تحليل دلايل كمبود شديد آب شرب در مناطق شهري و روستایي در استان چهار محال و بختياري
دکتر روحالله فتاحي . محقق و عضوهيأت علمي دانشگاه شهركرد
مقدمه: كشور ايران بر روی کمربند خشکی جهان قرار دارد و با بارندگی معادل یک سوم متوسط جهانی كشوري خشك است و خشکي جزو صفات ذاتي آن محسوب ميشود. در كنار اين صفت خشكي، وجود رشته كوههاي زاگرس و البرز باعث شده در محدودههاي پيرامون اين رشته كوهها داراي اقليم مرطوب باشند و از بارندگيهاي كوهستاني مناسبي برخوردار باشند.
استان چهارمحال و بختياري از جمله استانهایي است كه از نعمت بارندگي رشته كوه زاگرس بهرهمند ميشود و داراي رودخانههاي پرآبي همچون كارون شمالي و زايندهرود عليا است. اگرچه وجود آب به عنوان كليد توسعه ميتواند سرمنشأ توسعه پايدار و آباداني اين خطه از كشور عزيزمان باشد ولي اين استان از نظر شاخصهاي اقتصادي و رفاه اجتماعي جزو استانهاي كمتر توسعه يافته است و راه زيادي تا رسيدن به اهداف عاليه توسعه پايدار باقي مانده است. يكي از پيشنيازها در اين زمينه برنامهريزي و مديرت منابع آب استان است.
استان چهارمحال و بختیاري با مساحت ۱۶۵۳۲ کیلومتر مربع بین ۳۱ درجه و ۹ دقیقه تا ۳۲ درجه و ۴۸ دقیقه عرض شمالی و ۴۹ درجه و ۲۸ دقیقه تا ۵۱ درجه و ۲۵ دقیقه طول شرقی قرار گرفته است. این استان در بخش مرکزي کوههاي زاگرس واقع شده است. از شمال و شرق به استان اصفهان، از غرب به استان خوزستان و از جنوب به استان کهگیلویه و بویر احمد محدود است. استان چهارمحال و بختیاري با اینکه داراي مساحت کم است ولی به علت شرایط خاص توپوگرافی و جغرافیایی، از تنوع اقلیمی فراوانی برخوردار است و بسیاري از انواع اقالیم در سیستمهاي طبقهبندي اقلیمی مختلف در این استان مشاهده میشود. این استان در مجموع منطقهاي است کوهستانی با سلسلهجبال زاگرس که از شمال غربی به طرف جنوب شرقی امتداد دارد و بلندترین نقطه استان در زردکوه بختیاري به ارتفاع ۴۵۳۶ متر و پستترین نقطه آن در ناحیه شرقی استان واقع شده است استان چهارمحال و بختياري از دير باز به عنوان بام ايران و ناحيهاي پر بارش در زاگرس جنوبي شناخته شده است. در برخي از نقاط استان شمال غرب ارتفاع بارش ساليانه به بيش از ۲۰۰۰ ميليمتر در سال ميرسيده است و در ناحيه جنوب غرب آن بارش متوسط ساليانه حدود ۷۰۰ ميليمتر است. اما در نواحي شرق و شمال شرق آب و هوائي سرد و خشك غالب است و ميانگين بارش آن كمي كمتر از ۳۰۰ مليمتر است. از سوي ديگر بررسي تفضيلي توزيع جمعيت در استان نشان ميدهد بیشترین جمعیت در حوضه بهشتآباد و کمترین آن در حوضههاي دز و بازفت استقرار دارند. بنابراین میتوان نواحی غربی و شرقی استان را از هم متمایز ساخت. نواحی غربی به دلیل ذخایر غنی برف در ارتفاعات، سرچشمه دو رودخانه بزرگ کارون و زاینده رود به حساب میآید و نواحی شرقی استان که بیشترین تمرکز جمعیتی را داراست و عمده دشتهاي استان در این ناحیه قرار گرفته است، داراي اقلیم نیمهخشک بوده و با مشکل کمآبی مواجه است. بنابر گزارشهاي شركت آبفا و آبفار در تابستان سال ۱۳۹۲ ضمن بروز محدوديتهاي شديد در تأمين آب شرب در نواحي شرق و شمال شرق استان (شهرستانهاي شهركرد و بروجن) در ۲۸ نقطه روستایي و شهري شدت بحران به گونهاي بوده كه آبرساني توسط تانكر انجام شده است.
سيماي منابع آبهاي سطحي استان
یکی از اجزاء اصلي منابع آب به ويژه در مناطق كوهستاني نظير استان چهارمحال و بختياري، منابع آبهاي سطحي است. در برنامهريزي و مديريت منابع آب شناخت پراکنش مکانی و زمانی منابع آبهاي سطحي درحوضههای مورد مطالعه اساس آن بهرهبرداری بهینه از منابع آب حوضه بهشمار ميرود. با مطالعه آمار هيدرومتري موجود و مشخصات هيدرولوژيكي سيستم رودخانههاي استان آبدهی سالانه و ماهانه هریک از زیر حوضههای استان برآورد شده است.
برآورد سرانه منابع آب سطحی زیرحوضههای استان
یکی از شاخصهای مهم برای ارزیابی حوضههای آبریز از نظر کفایت منابع آب، محاسبه شاخص سرانه پتانسیل آب قابل دسترس است. این شاخص با تقسیم کردن میزان پتانسیل آب سطحی قابل دسترس بر جمعیت ساکن در حوضه آبریز محاسبه میشود. با توجه به این شاخص میتوان گفت منطقه مورد مطالعه تا چه حد در معرض تنش آبی میباشد. با محاسبه این شاخص برای نواحي مختلف استان میتوان نقاط بحرانی از نظر منابع آب تجدیدپذیر قابل دسترس را شناسایی کرد. به طور کلی از نظر این شاخص به پنج گروه تقسیمبندی شدهاند:
گروه ۱: میزان سرانه آب تجدید پذیر بیشتر از ۱۰۰۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب بدون مشکل هستند..
گروه۲: میزان سرانه آب تجدید پذیر بین ۱۶۷۰ تا ۱۰۰۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب دارای مشکل هستند..
گروه۳: میزان سرانه آب تجدید پذیر بین ۱۰۰۰ تا ۱۶۷۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب در تنش هستند..
گروه ۴: میزان سرانه آب تجدید پذیر بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب دچار کمبود مزمن هستند و وضعیت بحرانی دارند.
گروه ۵: میزان سرانه آب تجدید پذیر کمتر از ۵۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. در این نواحي کمیابی آب یک مانع جدی در توسعه به حساب میآید.
شاخص سرانه آب قابل دسترس با گذشت زمان همراه با تغییر جمعیت، تغییر مییابد. ضمن اینکه مقدار این شاخص در سالهای پرآبی نسبت به سالهای کم آبی (خشکسالیها) متفاوت به دست میآید. تغییر در کیفیت آب مناطق نیز در این شاخص بدون تأثیر نیست. لذا ارایه یک عدد نمیتواند مبنای خوبی برای برنامهریزیها باشد.
بر اساس اين جدول عليرغم اينكه شاخص سرانه آب سطحي در كل استان در گروه ۲ قرار ميگيرد ولي زير حوضههاي پر جمعيت استان نظير بهشتآباد و لردگان در گروه داراي تنش آبي قرار دارند.
سيماي آبهاي زير زميني استان
سهم غالب منابع آب زیرزمینی در تأمین نیازهای آبی استان حدود ۷۰ درصد برآورد میشود. يکی از معضلات منابع آب استان چهارمحال و بختیاری، افت بيش از حد منابع زيرزمينی دشتهای اين استان است. اين ميزان افت در مواقع خشكسالي نمود بيشتري دارد.
