|

ده نکته درباره غذا و روز جهانی آن

لستر براون . ترجمه و تلخیص: دکتر حمید طراوتی

ده نکته درباره غذا و روز جهانی آن
روز جهانی غذا، فرصتی برای همبستگی ملّی و بین المللی در راستای مبارزه با گرسنگی، سوء تغذیه و فقر است. فرواُفت مداوم سفره‌های آب زیر زمینی، فرسایش خاک و افزایش گرما، غذا رساندن به جمعیتِ رو به رشدِ جهان را دشوار کرده است. اکنون برای رسیدن به امنیت غذایی، کنترل زمین‌های قابل کشت و منابع آب، بیش‌ترین اهمّیت را داراست. در این زمینه واقعیات زیر، قابل توجّه است: 1ـ امشب بر سرِ سفرۀ غذای جهان، 219000 میهمانِ جدید حضور خواهند یافت. در قدیم، تأمین غذای کافی برای مردم، کار چندان دشواری نبود. آن‌گاه که حکومت ها می خواستند سطح تولید را بالا ببرند، کافی بود بر قیمت حمایتی محصولات زراعی بیفزایند. در حال حاضر، شرایط تغییر کرده و تأمین امنیت غذایی آینده، کار فوق العاده پیچیده ای شده است. اکنون دستیابی به این مهم، شاید بیش از وزارت کشاورزی، به سیاست های وزارت بهداشت و تنظیم خانواده و یا وزارت انرژی وابسته باشد. 2ـ امروز درآمد کشورهای دارای اقتصادهای نوظهور، پیوسته افزایش می یابد و سه میلیارد نفر از مردم این کشورها در حال صعود از زنجیره غذایی هستند و همواره گوشت دام و ماکیانِ بیش تری مصرف می کنند؛ یعنی غذاهایی که تولیدشان نیازمند غلّه است. امروز رشد مصرف غلّه در چین متمرکز شده که هر سال 8 میلیون نفر به جمعیت آن افزوده می شود. عامل اصلی رشد مصرف در چین، افزایش رفاه جمعیت 1.4 میلیاردی آن است. مردم وقتی درآمدشان بالاتر می رود بیش تر گوشت می خورند. با وجودِ این، چینی ها هنوز به طور سرانه، نصف آمریکایی ها گوشت مصرف می کنند. 3ـ در هندوستان، غذای 190 میلیون نفر از طریق بهره برداری بیش از حد از آب زیر زمینی تأمین می شود. برای چین این رقم، 130 میلیون نفر است. تهی شدن آبخوان ها سبب شده در سه کشور اصلی تولید کنندۀ غلّه، یعنی چین و هند و آمریکا ـ که در مجموع، یک دوم غلّۀ جهان را تولید می کنند ـ تولید کشاورزی به خطر بیفتد. 4ـ در نیجریه 27 درصد خانواده ها بعضی روز ها اصلاً غذا نمی خورند. در هندوستان، 24 درصد و در پرو 14 درصد از مردم چنین روشی در پیش گرفته اند. قیمت های جهانی غذا از سال 2006 دو برابر شده و غذا نخوردن در بعضی روزها شیوه ای است که فقیرترین مردم جهان برای سازگارکردن خود با کمبودهای موجود، برگزیده اند. دنیا با محدویت تولید غذا در آینده روبه رو است اما در همین شرایط هم سالانه 80 میلیون نفر بر جمعیت آن افزوده می شود. 5 ـ در حال حاضر، کمبود آب، مهم ترین عاملِ محدود کنندۀ تولید مواد غذایی است. در خلال نیمه دوم قرن بیستم، زمین های آبیِ جهان از 101 میلیون هکتار ( در سال 1950 میلادی) به 283 میلیون هکتار ( در سال 2000) افزایش یافت؛ یعنی میزان آن ظرف 50 سال تقریباً سه برابر شد که چنین افزایشی در تاریخ، سابقه ندارد. 6ـ تقریباً در یک سوم از زمین های زراعیِ جهان، سرعتِ از دست رفتن خاک سطحی، بیش تر از سرعتِ تشکیل خاک جدید است. در نتیجه، باروریِ زمین، پیوسته کاهش می یابد. فرسایش خاک نیز آیندۀ تولید غذا را تهدید می کند. لایۀ نازکی از خاک سطحی که سطح زمین های زراعی جهان را می پوشاند طی دوران های طولانی زمین شناختی و چندان که میزان تشکیل خاک جدید بر میزان فرسایش طبیعی خاک، پیشی گرفت به وجود آمده است. در نقطه ای از قرن گذشته، این وضع، معکوس شد و رفته رفته فرسایش خاک بر تشکیل آن غلبه کرد. اکنون در یک سومِ زمین های زراعی، پیوسته خاک سطحی از دست می رود. 7ـ نسل کنونیِ کشاورزان، اولین نسلی است که با تغییر آب و هواییِ ناشی از فعالیت انسان ها روبه روست. چاه ها پیوسته خشک می شوند و خاک مرتّباً فرسایش