|

آسیب شناسی ساخت و سازهای غیر مجاز

مجید قنبری . دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری

در طی سال های اخیر، مهاجرت های بی رویه، باعث ساخت و سازهای عدیده ای به بهانه ساخت سرپناه برای افراد و خانواده‌ها شده است. اغلب اینگونه ساخت و سازها، فاقد سازه‌های مهندسی می باشند. اینگونه ساخت و سازها، به وفور در حاشیه شهرها، به خصوص کلان شهرها مشاهده می شود.
شهر به عنوان یک موجود زنده، باید حافظ منافع و ضامن خوشبختی ساکنین خود باشد و این روح پویایی را کسی جز ساکنان آن شهر به او هدیه نمی دهند. پس نتیجه می گیریم که ساکنین هر شهر، باید به شهر خود، علاقه داشته باشند تا محل زندگی آنان، مامنی برای آسایش و آرامش آنان باشد. در بین ساخت و سازهای صورت گرفته، مواردی یافت می شود که کاملا غیر اصولی و یا به عبارتی، غیر مجاز و غیر مهندسی انجام شده است. معمولا، در این گونه شهرها، تراکم جمعیت رو به افزایش است؛ و متاسفانه همین امر، ساکنان شهر را با کمبودهای فراوانی از نظر امکانات شهری، مواجه می سازد. ساخت و سازهای غیر مجاز و به طور بی رویه، معمولا بیانگر این مطلب است که مسوولان شهر، مخصوصا عاملین اصلی که همانا شهرداری ها هستند، نتوانسته اند راهی برای درمان این مشکل پیدا کنند. هر چند بعضی مواقع، با اقدامات مقطعی و غیر کارشناسانه، سعی در بهبود این وضعیت نابسامان داشته اند، اما هیچ کدام از راهکارها، گره گشا نبوده است. اقداماتی چون قلع بنا و یا شهرک سازی، از جمله راهکارهای مسوولان شهری بوده است، اما هیچ کدام نتوانسته است جلودار ساخت و سازهای غیر مجاز شبانه شود. ساخت و سازهایی که در مقابل دیدگان عوامل شهرداری، روز به روز بیشتر و بیشتر شده و کوچه به کوچه وصل شده است تا خیابانی یا شهرکی بنا شود و در نهایت، آب و برق و گاز آنها نیز بدون برنامه ریزی دقیق و با هر شکل و ترفندی که بوده است، به طور موقت وصل شده که به دلیل کارشناسانه نبودن کار، هر چند وقت یک بار، ترکیدگی لوله‌های آب و مشکلات برق و گاز، همان شهروندان خاطی و حتی شهرداری و سایر ادارات را به ستوه آورده است، ساخت و سازهای غیر مجاز، معمولا سبب تولید تصاویر نازیبا و ناهماهنگ در شهر می‌شود. شهر نازیبا، شهروندان نازیبا به لحاظ جسمی و روحی دارد؛ و از تبعات اجتماعی وسیع ناشی از تخلفات ساختمانی در حاشیه و مرکز شهر، گریزی نیست. این نکته را نباید فراموش کرد که ساخت اینگونه بناهای غیر اصولی مشکلات زیادی، از جمله، پیامدهای منفی فرهنگی اجتماعی اقتصادی و سیاسی، و بی بهره ماندن از خدمات شهر و آب و برق و گاز و فقدان امکانات رفاهی را به دنبال دارد. عدم نظارت و کنترل صحیح در بحث ساخت و سازها مخصوصا ساخت و سازهای غیر مجاز، همانطوری که گفته شد باعث افزایش ضریب جمعیتی شهرها خواهد شد. هر چقدر که جمعیت زیاد باشد و بستر برای ساخت اصولی کمتر باشد، جمعیت، هجمه ای بیشترخواهد داشت و فضا، پاسخ گوی جمعیت نخواهد بود. علی رغم تذکرات لازم و هشدارهای ایمن سازی ، سازه های ساختمان ها برای رعایت اصول فنی و شهر سازی، چرا عده ای با رعایت نکردن موازین قانونی، در برخی از ساخت و سازهای غیر مجاز، رغبت خاصی به ادامه یافتن این پدیده شوم، از خود نشان می دهند؟ آن هم در جایی همانند حاشیه شهرهای استان تهران که دقیقا بر روی کمربند زلزله قرار دارد و اگر خدای ناخواسته، زلزله ای رخ دهد، قطعا فاجعه ای بزرگ خواهد بود. در هر حال، ساخت و سازهای غیر مجاز، نه تنها پناهگاه امنی در مقابل بلایای طبیعی مثل زلزله نبوده. بلکه پیامدهای جانی و مالی جبران ناپذیری به دنبال خواهد داشت و باعث می شود در مدت کوتاه چند ثانیه ای، جمعیت کثیری از مردم زیر خروارها خاک و آهن و آجر دفن شوند. در اثر ساخت و سازهای غیر مجاز به طور طبیعی، در بلند مدت، نسلی از مردم همان حوزه، دچار آسیب های اقتصادی و اجتماعی خواهند شد و جان و مال خود را در آنجا از دست خواهند داد؛ و به اذعان کارشناسان، بخشی عمده‌ای از پیکره شهر، عملا از کار خواهد افتاد. برخی از عوامل موثر برای جلوگیری از این فاجعه، در نکات زیر احصا می شود:
1- مردم: مردم هر شهر، باید به سطح آگاهی و تفکر لازم برسند و بدانند که اصولا کار غیر قانونی، راه به جایی نمی برد. علاقه مردم به کارهای غیر اصولی، مخصوصا در امور تخصصی باعث بی نظمی اجتماعی می شود. زیرا تبعات منفی آن ، صرفا گریبان گیر مردم خواهد شد. با فهم اینکه مردم، محور اصلی هر گونه تغییر و تحول اجتماعی هستند، اگر بخواهند با آرامش و آسایش و با ضریب اطمینان بیشتری در مقابل بلایای طبیعی، خود را حفظ کنند، چاره ای جز رعایت اصول ایمنی شهرسازی، ندارند. لذا، لازمه این ایمنی، تن دادن به قانون و رعایت اصول فنی می باشد و بهتر است شهروندان قانون را محور اصلی زندگی خود قرار دهند. تجربه نشان داده است که هر شهری که مردمش بیشتر قانون مدارند، موفق تر از مردم قانون گریزند؛ و با امنیت و آسایش بهتری زندگی کرده اند. مردم نباید به افرادی که از طریق غیر قانونی دام هایی برای آنها پهن کرده اند، اعتماد کنند و باید به افراد آگاه، صدیق و مراکز اصلی ساخت و ساز که همانا، متولی اصلی آن شهرداری می باشد، مراجعه نمایند و از این مرجع کسب تکلیف کنند. چه بسا افرادی که در گوشه و کنار شهر به طمع به جیب زدن سود کلان، مردم را از راه به در کنند و با
وعده های واهی، در صدد فریب آنها برآیند و با اخذ دلالی موجبات بی نظمی شهری را بنا نهند ، ضروری است مردم به طور مطلق، از ارتباط با اینگونه افراد خودداری نموده و به آنان اعتماد نکنند. زیرا تنها منبع قابل اعتماد در بحث ساخت بناهای اصولی شهری، فقط و فقط شهرداری می باشد و بس.
2- شهرداری‌ها: همان طور که گفته شد ، شهرداری‌ها به عنوان متولی امر ساخت و ساز، می بایست با به کار گیری مامورین کنترل و نظارت سالم از ادامه روند ساخت و سازهای غیر مجاز، جلوگیری کنند ، علاوه بر مامورین کنترل، کمیسیون ماده 100 شهرداری، ابزار دیگری است که شهرداری ها در اختیار دارند تا بدین وسیله ساخت و سازهای غیر مجاز را به حداقل برسانند. در تمام شهرداری‌ها، اعتقاد بر این است که مجازات متخلفین ساختمانی، تنها به جریمه نقدی محدود نشود، بلکه اشد مجازات برای اینگونه متخلفین یعنی تخریب بنای احداثی مد نظرگرفته شود.