براساس آمار موجود، برداشت از آبهاي زيرزميني از ميزان تخصيص قيد شده در پروانههاي بهره برداري در كل استان به ميزان حدود ۱۲۸ ميليون متر مكعب در سال است و اين امر باعث شده كه در بيشتر دشتهاي استان، برداشت آب از منابع آب زيرزميني بيش از تغذيه آنها بوده و براي حفظ اين منابع در درازمدت لازم ميشود در ميزان برداشت آب محدوديتهائي اعمال شود. اين اضافه برداشت، در كل دشتهاي استان بر مبناي ميزان تخصيص قيد شده در پروانههاي بهرهبرداري بالغ بر ۵۰ ميليون مترمكعب در سال و بر مبناي برداشت واقعي چاهها، اين رقم در حدود ۱۸۰ ميليون مترمكعب در سال است.
همچنين با توجه به آمار و اطلاعات موجود، ميزان مصرف سالانه آب در استان از منابع آب زيرزميني ۱۱۴۵ ميلون متر مكعب است كه ۹۱ درصد آن مربوط به كشاورزي (با كل سطح اراضي آبي ۱۱۲۶۰۰ هكتار)، ۷ درصد مربوط به بخش شرب و حدود ۲ درصد نيز مربوط به بخش صنعت است. همچنين به منظور ارزیابی بهتر روند تغييرات سطح ايستابي آبخوانهاي استان، از آمار و اطلاعات پیزومتریک در یک دوره هجده ساله استفاده شد. نتايج نشان ميدهد در طول ۱۸ سال اخیر تمامی دشتهای استان دارای بیلان منفی بوده که میتوان علت اصلی آن را، بهرهبرداری بیش از حد منابع زیرزمینی دانست. از طرف ديگر در فاصله سالهای ۷۵-۱۳۷۴ لغایت ۱۳۸۱-۱۳۸۰ تعداد چاههاي استان به حدود 2/5 برابر رسیده که این افزایش معادل نرخ رشد ۲۰ درصد است که در نتيجه از ۱۱ دشت استان چهارمحال و بختیاری، چهار دشت بروجنفرادنبه، سفیددشت، خانمیرزا و شهرکرد به ترتیب در سالهای ۱۳۶۳، ۱۳۶۳، ۱۳۸۴ و ۱۳۸۵ ممنوعه اعلام شده و سایر دشتها نیز به دلیل خطر افت تراز آب ایستابی به عنوان دشتهایی که با محدودیت برداشت مواجه هستند، ارزیابی شدهاند. كسري مخازن آبهاي زيرزميني استان بالغ بر ۱۸۰ ميليون مترمكعب برآورد شده و اين به معناي آن است كه بهطور متوسط بايستي در برداشت آب از آبخوانهاي استان كاهش حدود ۳۰ درصدي اعمال نمود. اين وضعيت براي دشتهاي خانميرزا، بروجن، سفيددشت و شهركرد بيش از همه بحراني است.
خطرات وابستگي آب شرب و صنعت به منابع آب زيرزميني
براساس آمار سرشماري سال ۱۳۸۵، استان چهارمحال و بختياري داراي ۲۶ شهر با جمعيت ۴۴۵۳۲۲ نفر و ۹۲۰ روستا با جمعيت ۳۹۸۴۶۲ نفر است. آب شرب مورد نياز تمامي آنها عمدتاً از منابع آب زيرزميني تأمين ميشود. در حاليكه تمامي اين شهرها تحت پوشش شرکت آب و فاضلاب قرار دارند ۸۲ درصد از كل جمعيت روستایي تحت پوشش شرکت آب و فاضلاب روستایي استان قرار دارند.
با توجه به اينكه بخش آب شرب، سهم بسيار كمي از كل مصرف آب استان را تشكيل ميدهد (كمتر از ۵ درصد) انتظار ميرود از نظر كميت، برداشت آب شرب از منابع آب زيرزميني در مقايسه با حجم ذخيره موجود، ناچیز باشد و به اين دليل در زمان وقوع خشكسالي، مشكل حاد كمآبي براي آب شرب به وجود نيايد. امّا چون علاوه بر چاههاي آب شرب، در آبخوانهاي زيرزميني استان تعداد زيادي چاه نيز براي تأمين مصارف كشاورزي حفر شده و اين امر موجب منفي شدن بيلان آب عمده دشتهاي مهم استان شده است، لذا خطر كمآبي در تأمين آب شرب، به ويژه در مواقع خشكسالي تهديدي جدي براي استان ميباشد. آمار و اطلاعات شركت آب و فاضلاب استان نشان ميدهد دبي كل منابع آب شرب شهرهاي استان در اثر خشكسالي سال ۱۳۸۷، حدود ۱۱ درصد کاهش داشته است. حتي در سال ۱۳۸۸ كه بارندگي در حد نرمال بوده است، باز هم اين روند كاهشي ادامه يافته است كه اين موضوع نشانگر برگشتناپذيري منابع آب در كوتاهمدت است و از اين جهت ميتوان گفت آب شرب شهري استان آسيبپذير است.
سرنوشت پروژههاي توسعه منابع آب استان
از آنچه در بخشهاي پيشين اين نوشتار تحقيقي ارایه شده ميتوان به وضوح ضرورت كاهش وابستگي به منابع آبهاي زيرزميني ضعيف استان را استنباط کرد. هر چند اين واقعيت براي مديران بخش آب استان نيز ساليان زيادي است آشكار شده اما عليرغم ظهور طرحها بر روي كتابچههاي مطالعاتي اقدامي موثر در اين زمينه انجام نشده است. براساس اطلاعات مستخرج از گزارش مطالعات كليه پروژههاي توسعه منابع آب استان، مشخص شد كه در سطح استان تعداد ۱۱۷ پروژه تامين آب تعريف شده كه ۱۱ مورد از آنها با حجم تامين آب 93/96 ميليون متر مكعب در سال (5/24 درصد از كل) مربوط به پروژههاي در دست بهرهبرداري يا آماده بهرهبرداري و ۱۵ مورد از آنها با حجم تأمين آب 238/021 ميليون متر مكعب در سال (13/29 درصد از كل) مربوط به پروژههاي در دست اجرا است. مابقي پروژهها كه تعداد آنها ۹۱ مورد است از نظر حجم تامين آب با حجم تامين آب 1459/546، 81/47 درصد از كل را تشكيل ميدهد كه در مرحله مطالعات هستند. براين اساس ميتوان نتيجه گرفت كه استان از نظر تامين آب يك وضعيت توسعه نيافتگي دارد و لازم است سرمايهگذاري قابل توجهي در اين زمينه انجام گيرد.
نتيجهگيري: از بين بلاياي طبيعي در استان چهارمحال و بختياري، خشكسالي به خاطر وسعت و بعد خسارات و عوارضي كه در بخشهاي مختلف اقتصادي، اجتماعي، اکولوژيکي، و سياسي ايجاد ميكند به عنوان مهمترين بليه طبيعي استان مطرح است. اين استان در سالهاي گذشته در زمان وقوع خشكسالي با مشكلات زيادي از جمله کاهش جريان سطحي، افت سطح ايستايي، کمبود آب در بخشهاي کشاورزي و صنعتي، نابودي کشاورزي و دامداري، هجوم علفهاي هرز و حشرات، کاهش توليدات غذايي، تشديد گرد و غبار و تقليل سطح بهداشت عمومي دست به گريبان است. عليرغم تلاشهایي كه در ساليان گذشته در استان انجام شده، به دلايل زير آسيبپذيري ناشي از عوارض خشکسالي در حال افزايش است:
- وابستگي بيش از حد به منابع آب زيرزميني و افت بيش از حد سطح ايستابي آبخوانها
- اثرات تغيير اقليم در كاهش بارندگي و تغيير نوع بارش از برف به باران
- وابستگي بيش از حد كشاورزي به منابع آب زيرزميني در حوضههاي آبريز
- عدم برنامه ريزي پيشگيرانه و سرمايهگذاري لازم در مديريت منابع آب سطحي و زيرزميني
جايگزيني منابع آب مورد استفاده در كشاورزي و صنعت با آبهاي سطحي از طريق كنترل و هدايت آبهاي سطحي از زير حوضههاي با سرانه آب بزرگتر به مناطق شرق و شمال شرق استان و نواحي مانند حوضه بهشتآباد ضمن ايجاد فرصت براي جبران كمبود آبخوانها، منابع آب زيرزميني را كه كمتر در معرض تهديد دورههاي خشكسالي كوتاهمدت هستند به عنوان ذخایر روزهاي سخت كمآبي در اختيار قرار ميدهد.