می یابد؛ کشاورزی، ظرف 11000 سال گذشته که شرایط آب و هوایی به طور قابل ملاحظه ای ثابت بوده، توسعه یافته است. کشاورزی، در طولِ تاریخ، برای افزودن به تولیدات خود، روی شرایط آب و هواییِ نسبتاً پایدار، حسابی ویژه بازکرده است؛ حال آن که شرایط آب و هوایی در عصرِ ما به دلیلِ بی مبالاتیِ انسان، دستخوشِ تغییراتِ ناگهانی شده است و هر سال که می گذرد، کشاورزی بیش از گذشته، سازگاری خود را با این آب و هوای جدید، از دست می دهد. 8ـ ذوب یخچال های کوهستانیِ آسیا خطر عظیمی برای تولید کشاورزی ایجاد کرده است. از زمان آغاز کشاورزی تا کنون، هیچ گاه تولیدات زراعی با چنین خطر بزرگی روبه رو نبوده اند. در کوهستانِ آند، کوه های راکی، آلپ و جاهای دیگر، پیوسته یخچال های کوهستانی، ذوب می شوند؛ اما ذوب آن ها در هیچ جا مانند یخچال های کوهستانی رشته کوه هیمالیا و فلات تبّت که رودخانه های اصلی چین و هند را تغذیه می کنند امنیت غذایی جهان را تهدید نمی کند. ذوب یخ است که آب آن رودخانه ها را در فصل خشک سال تأمین می نماید. در حوضۀ رودهای «سند» و «گنگ» و «زرد» و حوضۀ رودخانه ایِ «یانگ تسه»، کشاورزیِ آبی، کاملاً به آبِ این رودها متّکی است و کاهش جریان آب در فصل خشک سال، به محصولات کشاورزی صدمه خواهد زد. 9ـ کشاورزانِ کشورهای پیشرفته بعد از چند دهه افزایش عملکرد غلّه، به سقفی شیشه ای برخورد کرده اند؛ سقفی که محدودیت های فتو سنتز، آن را تحمیل کرده است. ژاپن، مدّت ها در افزایش عملکرد محصولات کشاورزی، پیشگامِ جهان بود. افزایشِ عملکردِ برنجِ این کشور، از سال های دهه 1880 میلادی شروع شد و تا سال 1996 ادامه یافت. سپس کشاورزان که باروریِ محصول را به حداکثر رسانده بودند، به محدودیت ذاتی فتو سنتز برخورد کردند و دیگر نتوانستند مقدار محصولی را که از هر قطعه زمین برداشت می کردند افزایش دهند. اکنون عملکرد برنج چین فقط 4 درصد، کم تر از ژاپن است. مادام که چین، عملکرد برنج خود را به بیش از سطح ژاپن افزایش ندهد که بعید است بتواند بدهد ـ باید گفت که چین هم به همین سقف شیشه ای برخورد کرده است. عملکرد گندم که یکی دیگر از مواد غذایی اصلی جهان است نیز در کشور های پیشرفتۀ کشاورزی ثابت شده و افزایشی ندارد. مثلاً در فرانسه و آلمان و انگلستان که بزرگ ترین تولید کنندگان گندم اروپا هستند، عملکرد گندم برای چندین دهه پیوسته افزایش می یافت؛ اما رشد آن، قریب یک دهۀ پیش، در هر سه کشور، متوقّف شد. در ایالات متحدۀ امریکا نیز که 40 درصد ذرّت جهان را تولید می کند ـ عملکرد ذرّت، رفته رفته به سطحی ثابت می رسد. در برخی از دیگر کشورهای تولید کنندۀ ذرّت همانند آرژانتین و ایتالیا نیز همین رکود دیده می شود. 10ـ باید بی پرده و روشن بگوییم در وضعیتی قرار داریم که هم دشوار است و هم بسیار خطرناک. جهان امروز برای پرداختن به موضوع امنیت غذایی به یک رهبریِ نیرومند، نیازمند است تا به مردم نشان دهد چالشی که با آن روبه روییم تا چه اندازه بزرگ است و پاسخی که باید به آن بدهیم چه دامنۀ وسیعی می باید داشته باشد؛ پاسخی که یکی از ابعاد آن می باید مربوط به بازسازی اقتصاد انرژی باشد. مقیاس این بازسازی اقتصادی تنها با میزان فوریت انجام آن قابل مقایسه است. رهبران سیاسی جهان می گویند باید میزان انتشار کربن را تا سال 2050 میلادی 80 درصد کاهش داد. اما اگر بشر در مسیر فعلی اش گام بردارد مدّت ها قبل از رسیدن به آن تاریخ، بازی تمام خواهد شد. می باید انتشار کربن را با سرعت بسیار بیش تری کاهش دهیم. رهبران جهان باید وخامت اوضاع غذایی جهان و میزان فوریت آن و عواقب عدم رسیدگی به آن را درک کنند. ما به 2030 و 2050 نمی نگریم؛ بلکه نگاهمان به از هم گسیختگی ناگهانی و سریع عرضۀ جهانیِ غذاست.