3- نقض قانون: از آنجایی که قانون گذار، ساخت و سازهای غیر مجاز را جرم نمی داند و بالتبع، برای آن نیز مجازات در نظر نگرفته است. می توان گفت، در این زمینه خلا قانونی وجود دارد. ای کاش نمایندگان مجلس، این مهم را مجددا مورد بررسی و واکاوی قرار می دادند و ساخت و سازهای غیر مجاز را جرم تلقی می‌کردند.
4- مهندسین ناظر: مهندس ناظر، به عنوان همیار و همکار شهرداری، می بایست تخصص خود را با تعهد توام کرده و از احداث بناهایی که احساس می کند فاقد استحکام کافی است، خودداری کنند. این امر، فی نفسه باعث عدم تشویق متخلفین ساختمانی می‌شود. چنانچه مهندس ناظری، این موضوع را نادیده پندارد، هم به علم و تحصیلات خود توهین کرده و هم بار مسوولیت معنوی متخلف را بر عهده گرفته است.
ساخت و ساز غیر مجاز، دارای چنان اهمیتی است که در استانداری پایتخت، کار گروه خاصی به این مهم اختصاص یافته و به طور سالانه، موضوع را مورد بحث و بررسی قرار داده و در نهایت، گزارش لازمه را برای مسوولان ذی ربط تهیه می‌کنند. بهتر است، در هر شهری که تخلفات ساخت و ساز غیر مجاز آن بیشتر باشد، امتیازات منفی برای دست اندر کاران آن شهر در پی داشته باشد. بدین سبب، شهرداری تهران، بومهن، کرج و سایر شهرها، در باب جلوگیری از اینگونه تخلفات ساختمانی جلسات متعدد و کار گروه های تخصصی تشکیل داده اند تا بتوانند از این پدیده ناهنجار اجتماعی، جلوگیری کنند. ساخت و سازهای غیر مجاز، که پرحاشیه ترین موضوع شهرسازیست مبلمان شهری و شهرداری را تحت تاثیر منفی خود قرار می‌دهند. به طوری که به دلیل غیر اصولی بودن آن، رساندن خدمات آتش نشانی، حمل زباله و پسماند شهری، با وجود کوچه ها و معابر بدون عرض کافی، با مشکل مواجه است و شهرداری و سایر نهادها را در ارایه خدمات در هنگام بروز سوانح، دچار مشکل می سازد.
در طی سال های اخیر، مهاجرت های بی رویه، باعث ساخت و سازهای عدیده ای به بهانه ساخت سرپناه برای افراد و خانواده‌ها شده است. اغلب اینگونه ساخت و سازها، فاقد سازه‌های مهندسی می باشند. اینگونه ساخت و سازها، به وفور در حاشیه شهرها، به خصوص کلان شهرها مشاهده می شود.
شهر به عنوان یک موجود زنده، باید حافظ منافع و ضامن خوشبختی ساکنین خود باشد و این روح پویایی را کسی جز ساکنان آن شهر به او هدیه نمی دهند. پس نتیجه می گیریم که ساکنین هر شهر، باید به شهر خود، علاقه داشته باشند تا محل زندگی آنان، مامنی برای آسایش و آرامش آنان باشد. در بین ساخت و سازهای صورت گرفته، مواردی یافت می شود که کاملا غیر اصولی و یا به عبارتی، غیر مجاز و غیر مهندسی انجام شده است. معمولا، در این گونه شهرها، تراکم جمعیت رو به افزایش است؛ و متاسفانه همین امر، ساکنان شهر را با کمبودهای فراوانی از نظر امکانات شهری، مواجه می سازد. ساخت و سازهای غیر مجاز و به طور بی رویه، معمولا بیانگر این مطلب است که مسوولان شهر، مخصوصا عاملین اصلی که همانا شهرداری ها هستند، نتوانسته اند راهی برای درمان این مشکل پیدا کنند. هر چند بعضی مواقع، با اقدامات مقطعی و غیر کارشناسانه، سعی در بهبود این وضعیت نابسامان داشته اند، اما هیچ کدام از راهکارها، گره گشا نبوده است. اقداماتی چون قلع بنا و یا شهرک سازی، از جمله راهکارهای مسوولان شهری بوده است، اما هیچ کدام نتوانسته است جلودار ساخت و سازهای غیر مجاز شبانه شود. ساخت و سازهایی که در مقابل دیدگان عوامل شهرداری، روز به روز بیشتر و بیشتر شده و کوچه به کوچه وصل شده است تا خیابانی یا شهرکی بنا شود و در نهایت، آب و برق و گاز آنها نیز بدون برنامه ریزی دقیق و با هر شکل و ترفندی که بوده است، به طور موقت وصل شده که به دلیل کارشناسانه نبودن