استان چهارمحال و بختياري از جمله استانهایي است كه از نعمت بارندگي رشته كوه زاگرس بهرهمند ميشود و داراي رودخانههاي پرآبي همچون كارون شمالي و زايندهرود عليا است. اگرچه وجود آب به عنوان كليد توسعه ميتواند سرمنشأ توسعه پايدار و آباداني اين خطه از كشور عزيزمان باشد ولي اين استان از نظر شاخصهاي اقتصادي و رفاه اجتماعي جزو استانهاي كمتر توسعه يافته است و راه زيادي تا رسيدن به اهداف عاليه توسعه پايدار باقي مانده است. يكي از پيشنيازها در اين زمينه برنامهريزي و مديرت منابع آب استان است.
استان چهارمحال و بختیاري با مساحت ۱۶۵۳۲ کیلومتر مربع بین ۳۱ درجه و ۹ دقیقه تا ۳۲ درجه و ۴۸ دقیقه عرض شمالی و ۴۹ درجه و ۲۸ دقیقه تا ۵۱ درجه و ۲۵ دقیقه طول شرقی قرار گرفته است. این استان در بخش مرکزي کوههاي زاگرس واقع شده است. از شمال و شرق به استان اصفهان، از غرب به استان خوزستان و از جنوب به استان کهگیلویه و بویر احمد محدود است. استان چهارمحال و بختیاري با اینکه داراي مساحت کم است ولی به علت شرایط خاص توپوگرافی و جغرافیایی، از تنوع اقلیمی فراوانی برخوردار است و بسیاري از انواع اقالیم در سیستمهاي طبقهبندي اقلیمی مختلف در این استان مشاهده میشود. این استان در مجموع منطقهاي است کوهستانی با سلسلهجبال زاگرس که از شمال غربی به طرف جنوب شرقی امتداد دارد و بلندترین نقطه استان در زردکوه بختیاري به ارتفاع ۴۵۳۶ متر و پستترین نقطه آن در ناحیه شرقی استان واقع شده است استان چهارمحال و بختياري از دير باز به عنوان بام ايران و ناحيهاي پر بارش در زاگرس جنوبي شناخته شده است. در برخي از نقاط استان شمال غرب ارتفاع بارش ساليانه به بيش از ۲۰۰۰ ميليمتر در سال ميرسيده است و در ناحيه جنوب غرب آن بارش متوسط ساليانه حدود ۷۰۰ ميليمتر است. اما در نواحي شرق و شمال شرق آب و هوائي سرد و خشك غالب است و ميانگين بارش آن كمي كمتر از ۳۰۰ مليمتر است. از سوي ديگر بررسي تفضيلي توزيع جمعيت در استان نشان ميدهد بیشترین جمعیت در حوضه بهشتآباد و کمترین آن در حوضههاي دز و بازفت استقرار دارند. بنابراین میتوان نواحی غربی و شرقی استان را از هم متمایز ساخت. نواحی غربی به دلیل ذخایر غنی برف در ارتفاعات، سرچشمه دو رودخانه بزرگ کارون و زاینده رود به حساب میآید و نواحی شرقی استان که بیشترین تمرکز جمعیتی را داراست و عمده دشتهاي استان در این ناحیه قرار گرفته است، داراي اقلیم نیمهخشک بوده و با مشکل کمآبی مواجه است. بنابر گزارشهاي شركت آبفا و آبفار در تابستان سال ۱۳۹۲ ضمن بروز محدوديتهاي شديد در تأمين آب شرب در نواحي شرق و شمال شرق استان (شهرستانهاي شهركرد و بروجن) در ۲۸ نقطه روستایي و شهري شدت بحران به گونهاي بوده كه آبرساني توسط تانكر انجام شده است.
سيماي منابع آبهاي سطحي استان
یکی از اجزاء اصلي منابع آب به ويژه در مناطق كوهستاني نظير استان چهارمحال و بختياري، منابع آبهاي سطحي است. در برنامهريزي و مديريت منابع آب شناخت پراکنش مکانی و زمانی منابع آبهاي سطحي درحوضههای مورد مطالعه اساس آن بهرهبرداری بهینه از منابع آب حوضه بهشمار ميرود. با مطالعه آمار هيدرومتري موجود و مشخصات هيدرولوژيكي سيستم رودخانههاي استان آبدهی سالانه و ماهانه هریک از زیر حوضههای استان برآورد شده است.
برآورد سرانه منابع آب سطحی زیرحوضههای استان
یکی از شاخصهای مهم برای ارزیابی حوضههای آبریز از نظر کفایت منابع آب، محاسبه شاخص سرانه پتانسیل آب قابل دسترس است. این شاخص با تقسیم کردن میزان پتانسیل آب سطحی قابل دسترس بر جمعیت ساکن در حوضه آبریز محاسبه میشود. با توجه به این شاخص میتوان گفت منطقه مورد مطالعه تا چه حد در معرض تنش آبی میباشد. با محاسبه این شاخص برای نواحي مختلف استان میتوان نقاط بحرانی از نظر منابع آب تجدیدپذیر قابل دسترس را شناسایی کرد. به طور کلی از نظر این شاخص به پنج گروه تقسیمبندی شدهاند:
گروه ۱: میزان سرانه آب تجدید پذیر بیشتر از ۱۰۰۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب بدون مشکل هستند..
گروه۲: میزان سرانه آب تجدید پذیر بین ۱۶۷۰ تا ۱۰۰۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب دارای مشکل هستند..
گروه۳: میزان سرانه آب تجدید پذیر بین ۱۰۰۰ تا ۱۶۷۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب در تنش هستند..
گروه ۴: میزان سرانه آب تجدید پذیر بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب دچار کمبود مزمن هستند و وضعیت بحرانی دارند.
گروه ۵: میزان سرانه آب تجدید پذیر کمتر از ۵۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. در این نواحي کمیابی آب یک مانع جدی در توسعه به حساب میآید.
شاخص سرانه آب قابل دسترس با گذشت زمان همراه با تغییر جمعیت، تغییر مییابد. ضمن اینکه مقدار این شاخص در سالهای پرآبی نسبت به سالهای کم آبی (خشکسالیها) متفاوت به دست میآید. تغییر در کیفیت آب مناطق نیز در این شاخص بدون تأثیر نیست. لذا ارایه یک عدد نمیتواند مبنای خوبی برای برنامهریزیها باشد.
بر اساس اين جدول عليرغم اينكه شاخص سرانه آب سطحي در كل استان در گروه ۲ قرار ميگيرد ولي زير حوضههاي پر جمعيت استان نظير بهشتآباد و لردگان در گروه داراي تنش آبي قرار دارند.
سيماي آبهاي زير زميني استان
سهم غالب منابع آب زیرزمینی در تأمین نیازهای آبی استان حدود ۷۰ درصد برآورد میشود. يکی از معضلات منابع آب استان چهارمحال و بختیاری، افت بيش از حد منابع زيرزمينی دشتهای اين استان است. اين ميزان افت در مواقع خشكسالي نمود بيشتري دارد.
براساس آمار موجود، برداشت از آبهاي زيرزميني از ميزان تخصيص قيد شده در پروانههاي بهره برداري در كل استان به ميزان حدود ۱۲۸ ميليون متر مكعب در سال است و اين امر باعث شده كه در بيشتر دشتهاي استان، برداشت آب از منابع آب زيرزميني بيش از تغذيه آنها بوده و براي حفظ اين منابع در درازمدت لازم ميشود در ميزان برداشت آب محدوديتهائي اعمال شود. اين اضافه برداشت، در كل دشتهاي استان بر مبناي ميزان تخصيص قيد شده در پروانههاي بهرهبرداري بالغ بر ۵۰ ميليون مترمكعب در سال و بر مبناي برداشت واقعي چاهها، اين رقم در حدود ۱۸۰ ميليون مترمكعب در سال است.