روز جهانی غذا، فرصتی برای همبستگی ملّی و بین المللی در راستای مبارزه با گرسنگی، سوء تغذیه و فقر است. فرواُفت مداوم سفره‌های آب زیر زمینی، فرسایش خاک و افزایش گرما، غذا رساندن به جمعیتِ رو به رشدِ جهان را دشوار کرده است. اکنون برای رسیدن به امنیت غذایی، کنترل زمین‌های قابل کشت و منابع آب، بیش‌ترین اهمّیت را داراست. در این زمینه واقعیات زیر، قابل توجّه است: 1ـ امشب بر سرِ سفرۀ غذای جهان، 219000 میهمانِ جدید حضور خواهند یافت. در قدیم، تأمین غذای کافی برای مردم، کار چندان دشواری نبود. آن‌گاه که حکومت ها می خواستند سطح تولید را بالا ببرند، کافی بود بر قیمت حمایتی محصولات زراعی بیفزایند. در حال حاضر، شرایط تغییر کرده و تأمین امنیت غذایی آینده، کار فوق العاده پیچیده ای شده است. اکنون دستیابی به این مهم، شاید بیش از وزارت کشاورزی، به سیاست های وزارت بهداشت و تنظیم خانواده و یا وزارت انرژی وابسته باشد. 2ـ امروز درآمد کشورهای دارای اقتصادهای نوظهور، پیوسته افزایش می یابد و سه میلیارد نفر از مردم این کشورها در حال صعود از زنجیره غذایی هستند و همواره گوشت دام و ماکیانِ بیش تری مصرف می کنند؛ یعنی غذاهایی که تولیدشان نیازمند غلّه است. امروز رشد مصرف غلّه در چین متمرکز شده که هر سال 8 میلیون نفر به جمعیت آن افزوده می شود. عامل اصلی رشد مصرف در چین، افزایش رفاه جمعیت 1.4 میلیاردی آن است. مردم وقتی درآمدشان بالاتر می رود بیش تر گوشت می خورند. با وجودِ این، چینی ها هنوز به طور سرانه، نصف آمریکایی ها گوشت مصرف می کنند. 3ـ در هندوستان، غذای 190 میلیون نفر از طریق بهره برداری بیش از حد از آب زیر زمینی تأمین می شود. برای چین این رقم، 130 میلیون نفر است. تهی شدن آبخوان ها سبب شده در سه کشور اصلی تولید کنندۀ غلّه، یعنی چین و هند و آمریکا ـ که در مجموع، یک دوم غلّۀ جهان را تولید می کنند ـ تولید کشاورزی به خطر بیفتد. 4ـ در نیجریه 27 درصد خانواده ها بعضی روز ها اصلاً غذا نمی خورند. در هندوستان، 24 درصد و در پرو 14 درصد از مردم چنین روشی در پیش گرفته اند. قیمت های جهانی غذا از سال 2006 دو برابر شده و غذا نخوردن در بعضی روزها شیوه ای است که فقیرترین مردم جهان برای سازگارکردن خود با کمبودهای موجود، برگزیده اند. دنیا با محدویت تولید غذا در آینده روبه رو است اما در همین شرایط هم سالانه 80 میلیون نفر بر جمعیت آن افزوده می شود. 5 ـ در حال حاضر، کمبود آب، مهم ترین عاملِ محدود کنندۀ تولید مواد غذایی است. در خلال نیمه دوم قرن بیستم، زمین های آبیِ جهان از 101 میلیون هکتار ( در سال 1950 میلادی) به 283 میلیون هکتار ( در سال 2000) افزایش یافت؛ یعنی میزان آن ظرف 50 سال تقریباً سه برابر شد که چنین افزایشی در تاریخ، سابقه ندارد. 