کار، هر چند وقت یک بار، ترکیدگی لوله‌های آب و مشکلات برق و گاز، همان شهروندان خاطی و حتی شهرداری و سایر ادارات را به ستوه آورده است، ساخت و سازهای غیر مجاز، معمولا سبب تولید تصاویر نازیبا و ناهماهنگ در شهر می‌شود. شهر نازیبا، شهروندان نازیبا به لحاظ جسمی و روحی دارد؛ و از تبعات اجتماعی وسیع ناشی از تخلفات ساختمانی در حاشیه و مرکز شهر، گریزی نیست. این نکته را نباید فراموش کرد که ساخت اینگونه بناهای غیر اصولی مشکلات زیادی، از جمله، پیامدهای منفی فرهنگی اجتماعی اقتصادی و سیاسی، و بی بهره ماندن از خدمات شهر و آب و برق و گاز و فقدان امکانات رفاهی را به دنبال دارد. عدم نظارت و کنترل صحیح در بحث ساخت و سازها مخصوصا ساخت و سازهای غیر مجاز، همانطوری که گفته شد باعث افزایش ضریب جمعیتی شهرها خواهد شد. هر چقدر که جمعیت زیاد باشد و بستر برای ساخت اصولی کمتر باشد، جمعیت، هجمه ای بیشترخواهد داشت و فضا، پاسخ گوی جمعیت نخواهد بود. علی رغم تذکرات لازم و هشدارهای ایمن سازی ، سازه های ساختمان ها برای رعایت اصول فنی و شهر سازی، چرا عده ای با رعایت نکردن موازین قانونی، در برخی از ساخت و سازهای غیر مجاز، رغبت خاصی به ادامه یافتن این پدیده شوم، از خود نشان می دهند؟ آن هم در جایی همانند حاشیه شهرهای استان تهران که دقیقا بر روی کمربند زلزله قرار دارد و اگر خدای ناخواسته، زلزله ای رخ دهد، قطعا فاجعه ای بزرگ خواهد بود. در هر حال، ساخت و سازهای غیر مجاز، نه تنها پناهگاه امنی در مقابل بلایای طبیعی مثل زلزله نبوده. بلکه پیامدهای جانی و مالی جبران ناپذیری به دنبال خواهد داشت و باعث می شود در مدت کوتاه چند ثانیه ای، جمعیت کثیری از مردم زیر خروارها خاک و آهن و آجر دفن شوند. در اثر ساخت و سازهای غیر مجاز به طور طبیعی، در بلند مدت، نسلی از مردم همان حوزه، دچار آسیب های اقتصادی و اجتماعی خواهند شد و جان و مال خود را در آنجا از دست خواهند داد؛ و به اذعان کارشناسان، بخشی عمده‌ای از پیکره شهر، عملا از کار خواهد افتاد. برخی از عوامل موثر برای جلوگیری از این فاجعه، در نکات زیر احصا می شود:
1- مردم: مردم هر شهر، باید به سطح آگاهی و تفکر لازم برسند و بدانند که اصولا کار غیر قانونی، راه به جایی نمی برد. علاقه مردم به کارهای غیر اصولی، مخصوصا در امور تخصصی باعث بی نظمی اجتماعی می شود. زیرا تبعات منفی آن ، صرفا گریبان گیر مردم خواهد شد. با فهم اینکه مردم، محور اصلی هر گونه تغییر و تحول اجتماعی هستند، اگر بخواهند با آرامش و آسایش و با ضریب اطمینان بیشتری در مقابل بلایای طبیعی، خود را حفظ کنند، چاره ای جز رعایت اصول ایمنی شهرسازی، ندارند. لذا، لازمه این ایمنی، تن دادن به قانون و رعایت اصول فنی می باشد و بهتر است شهروندان قانون را محور اصلی زندگی خود قرار دهند. تجربه نشان داده است که هر شهری که مردمش بیشتر قانون مدارند، موفق تر از مردم قانون گریزند؛ و با امنیت و آسایش بهتری زندگی کرده اند. مردم نباید به افرادی که از طریق غیر قانونی دام هایی برای آنها پهن کرده اند، اعتماد کنند و باید به افراد آگاه، صدیق و مراکز اصلی ساخت و ساز که همانا، متولی اصلی آن شهرداری می باشد، مراجعه نمایند و از این مرجع کسب تکلیف کنند. چه بسا افرادی که در گوشه و کنار شهر به طمع به جیب زدن سود کلان، مردم را از راه به در کنند و با
وعده های واهی، در صدد فریب آنها برآیند و با اخذ دلالی موجبات بی نظمی شهری را بنا نهند ، ضروری است مردم به طور مطلق، از ارتباط با اینگونه افراد خودداری نموده و به آنان اعتماد نکنند. زیرا تنها منبع قابل اعتماد در بحث ساخت بناهای اصولی شهری، فقط و فقط شهرداری می باشد و بس.