همچنين با توجه به آمار و اطلاعات موجود، ميزان مصرف سالانه آب در استان از منابع آب زيرزميني ۱۱۴۵ ميلون متر مكعب است كه ۹۱ درصد آن مربوط به كشاورزي (با كل سطح اراضي آبي ۱۱۲۶۰۰ هكتار)، ۷ درصد مربوط به بخش شرب و حدود ۲ درصد نيز مربوط به بخش صنعت است. همچنين به منظور ارزیابی بهتر روند تغييرات سطح ايستابي آبخوانهاي استان، از آمار و اطلاعات پیزومتریک در یک دوره هجده ساله استفاده شد. نتايج نشان ميدهد در طول ۱۸ سال اخیر تمامی دشتهای استان دارای بیلان منفی بوده که میتوان علت اصلی آن را، بهرهبرداری بیش از حد منابع زیرزمینی دانست. از طرف ديگر در فاصله سالهای ۷۵-۱۳۷۴ لغایت ۱۳۸۱-۱۳۸۰ تعداد چاههاي استان به حدود 2/5 برابر رسیده که این افزایش معادل نرخ رشد ۲۰ درصد است که در نتيجه از ۱۱ دشت استان چهارمحال و بختیاری، چهار دشت بروجنفرادنبه، سفیددشت، خانمیرزا و شهرکرد به ترتیب در سالهای ۱۳۶۳، ۱۳۶۳، ۱۳۸۴ و ۱۳۸۵ ممنوعه اعلام شده و سایر دشتها نیز به دلیل خطر افت تراز آب ایستابی به عنوان دشتهایی که با محدودیت برداشت مواجه هستند، ارزیابی شدهاند. كسري مخازن آبهاي زيرزميني استان بالغ بر ۱۸۰ ميليون مترمكعب برآورد شده و اين به معناي آن است كه بهطور متوسط بايستي در برداشت آب از آبخوانهاي استان كاهش حدود ۳۰ درصدي اعمال نمود. اين وضعيت براي دشتهاي خانميرزا، بروجن، سفيددشت و شهركرد بيش از همه بحراني است.
خطرات وابستگي آب شرب و صنعت به منابع آب زيرزميني
براساس آمار سرشماري سال ۱۳۸۵، استان چهارمحال و بختياري داراي ۲۶ شهر با جمعيت ۴۴۵۳۲۲ نفر و ۹۲۰ روستا با جمعيت ۳۹۸۴۶۲ نفر است. آب شرب مورد نياز تمامي آنها عمدتاً از منابع آب زيرزميني تأمين ميشود. در حاليكه تمامي اين شهرها تحت پوشش شرکت آب و فاضلاب قرار دارند ۸۲ درصد از كل جمعيت روستایي تحت پوشش شرکت آب و فاضلاب روستایي استان قرار دارند.
با توجه به اينكه بخش آب شرب، سهم بسيار كمي از كل مصرف آب استان را تشكيل ميدهد (كمتر از ۵ درصد) انتظار ميرود از نظر كميت، برداشت آب شرب از منابع آب زيرزميني در مقايسه با حجم ذخيره موجود، ناچیز باشد و به اين دليل در زمان وقوع خشكسالي، مشكل حاد كمآبي براي آب شرب به وجود نيايد. امّا چون علاوه بر چاههاي آب شرب، در آبخوانهاي زيرزميني استان تعداد زيادي چاه نيز براي تأمين مصارف كشاورزي حفر شده و اين امر موجب منفي شدن بيلان آب عمده دشتهاي مهم استان شده است، لذا خطر كمآبي در تأمين آب شرب، به ويژه در مواقع خشكسالي تهديدي جدي براي استان ميباشد. آمار و اطلاعات شركت آب و فاضلاب استان نشان ميدهد دبي كل منابع آب شرب شهرهاي استان در اثر خشكسالي سال ۱۳۸۷، حدود ۱۱ درصد کاهش داشته است. حتي در سال ۱۳۸۸ كه بارندگي در حد نرمال بوده است، باز هم اين روند كاهشي ادامه يافته است كه اين موضوع نشانگر برگشتناپذيري منابع آب در كوتاهمدت است و از اين جهت ميتوان گفت آب شرب شهري استان آسيبپذير است.
سرنوشت پروژههاي توسعه منابع آب استان
از آنچه در بخشهاي پيشين اين نوشتار تحقيقي ارایه شده ميتوان به وضوح ضرورت كاهش وابستگي به منابع آبهاي زيرزميني ضعيف استان را استنباط کرد. هر چند اين واقعيت براي مديران بخش آب استان نيز ساليان زيادي است آشكار شده اما عليرغم ظهور طرحها بر روي كتابچههاي مطالعاتي اقدامي موثر در اين زمينه انجام نشده است. براساس اطلاعات مستخرج از گزارش مطالعات كليه پروژههاي توسعه منابع آب استان، مشخص شد كه در سطح استان تعداد ۱۱۷ پروژه تامين آب تعريف شده كه ۱۱ مورد از آنها با حجم تامين آب 93/96 ميليون متر مكعب در سال (5/24 درصد از كل) مربوط به پروژههاي در دست بهرهبرداري يا آماده بهرهبرداري و ۱۵ مورد از آنها با حجم تأمين آب 238/021 ميليون متر مكعب در سال (13/29 درصد از كل) مربوط به پروژههاي در دست اجرا است. مابقي پروژهها كه تعداد آنها ۹۱ مورد است از نظر حجم تامين آب با حجم تامين آب 1459/546، 81/47 درصد از كل را تشكيل ميدهد كه در مرحله مطالعات هستند. براين اساس ميتوان نتيجه گرفت كه استان از نظر تامين آب يك وضعيت توسعه نيافتگي دارد و لازم است سرمايهگذاري قابل توجهي در اين زمينه انجام گيرد.
نتيجهگيري: از بين بلاياي طبيعي در استان چهارمحال و بختياري، خشكسالي به خاطر وسعت و بعد خسارات و عوارضي كه در بخشهاي مختلف اقتصادي، اجتماعي، اکولوژيکي، و سياسي ايجاد ميكند به عنوان مهمترين بليه طبيعي استان مطرح است. اين استان در سالهاي گذشته در زمان وقوع خشكسالي با مشكلات زيادي از جمله کاهش جريان سطحي، افت سطح ايستايي، کمبود آب در بخشهاي کشاورزي و صنعتي، نابودي کشاورزي و دامداري، هجوم علفهاي هرز و حشرات، کاهش توليدات غذايي، تشديد گرد و غبار و تقليل سطح بهداشت عمومي دست به گريبان است. عليرغم تلاشهایي كه در ساليان گذشته در استان انجام شده، به دلايل زير آسيبپذيري ناشي از عوارض خشکسالي در حال افزايش است:
- وابستگي بيش از حد به منابع آب زيرزميني و افت بيش از حد سطح ايستابي آبخوانها
- اثرات تغيير اقليم در كاهش بارندگي و تغيير نوع بارش از برف به باران
- وابستگي بيش از حد كشاورزي به منابع آب زيرزميني در حوضههاي آبريز
- عدم برنامه ريزي پيشگيرانه و سرمايهگذاري لازم در مديريت منابع آب سطحي و زيرزميني
جايگزيني منابع آب مورد استفاده در كشاورزي و صنعت با آبهاي سطحي از طريق كنترل و هدايت آبهاي سطحي از زير حوضههاي با سرانه آب بزرگتر به مناطق شرق و شمال شرق استان و نواحي مانند حوضه بهشتآباد ضمن ايجاد فرصت براي جبران كمبود آبخوانها، منابع آب زيرزميني را كه كمتر در معرض تهديد دورههاي خشكسالي كوتاهمدت هستند به عنوان ذخایر روزهاي سخت كمآبي در اختيار قرار ميدهد.
