نانی به نام نان گرده تهیه کند. لای خمیر مهرهیی میگذارد و خمیر را ورز میدهد. وقتی نان را شکل داد، آن را در تنور یا چاله یی از آتش قرار می دهد و روی اش خاکستر می ریزد. وقتی حسابی پخته و آماده شد آن را بیرون آورده و با روغن محلی یا حیوانی چرب می کند و رویش شکر می ریزد. بعد آن را بین بقیه قسمت می کند. مهره به هر کس که رسید او خوش شانس است یا فال نخود که آن هم روشی مشخص و خاص دارد و معمولا بزرگ ترها آن را انجام می دهند.
یلدا پدید آمده از واژه‎ای سریانی است و مفهوم آن «میلاد» است ، چون بعضی معتقد بودند که مسیح در این شب به دنیا آمده است. ایرانیان باستان این شب را شب تولد الهه مهر یا «میترا» می‎‎پنداشتند و به این دلیل این شب را جشن می‎گرفتند و گرد آتش جمع می‎شدند و شادمانه رقص و پایکوبی می‌کردند. جشنهایی که در این شب برگزار می‌شد، یک سنت باستانی بودند و پیروان میتراییسم آن را از هزاران سال پیش در ایران برگزار می‌کرده‎اند. آیین‌هایی که در این هنگام برگزار می‌شده تا بامداد و تماشای طلوع خورشید تازه متولد شده ادامه پیدا می کردند بنا بر این باور، یلدا روزِ «تولد خورشید» است.
سفره ی شب یلدا، «میَزد» Myazd نام داشت و شامل میوه‌های تر و خشک و آجیل یا به اصطلاح زرتشتیان، «لُرک» Lork که از لوازم این جشن بود، به افتخار و ویژگی «اورمزد» و «مهر» برگزار می‌شد. ایرانیان در این شب باقی‌مانده میوه‌هایی را که انبار کرده بودند به همراه خشکبار و تنقلات می‌خوردند و گرد آتش می‌نشستند تا سپیده سر می زد. زیرا به نظر آنان در این شب تاریکی و سیاهی در اوج خود بود.
شب در باور و فرهنگ بیشتر اقوام و از جمله در بین بختیاری ها، به عنوان ترس و ظلمت ، پوشنده زیبایی و زشتی ، هجران و دوری و ... معرفی شده است شاید از این منظر درازترین شب سال را شوم و نامبارک می دانستند برای همین مردم برای رفع نحسی و بدیمنی آن شب در کنار هم بیدار می نشستند و با شب نشینی زمان را سپری می کردند.
همچنان که شب یکی از عوامل مؤثر و مسبب در ساخت متل ، چنه چنه (چیستان) ، مثل و ... در بختیاری و دیگر اقوام کوچ نشین است زیرا مردم دامدار و کشاورز، روزها مشغول کار بودند و شب که موقع استراحت و آسایش آن ها بود، برای ترویج و اشاعه موارد مختلف فرهنگی و جهت بیدار ماندن و حفاظت دام خود در برابر تهاجم جانوران درنده و جلوگیری از سرقت سارقان به متل سازی و متل گویی میپرداختند.
در گذشته و در قوم بختیاری ، زمستان از کرسی‌های سنتی چوبی که در زیر آن زغال داغ قرار داشت استفاده می‌کردند و لحاف سنتی بزرگی با نقش‌های ترنج روی آن می‌انداختند. در سینی بزرگی به نام مجمع، انواع تنقلاتی مانند گردو، کشمش، بادام، سنجد می گذاشتند و شب نشینی می کردند.
شب يلدا در قوم بختياري به عنوان شب چله خوانده مي‌شود و عنوان « یلدا» خیلی مرسوم نیست. در این شب دور هم هم جمع مي‌شوند و كساني كه شاهنامه را از حفظ هستند براي ديگران مي‌خوانند . فراوان پيش آمده كساني كه شاهنامه را از بر مي‌خوانند حتي سواد خواندن و نوشتن ندارند. همچنین در بعضی خانواده های بختیاری‌، کدو تنبل‌های بزرگی که نماد خورشید را برای آن‌ها دارد، آب‌پز می‌کنند و آن را به صورت ریز ریز شده در آش کشک می‌خورند.
از رسومات بختیاری ها در شب یلدا این بوده و هست که زن خانه خميري بزرگ درست میکند تا از آن نانی به نام نان گرده تهیه کند. لای خمیر مهرهیی میگذارد و خمیر را ورز میدهد. وقتی نان را شکل داد، آن را در تنور یا چاله یی از آتش قرار می دهد و روی اش خاکستر می ریزد. وقتی حسابی پخته و آماده شد آن را بیرون آورده و با روغن محلی یا حیوانی چرب می کند و رویش شکر می ریزد. بعد آن را بین بقیه قسمت می کند. مهره به هر کس که رسید او خوش شانس است یا فال نخود که آن هم روشی مشخص و خاص دارد و معمولا بزرگ ترها آن را انجام می دهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.