2- شهرداری‌ها: همان طور که گفته شد ، شهرداری‌ها به عنوان متولی امر ساخت و ساز، می بایست با به کار گیری مامورین کنترل و نظارت سالم از ادامه روند ساخت و سازهای غیر مجاز، جلوگیری کنند ، علاوه بر مامورین کنترل، کمیسیون ماده 100 شهرداری، ابزار دیگری است که شهرداری ها در اختیار دارند تا بدین وسیله ساخت و سازهای غیر مجاز را به حداقل برسانند. در تمام شهرداری‌ها، اعتقاد بر این است که مجازات متخلفین ساختمانی، تنها به جریمه نقدی محدود نشود، بلکه اشد مجازات برای اینگونه متخلفین یعنی تخریب بنای احداثی مد نظرگرفته شود.
3- نقض قانون: از آنجایی که قانون گذار، ساخت و سازهای غیر مجاز را جرم نمی داند و بالتبع، برای آن نیز مجازات در نظر نگرفته است. می توان گفت، در این زمینه خلا قانونی وجود دارد. ای کاش نمایندگان مجلس، این مهم را مجددا مورد بررسی و واکاوی قرار می دادند و ساخت و سازهای غیر مجاز را جرم تلقی می‌کردند.
4- مهندسین ناظر: مهندس ناظر، به عنوان همیار و همکار شهرداری، می بایست تخصص خود را با تعهد توام کرده و از احداث بناهایی که احساس می کند فاقد استحکام کافی است، خودداری کنند. این امر، فی نفسه باعث عدم تشویق متخلفین ساختمانی می‌شود. چنانچه مهندس ناظری، این موضوع را نادیده پندارد، هم به علم و تحصیلات خود توهین کرده و هم بار مسوولیت معنوی متخلف را بر عهده گرفته است.
ساخت و ساز غیر مجاز، دارای چنان اهمیتی است که در استانداری پایتخت، کار گروه خاصی به این مهم اختصاص یافته و به طور سالانه، موضوع را مورد بحث و بررسی قرار داده و در نهایت، گزارش لازمه را برای مسوولان ذی ربط تهیه می‌کنند. بهتر است، در هر شهری که تخلفات ساخت و ساز غیر مجاز آن بیشتر باشد، امتیازات منفی برای دست اندر کاران آن شهر در پی داشته باشد. بدین سبب، شهرداری تهران، بومهن، کرج و سایر شهرها، در باب جلوگیری از اینگونه تخلفات ساختمانی جلسات متعدد و کار گروه های تخصصی تشکیل داده اند تا بتوانند از این پدیده ناهنجار اجتماعی، جلوگیری کنند. ساخت و سازهای غیر مجاز، که پرحاشیه ترین موضوع شهرسازیست مبلمان شهری و شهرداری را تحت تاثیر منفی خود قرار می‌دهند. به طوری که به دلیل غیر اصولی بودن آن، رساندن خدمات آتش نشانی، حمل زباله و پسماند شهری، با وجود کوچه ها و معابر بدون عرض کافی، با مشکل مواجه است و شهرداری و سایر نهادها را در ارایه خدمات در هنگام بروز سوانح، دچار مشکل می سازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.