مقدمه: كشور ايران بر روی کمربند خشکی جهان قرار دارد و با بارندگی معادل یک سوم متوسط جهانی كشوري خشك است و خشکي جزو صفات ذاتي آن محسوب ميشود. در كنار اين صفت خشكي، وجود رشته كوههاي زاگرس و البرز باعث شده در محدودههاي پيرامون اين رشته كوهها داراي اقليم مرطوب باشند و از بارندگيهاي كوهستاني مناسبي برخوردار باشند.
استان چهارمحال و بختياري از جمله استانهایي است كه از نعمت بارندگي رشته كوه زاگرس بهرهمند ميشود و داراي رودخانههاي پرآبي همچون كارون شمالي و زايندهرود عليا است. اگرچه وجود آب به عنوان كليد توسعه ميتواند سرمنشأ توسعه پايدار و آباداني اين خطه از كشور عزيزمان باشد ولي اين استان از نظر شاخصهاي اقتصادي و رفاه اجتماعي جزو استانهاي كمتر توسعه يافته است و راه زيادي تا رسيدن به اهداف عاليه توسعه پايدار باقي مانده است. يكي از پيشنيازها در اين زمينه برنامهريزي و مديرت منابع آب استان است.
استان چهارمحال و بختیاري با مساحت ۱۶۵۳۲ کیلومتر مربع بین ۳۱ درجه و ۹ دقیقه تا ۳۲ درجه و ۴۸ دقیقه عرض شمالی و ۴۹ درجه و ۲۸ دقیقه تا ۵۱ درجه و ۲۵ دقیقه طول شرقی قرار گرفته است. این استان در بخش مرکزي کوههاي زاگرس واقع شده است. از شمال و شرق به استان اصفهان، از غرب به استان خوزستان و از جنوب به استان کهگیلویه و بویر احمد محدود است. استان چهارمحال و بختیاري با اینکه داراي مساحت کم است ولی به علت شرایط خاص توپوگرافی و جغرافیایی، از تنوع اقلیمی فراوانی برخوردار است و بسیاري از انواع اقالیم در سیستمهاي طبقهبندي اقلیمی مختلف در این استان مشاهده میشود. این استان در مجموع منطقهاي است کوهستانی با سلسلهجبال زاگرس که از شمال غربی به طرف جنوب شرقی امتداد دارد و بلندترین نقطه استان در زردکوه بختیاري به ارتفاع ۴۵۳۶ متر و پستترین نقطه آن در ناحیه شرقی استان واقع شده است استان چهارمحال و بختياري از دير باز به عنوان بام ايران و ناحيهاي پر بارش در زاگرس جنوبي شناخته شده است. در برخي از نقاط استان شمال غرب ارتفاع بارش ساليانه به بيش از ۲۰۰۰ ميليمتر در سال ميرسيده است و در ناحيه جنوب غرب آن بارش متوسط ساليانه حدود ۷۰۰ ميليمتر است. اما در نواحي شرق و شمال شرق آب و هوائي سرد و خشك غالب است و ميانگين بارش آن كمي كمتر از ۳۰۰ مليمتر است. از سوي ديگر بررسي تفضيلي توزيع جمعيت در استان نشان ميدهد بیشترین جمعیت در حوضه بهشتآباد و کمترین آن در حوضههاي دز و بازفت استقرار دارند. بنابراین میتوان نواحی غربی و شرقی استان را از هم متمایز ساخت. نواحی غربی به دلیل ذخایر غنی برف در ارتفاعات، سرچشمه دو رودخانه بزرگ کارون و زاینده رود به حساب میآید و نواحی شرقی استان که بیشترین تمرکز جمعیتی را داراست و عمده دشتهاي استان در این ناحیه قرار گرفته است، داراي اقلیم نیمهخشک بوده و با مشکل کمآبی مواجه است. بنابر گزارشهاي شركت آبفا و آبفار در تابستان سال ۱۳۹۲ ضمن بروز محدوديتهاي شديد در تأمين آب شرب در نواحي شرق و شمال شرق استان (شهرستانهاي شهركرد و بروجن) در ۲۸ نقطه روستایي و شهري شدت بحران به گونهاي بوده كه آبرساني توسط تانكر انجام شده است.
سيماي منابع آبهاي سطحي استان
یکی از اجزاء اصلي منابع آب به ويژه در مناطق كوهستاني نظير استان چهارمحال و بختياري، منابع آبهاي سطحي است. در برنامهريزي و مديريت منابع آب شناخت پراکنش مکانی و زمانی منابع آبهاي سطحي درحوضههای مورد مطالعه اساس آن بهرهبرداری بهینه از منابع آب حوضه بهشمار ميرود. با مطالعه آمار هيدرومتري موجود و مشخصات هيدرولوژيكي سيستم رودخانههاي استان آبدهی سالانه و ماهانه هریک از زیر حوضههای استان برآورد شده است.
برآورد سرانه منابع آب سطحی زیرحوضههای استان
یکی از شاخصهای مهم برای ارزیابی حوضههای آبریز از نظر کفایت منابع آب، محاسبه شاخص سرانه پتانسیل آب قابل دسترس است. این شاخص با تقسیم کردن میزان پتانسیل آب سطحی قابل دسترس بر جمعیت ساکن در حوضه آبریز محاسبه میشود. با توجه به این شاخص میتوان گفت منطقه مورد مطالعه تا چه حد در معرض تنش آبی میباشد. با محاسبه این شاخص برای نواحي مختلف استان میتوان نقاط بحرانی از نظر منابع آب تجدیدپذیر قابل دسترس را شناسایی کرد. به طور کلی از نظر این شاخص به پنج گروه تقسیمبندی شدهاند:
گروه ۱: میزان سرانه آب تجدید پذیر بیشتر از ۱۰۰۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب بدون مشکل هستند..
گروه۲: میزان سرانه آب تجدید پذیر بین ۱۶۷۰ تا ۱۰۰۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب دارای مشکل هستند..
گروه۳: میزان سرانه آب تجدید پذیر بین ۱۰۰۰ تا ۱۶۷۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب در تنش هستند..
گروه ۴: میزان سرانه آب تجدید پذیر بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب دچار کمبود مزمن هستند و وضعیت بحرانی دارند.
گروه ۵: میزان سرانه آب تجدید پذیر کمتر از ۵۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. در این نواحي کمیابی آب یک مانع جدی در توسعه به حساب میآید.
شاخص سرانه آب قابل دسترس با گذشت زمان همراه با تغییر جمعیت، تغییر مییابد. ضمن اینکه مقدار این شاخص در سالهای پرآبی نسبت به سالهای کم آبی (خشکسالیها) متفاوت به دست میآید. تغییر در کیفیت آب مناطق نیز در این شاخص بدون تأثیر نیست. لذا ارایه یک عدد نمیتواند مبنای خوبی برای برنامهریزیها باشد.
بر اساس اين جدول عليرغم اينكه شاخص سرانه آب سطحي در كل استان در گروه ۲ قرار ميگيرد ولي زير حوضههاي پر جمعيت استان نظير بهشتآباد و لردگان در گروه داراي تنش آبي قرار دارند.
سيماي آبهاي زير زميني استان
سهم غالب منابع آب زیرزمینی در تأمین نیازهای آبی استان حدود ۷۰ درصد برآورد میشود. يکی از معضلات منابع آب استان چهارمحال و بختیاری، افت بيش از حد منابع زيرزمينی دشتهای اين استان است. اين ميزان افت در مواقع خشكسالي نمود بيشتري دارد.
براساس آمار موجود، برداشت از آبهاي زيرزميني از ميزان تخصيص قيد شده در پروانههاي بهره برداري در كل استان به ميزان حدود ۱۲۸ ميليون متر مكعب در سال است و اين امر باعث شده كه در بيشتر دشتهاي استان، برداشت آب از منابع آب زيرزميني بيش از تغذيه آنها بوده و براي حفظ اين منابع در درازمدت لازم ميشود در ميزان برداشت آب محدوديتهائي اعمال شود. اين اضافه برداشت، در كل دشتهاي استان بر مبناي ميزان تخصيص قيد شده در پروانههاي بهرهبرداري بالغ بر ۵۰ ميليون مترمكعب در سال و بر مبناي برداشت واقعي چاهها، اين رقم در حدود ۱۸۰ ميليون مترمكعب در سال است.
همچنين با توجه به آمار و اطلاعات موجود، ميزان مصرف سالانه آب در استان از منابع آب زيرزميني ۱۱۴۵ ميلون متر مكعب است كه ۹۱ درصد آن مربوط به كشاورزي (با كل سطح اراضي آبي ۱۱۲۶۰۰ هكتار)، ۷ درصد مربوط به بخش شرب و حدود ۲ درصد نيز مربوط به بخش صنعت است. همچنين به منظور ارزیابی بهتر روند تغييرات سطح ايستابي آبخوانهاي استان، از آمار و اطلاعات پیزومتریک در یک دوره هجده ساله استفاده شد. نتايج نشان ميدهد در طول ۱۸ سال اخیر تمامی دشتهای استان دارای بیلان منفی بوده که میتوان علت اصلی آن را، بهرهبرداری بیش از حد منابع زیرزمینی دانست. از طرف ديگر در فاصله سالهای ۷۵-۱۳۷۴ لغایت ۱۳۸۱-۱۳۸۰ تعداد چاههاي استان به حدود 2/5 برابر رسیده که این افزایش معادل نرخ رشد ۲۰ درصد است که در نتيجه از ۱۱ دشت استان چهارمحال و بختیاری، چهار دشت بروجنفرادنبه، سفیددشت، خانمیرزا و شهرکرد به ترتیب در سالهای ۱۳۶۳، ۱۳۶۳، ۱۳۸۴ و ۱۳۸۵ ممنوعه اعلام شده و سایر دشتها نیز به دلیل خطر افت تراز آب ایستابی به عنوان دشتهایی که با محدودیت برداشت مواجه هستند، ارزیابی شدهاند. كسري مخازن آبهاي زيرزميني استان بالغ بر ۱۸۰ ميليون مترمكعب برآورد شده و اين به معناي آن است كه بهطور متوسط بايستي در برداشت آب از آبخوانهاي استان كاهش حدود ۳۰ درصدي اعمال نمود. اين وضعيت براي دشتهاي خانميرزا، بروجن، سفيددشت و شهركرد بيش از همه بحراني است.
خطرات وابستگي آب شرب و صنعت به منابع آب زيرزميني
براساس آمار سرشماري سال ۱۳۸۵، استان چهارمحال و بختياري داراي ۲۶ شهر با جمعيت ۴۴۵۳۲۲ نفر و ۹۲۰ روستا با جمعيت ۳۹۸۴۶۲ نفر است. آب شرب مورد نياز تمامي آنها عمدتاً از منابع آب زيرزميني تأمين ميشود. در حاليكه تمامي اين شهرها تحت پوشش شرکت آب و فاضلاب قرار دارند ۸۲ درصد از كل جمعيت روستایي تحت پوشش شرکت آب و فاضلاب روستایي استان قرار دارند.
با توجه به اينكه بخش آب شرب، سهم بسيار كمي از كل مصرف آب استان را تشكيل ميدهد (كمتر از ۵ درصد) انتظار ميرود از نظر كميت، برداشت آب شرب از منابع آب زيرزميني در مقايسه با حجم ذخيره موجود، ناچیز باشد و به اين دليل در زمان وقوع خشكسالي، مشكل حاد كمآبي براي آب شرب به وجود نيايد. امّا چون علاوه بر چاههاي آب شرب، در آبخوانهاي زيرزميني استان تعداد زيادي چاه نيز براي تأمين مصارف كشاورزي حفر شده و اين امر موجب منفي شدن بيلان آب عمده دشتهاي مهم استان شده است، لذا خطر كمآبي در تأمين آب شرب، به ويژه در مواقع خشكسالي تهديدي جدي براي استان ميباشد. آمار و اطلاعات شركت آب و فاضلاب استان نشان ميدهد دبي كل منابع آب شرب شهرهاي استان در اثر خشكسالي سال ۱۳۸۷، حدود ۱۱ درصد کاهش داشته است. حتي در سال ۱۳۸۸ كه بارندگي در حد نرمال بوده است، باز هم اين روند كاهشي ادامه يافته است كه اين موضوع نشانگر برگشتناپذيري منابع آب در كوتاهمدت است و از اين جهت ميتوان گفت آب شرب شهري استان آسيبپذير است.
سرنوشت پروژههاي توسعه منابع آب استان
از آنچه در بخشهاي پيشين اين نوشتار تحقيقي ارایه شده ميتوان به وضوح ضرورت كاهش وابستگي به منابع آبهاي زيرزميني ضعيف استان را استنباط کرد. هر چند اين واقعيت براي مديران بخش آب استان نيز ساليان زيادي است آشكار شده اما عليرغم ظهور طرحها بر روي كتابچههاي مطالعاتي اقدامي موثر در اين زمينه انجام نشده است. براساس اطلاعات مستخرج از گزارش مطالعات كليه پروژههاي توسعه منابع آب استان، مشخص شد كه در سطح استان تعداد ۱۱۷ پروژه تامين آب تعريف شده كه ۱۱ مورد از آنها با حجم تامين آب 93/96 ميليون متر مكعب در سال (5/24 درصد از كل) مربوط به پروژههاي در دست بهرهبرداري يا آماده بهرهبرداري و ۱۵ مورد از آنها با حجم تأمين آب 238/021 ميليون متر مكعب در سال (13/29 درصد از كل) مربوط به پروژههاي در دست اجرا است. مابقي پروژهها كه تعداد آنها ۹۱ مورد است از نظر حجم تامين آب با حجم تامين آب 1459/546، 81/47 درصد از كل را تشكيل ميدهد كه در مرحله مطالعات هستند. براين اساس ميتوان نتيجه گرفت كه استان از نظر تامين آب يك وضعيت توسعه نيافتگي دارد و لازم است سرمايهگذاري قابل توجهي در اين زمينه انجام گيرد.
نتيجهگيري: از بين بلاياي طبيعي در استان چهارمحال و بختياري، خشكسالي به خاطر وسعت و بعد خسارات و عوارضي كه در بخشهاي مختلف اقتصادي، اجتماعي، اکولوژيکي، و سياسي ايجاد ميكند به عنوان مهمترين بليه طبيعي استان مطرح است. اين استان در سالهاي گذشته در زمان وقوع خشكسالي با مشكلات زيادي از جمله کاهش جريان سطحي، افت سطح ايستايي، کمبود آب در بخشهاي کشاورزي و صنعتي، نابودي کشاورزي و دامداري، هجوم علفهاي هرز و حشرات، کاهش توليدات غذايي، تشديد گرد و غبار و تقليل سطح بهداشت عمومي دست به گريبان است. عليرغم تلاشهایي كه در ساليان گذشته در استان انجام شده، به دلايل زير آسيبپذيري ناشي از عوارض خشکسالي در حال افزايش است:
- وابستگي بيش از حد به منابع آب زيرزميني و افت بيش از حد سطح ايستابي آبخوانها
- اثرات تغيير اقليم در كاهش بارندگي و تغيير نوع بارش از برف به باران
- وابستگي بيش از حد كشاورزي به منابع آب زيرزميني در حوضههاي آبريز
- عدم برنامه ريزي پيشگيرانه و سرمايهگذاري لازم در مديريت منابع آب سطحي و زيرزميني
جايگزيني منابع آب مورد استفاده در كشاورزي و صنعت با آبهاي سطحي از طريق كنترل و هدايت آبهاي سطحي از زير حوضههاي با سرانه آب بزرگتر به مناطق شرق و شمال شرق استان و نواحي مانند حوضه بهشتآباد ضمن ايجاد فرصت براي جبران كمبود آبخوانها، منابع آب زيرزميني را كه كمتر در معرض تهديد دورههاي خشكسالي كوتاهمدت هستند به عنوان ذخایر روزهاي سخت كمآبي در اختيار قرار ميدهد.
استان چهارمحال و بختياري از جمله استانهایي است كه از نعمت بارندگي رشته كوه زاگرس بهرهمند ميشود و داراي رودخانههاي پرآبي همچون كارون شمالي و زايندهرود عليا است. اگرچه وجود آب به عنوان كليد توسعه ميتواند سرمنشأ توسعه پايدار و آباداني اين خطه از كشور عزيزمان باشد ولي اين استان از نظر شاخصهاي اقتصادي و رفاه اجتماعي جزو استانهاي كمتر توسعه يافته است و راه زيادي تا رسيدن به اهداف عاليه توسعه پايدار باقي مانده است. يكي از پيشنيازها در اين زمينه برنامهريزي و مديرت منابع آب استان است.
استان چهارمحال و بختیاري با مساحت ۱۶۵۳۲ کیلومتر مربع بین ۳۱ درجه و ۹ دقیقه تا ۳۲ درجه و ۴۸ دقیقه عرض شمالی و ۴۹ درجه و ۲۸ دقیقه تا ۵۱ درجه و ۲۵ دقیقه طول شرقی قرار گرفته است. این استان در بخش مرکزي کوههاي زاگرس واقع شده است. از شمال و شرق به استان اصفهان، از غرب به استان خوزستان و از جنوب به استان کهگیلویه و بویر احمد محدود است. استان چهارمحال و بختیاري با اینکه داراي مساحت کم است ولی به علت شرایط خاص توپوگرافی و جغرافیایی، از تنوع اقلیمی فراوانی برخوردار است و بسیاري از انواع اقالیم در سیستمهاي طبقهبندي اقلیمی مختلف در این استان مشاهده میشود. این استان در مجموع منطقهاي است کوهستانی با سلسلهجبال زاگرس که از شمال غربی به طرف جنوب شرقی امتداد دارد و بلندترین نقطه استان در زردکوه بختیاري به ارتفاع ۴۵۳۶ متر و پستترین نقطه آن در ناحیه شرقی استان واقع شده است استان چهارمحال و بختياري از دير باز به عنوان بام ايران و ناحيهاي پر بارش در زاگرس جنوبي شناخته شده است. در برخي از نقاط استان شمال غرب ارتفاع بارش ساليانه به بيش از ۲۰۰۰ ميليمتر در سال ميرسيده است و در ناحيه جنوب غرب آن بارش متوسط ساليانه حدود ۷۰۰ ميليمتر است. اما در نواحي شرق و شمال شرق آب و هوائي سرد و خشك غالب است و ميانگين بارش آن كمي كمتر از ۳۰۰ مليمتر است. از سوي ديگر بررسي تفضيلي توزيع جمعيت در استان نشان ميدهد بیشترین جمعیت در حوضه بهشتآباد و کمترین آن در حوضههاي دز و بازفت استقرار دارند. بنابراین میتوان نواحی غربی و شرقی استان را از هم متمایز ساخت. نواحی غربی به دلیل ذخایر غنی برف در ارتفاعات، سرچشمه دو رودخانه بزرگ کارون و زاینده رود به حساب میآید و نواحی شرقی استان که بیشترین تمرکز جمعیتی را داراست و عمده دشتهاي استان در این ناحیه قرار گرفته است، داراي اقلیم نیمهخشک بوده و با مشکل کمآبی مواجه است. بنابر گزارشهاي شركت آبفا و آبفار در تابستان سال ۱۳۹۲ ضمن بروز محدوديتهاي شديد در تأمين آب شرب در نواحي شرق و شمال شرق استان (شهرستانهاي شهركرد و بروجن) در ۲۸ نقطه روستایي و شهري شدت بحران به گونهاي بوده كه آبرساني توسط تانكر انجام شده است.
سيماي منابع آبهاي سطحي استان
یکی از اجزاء اصلي منابع آب به ويژه در مناطق كوهستاني نظير استان چهارمحال و بختياري، منابع آبهاي سطحي است. در برنامهريزي و مديريت منابع آب شناخت پراکنش مکانی و زمانی منابع آبهاي سطحي درحوضههای مورد مطالعه اساس آن بهرهبرداری بهینه از منابع آب حوضه بهشمار ميرود. با مطالعه آمار هيدرومتري موجود و مشخصات هيدرولوژيكي سيستم رودخانههاي استان آبدهی سالانه و ماهانه هریک از زیر حوضههای استان برآورد شده است.
برآورد سرانه منابع آب سطحی زیرحوضههای استان
یکی از شاخصهای مهم برای ارزیابی حوضههای آبریز از نظر کفایت منابع آب، محاسبه شاخص سرانه پتانسیل آب قابل دسترس است. این شاخص با تقسیم کردن میزان پتانسیل آب سطحی قابل دسترس بر جمعیت ساکن در حوضه آبریز محاسبه میشود. با توجه به این شاخص میتوان گفت منطقه مورد مطالعه تا چه حد در معرض تنش آبی میباشد. با محاسبه این شاخص برای نواحي مختلف استان میتوان نقاط بحرانی از نظر منابع آب تجدیدپذیر قابل دسترس را شناسایی کرد. به طور کلی از نظر این شاخص به پنج گروه تقسیمبندی شدهاند:
گروه ۱: میزان سرانه آب تجدید پذیر بیشتر از ۱۰۰۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب بدون مشکل هستند..
گروه۲: میزان سرانه آب تجدید پذیر بین ۱۶۷۰ تا ۱۰۰۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب دارای مشکل هستند..
گروه۳: میزان سرانه آب تجدید پذیر بین ۱۰۰۰ تا ۱۶۷۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب در تنش هستند..
گروه ۴: میزان سرانه آب تجدید پذیر بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. این نواحي از نظر آب دچار کمبود مزمن هستند و وضعیت بحرانی دارند.
گروه ۵: میزان سرانه آب تجدید پذیر کمتر از ۵۰۰ متر مکعب بر نفر بر سال. در این نواحي کمیابی آب یک مانع جدی در توسعه به حساب میآید.
شاخص سرانه آب قابل دسترس با گذشت زمان همراه با تغییر جمعیت، تغییر مییابد. ضمن اینکه مقدار این شاخص در سالهای پرآبی نسبت به سالهای کم آبی (خشکسالیها) متفاوت به دست میآید. تغییر در کیفیت آب مناطق نیز در این شاخص بدون تأثیر نیست. لذا ارایه یک عدد نمیتواند مبنای خوبی برای برنامهریزیها باشد.
بر اساس اين جدول عليرغم اينكه شاخص سرانه آب سطحي در كل استان در گروه ۲ قرار ميگيرد ولي زير حوضههاي پر جمعيت استان نظير بهشتآباد و لردگان در گروه داراي تنش آبي قرار دارند.
سيماي آبهاي زير زميني استان
سهم غالب منابع آب زیرزمینی در تأمین نیازهای آبی استان حدود ۷۰ درصد برآورد میشود. يکی از معضلات منابع آب استان چهارمحال و بختیاری، افت بيش از حد منابع زيرزمينی دشتهای اين استان است. اين ميزان افت در مواقع خشكسالي نمود بيشتري دارد.
براساس آمار موجود، برداشت از آبهاي زيرزميني از ميزان تخصيص قيد شده در پروانههاي بهره برداري در كل استان به ميزان حدود ۱۲۸ ميليون متر مكعب در سال است و اين امر باعث شده كه در بيشتر دشتهاي استان، برداشت آب از منابع آب زيرزميني بيش از تغذيه آنها بوده و براي حفظ اين منابع در درازمدت لازم ميشود در ميزان برداشت آب محدوديتهائي اعمال شود. اين اضافه برداشت، در كل دشتهاي استان بر مبناي ميزان تخصيص قيد شده در پروانههاي بهرهبرداري بالغ بر ۵۰ ميليون مترمكعب در سال و بر مبناي برداشت واقعي چاهها، اين رقم در حدود ۱۸۰ ميليون مترمكعب در سال است.
همچنين با توجه به آمار و اطلاعات موجود، ميزان مصرف سالانه آب در استان از منابع آب زيرزميني ۱۱۴۵ ميلون متر مكعب است كه ۹۱ درصد آن مربوط به كشاورزي (با كل سطح اراضي آبي ۱۱۲۶۰۰ هكتار)، ۷ درصد مربوط به بخش شرب و حدود ۲ درصد نيز مربوط به بخش صنعت است. همچنين به منظور ارزیابی بهتر روند تغييرات سطح ايستابي آبخوانهاي استان، از آمار و اطلاعات پیزومتریک در یک دوره هجده ساله استفاده شد. نتايج نشان ميدهد در طول ۱۸ سال اخیر تمامی دشتهای استان دارای بیلان منفی بوده که میتوان علت اصلی آن را، بهرهبرداری بیش از حد منابع زیرزمینی دانست. از طرف ديگر در فاصله سالهای ۷۵-۱۳۷۴ لغایت ۱۳۸۱-۱۳۸۰ تعداد چاههاي استان به حدود 2/5 برابر رسیده که این افزایش معادل نرخ رشد ۲۰ درصد است که در نتيجه از ۱۱ دشت استان چهارمحال و بختیاری، چهار دشت بروجنفرادنبه، سفیددشت، خانمیرزا و شهرکرد به ترتیب در سالهای ۱۳۶۳، ۱۳۶۳، ۱۳۸۴ و ۱۳۸۵ ممنوعه اعلام شده و سایر دشتها نیز به دلیل خطر افت تراز آب ایستابی به عنوان دشتهایی که با محدودیت برداشت مواجه هستند، ارزیابی شدهاند. كسري مخازن آبهاي زيرزميني استان بالغ بر ۱۸۰ ميليون مترمكعب برآورد شده و اين به معناي آن است كه بهطور متوسط بايستي در برداشت آب از آبخوانهاي استان كاهش حدود ۳۰ درصدي اعمال نمود. اين وضعيت براي دشتهاي خانميرزا، بروجن، سفيددشت و شهركرد بيش از همه بحراني است.
خطرات وابستگي آب شرب و صنعت به منابع آب زيرزميني
براساس آمار سرشماري سال ۱۳۸۵، استان چهارمحال و بختياري داراي ۲۶ شهر با جمعيت ۴۴۵۳۲۲ نفر و ۹۲۰ روستا با جمعيت ۳۹۸۴۶۲ نفر است. آب شرب مورد نياز تمامي آنها عمدتاً از منابع آب زيرزميني تأمين ميشود. در حاليكه تمامي اين شهرها تحت پوشش شرکت آب و فاضلاب قرار دارند ۸۲ درصد از كل جمعيت روستایي تحت پوشش شرکت آب و فاضلاب روستایي استان قرار دارند.
با توجه به اينكه بخش آب شرب، سهم بسيار كمي از كل مصرف آب استان را تشكيل ميدهد (كمتر از ۵ درصد) انتظار ميرود از نظر كميت، برداشت آب شرب از منابع آب زيرزميني در مقايسه با حجم ذخيره موجود، ناچیز باشد و به اين دليل در زمان وقوع خشكسالي، مشكل حاد كمآبي براي آب شرب به وجود نيايد. امّا چون علاوه بر چاههاي آب شرب، در آبخوانهاي زيرزميني استان تعداد زيادي چاه نيز براي تأمين مصارف كشاورزي حفر شده و اين امر موجب منفي شدن بيلان آب عمده دشتهاي مهم استان شده است، لذا خطر كمآبي در تأمين آب شرب، به ويژه در مواقع خشكسالي تهديدي جدي براي استان ميباشد. آمار و اطلاعات شركت آب و فاضلاب استان نشان ميدهد دبي كل منابع آب شرب شهرهاي استان در اثر خشكسالي سال ۱۳۸۷، حدود ۱۱ درصد کاهش داشته است. حتي در سال ۱۳۸۸ كه بارندگي در حد نرمال بوده است، باز هم اين روند كاهشي ادامه يافته است كه اين موضوع نشانگر برگشتناپذيري منابع آب در كوتاهمدت است و از اين جهت ميتوان گفت آب شرب شهري استان آسيبپذير است.
سرنوشت پروژههاي توسعه منابع آب استان
از آنچه در بخشهاي پيشين اين نوشتار تحقيقي ارایه شده ميتوان به وضوح ضرورت كاهش وابستگي به منابع آبهاي زيرزميني ضعيف استان را استنباط کرد. هر چند اين واقعيت براي مديران بخش آب استان نيز ساليان زيادي است آشكار شده اما عليرغم ظهور طرحها بر روي كتابچههاي مطالعاتي اقدامي موثر در اين زمينه انجام نشده است. براساس اطلاعات مستخرج از گزارش مطالعات كليه پروژههاي توسعه منابع آب استان، مشخص شد كه در سطح استان تعداد ۱۱۷ پروژه تامين آب تعريف شده كه ۱۱ مورد از آنها با حجم تامين آب 93/96 ميليون متر مكعب در سال (5/24 درصد از كل) مربوط به پروژههاي در دست بهرهبرداري يا آماده بهرهبرداري و ۱۵ مورد از آنها با حجم تأمين آب 238/021 ميليون متر مكعب در سال (13/29 درصد از كل) مربوط به پروژههاي در دست اجرا است. مابقي پروژهها كه تعداد آنها ۹۱ مورد است از نظر حجم تامين آب با حجم تامين آب 1459/546، 81/47 درصد از كل را تشكيل ميدهد كه در مرحله مطالعات هستند. براين اساس ميتوان نتيجه گرفت كه استان از نظر تامين آب يك وضعيت توسعه نيافتگي دارد و لازم است سرمايهگذاري قابل توجهي در اين زمينه انجام گيرد.
نتيجهگيري: از بين بلاياي طبيعي در استان چهارمحال و بختياري، خشكسالي به خاطر وسعت و بعد خسارات و عوارضي كه در بخشهاي مختلف اقتصادي، اجتماعي، اکولوژيکي، و سياسي ايجاد ميكند به عنوان مهمترين بليه طبيعي استان مطرح است. اين استان در سالهاي گذشته در زمان وقوع خشكسالي با مشكلات زيادي از جمله کاهش جريان سطحي، افت سطح ايستايي، کمبود آب در بخشهاي کشاورزي و صنعتي، نابودي کشاورزي و دامداري، هجوم علفهاي هرز و حشرات، کاهش توليدات غذايي، تشديد گرد و غبار و تقليل سطح بهداشت عمومي دست به گريبان است. عليرغم تلاشهایي كه در ساليان گذشته در استان انجام شده، به دلايل زير آسيبپذيري ناشي از عوارض خشکسالي در حال افزايش است:
- وابستگي بيش از حد به منابع آب زيرزميني و افت بيش از حد سطح ايستابي آبخوانها
- اثرات تغيير اقليم در كاهش بارندگي و تغيير نوع بارش از برف به باران
- وابستگي بيش از حد كشاورزي به منابع آب زيرزميني در حوضههاي آبريز
- عدم برنامه ريزي پيشگيرانه و سرمايهگذاري لازم در مديريت منابع آب سطحي و زيرزميني
جايگزيني منابع آب مورد استفاده در كشاورزي و صنعت با آبهاي سطحي از طريق كنترل و هدايت آبهاي سطحي از زير حوضههاي با سرانه آب بزرگتر به مناطق شرق و شمال شرق استان و نواحي مانند حوضه بهشتآباد ضمن ايجاد فرصت براي جبران كمبود آبخوانها، منابع آب زيرزميني را كه كمتر در معرض تهديد دورههاي خشكسالي كوتاهمدت هستند به عنوان ذخایر روزهاي سخت كمآبي در اختيار قرار ميدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.