6ـ تقریباً در یک سوم از زمین های زراعیِ جهان، سرعتِ از دست رفتن خاک سطحی، بیش تر از سرعتِ تشکیل خاک جدید است. در نتیجه، باروریِ زمین، پیوسته کاهش می یابد. فرسایش خاک نیز آیندۀ تولید غذا را تهدید می کند. لایۀ نازکی از خاک سطحی که سطح زمین های زراعی جهان را می پوشاند طی دوران های طولانی زمین شناختی و چندان که میزان تشکیل خاک جدید بر میزان فرسایش طبیعی خاک، پیشی گرفت به وجود آمده است. در نقطه ای از قرن گذشته، این وضع، معکوس شد و رفته رفته فرسایش خاک بر تشکیل آن غلبه کرد. اکنون در یک سومِ زمین های زراعی، پیوسته خاک سطحی از دست می رود. 7ـ نسل کنونیِ کشاورزان، اولین نسلی است که با تغییر آب و هواییِ ناشی از فعالیت انسان ها روبه روست. چاه ها پیوسته خشک می شوند و خاک مرتّباً فرسایش می یابد؛ کشاورزی، ظرف 11000 سال گذشته که شرایط آب و هوایی به طور قابل ملاحظه ای ثابت بوده، توسعه یافته است. کشاورزی، در طولِ تاریخ، برای افزودن به تولیدات خود، روی شرایط آب و هواییِ نسبتاً پایدار، حسابی ویژه بازکرده است؛ حال آن که شرایط آب و هوایی در عصرِ ما به دلیلِ بی مبالاتیِ انسان، دستخوشِ تغییراتِ ناگهانی شده است و هر سال که می گذرد، کشاورزی بیش از گذشته، سازگاری خود را با این آب و هوای جدید، از دست می دهد. 8ـ ذوب یخچال های کوهستانیِ آسیا خطر عظیمی برای تولید کشاورزی ایجاد کرده است. از زمان آغاز کشاورزی تا کنون، هیچ گاه تولیدات زراعی با چنین خطر بزرگی روبه رو نبوده اند. در کوهستانِ آند، کوه های راکی، آلپ و جاهای دیگر، پیوسته یخچال های کوهستانی، ذوب می شوند؛ اما ذوب آن ها در هیچ جا مانند یخچال های کوهستانی رشته کوه هیمالیا و فلات تبّت که رودخانه های اصلی چین و هند را تغذیه می کنند امنیت غذایی جهان را تهدید نمی کند. ذوب یخ است که آب آن رودخانه ها را در فصل خشک سال تأمین می نماید. در حوضۀ رودهای «سند» و «گنگ» و «زرد» و حوضۀ رودخانه ایِ «یانگ تسه»، کشاورزیِ آبی، کاملاً به آبِ این رودها متّکی است و کاهش جریان آب در فصل خشک سال، به محصولات کشاورزی صدمه خواهد زد. 9ـ کشاورزانِ کشورهای پیشرفته بعد از چند دهه افزایش عملکرد غلّه، به سقفی شیشه ای برخورد کرده اند؛ سقفی که محدودیت های فتو سنتز، آن را تحمیل کرده است. ژاپن، مدّت ها در افزایش عملکرد محصولات کشاورزی، پیشگامِ جهان بود. افزایشِ عملکردِ برنجِ این کشور، از سال های دهه 1880 میلادی شروع شد و تا سال 1996 ادامه یافت. سپس کشاورزان که باروریِ محصول را به حداکثر رسانده بودند، به محدودیت ذاتی فتو سنتز برخورد کردند و دیگر نتوانستند مقدار محصولی را که از هر قطعه زمین برداشت می کردند افزایش دهند. اکنون عملکرد برنج چین فقط 4 درصد، کم تر از ژاپن است. مادام که چین، عملکرد برنج خود را به بیش از سطح ژاپن افزایش ندهد که بعید است بتواند بدهد ـ باید گفت که چین هم به همین سقف شیشه ای برخورد کرده است. عملکرد گندم که یکی دیگر از مواد غذایی اصلی جهان است نیز در کشور های پیشرفتۀ کشاورزی ثابت شده و افزایشی ندارد. مثلاً در فرانسه و آلمان و انگلستان که بزرگ ترین تولید کنندگان گندم اروپا هستند، عملکرد گندم برای چندین دهه پیوسته افزایش می یافت؛ اما رشد آن، قریب یک دهۀ پیش، در هر سه کشور، متوقّف شد. در ایالات متحدۀ امریکا نیز که 40 درصد ذرّت جهان را تولید می کند ـ عملکرد ذرّت، رفته رفته به سطحی ثابت می رسد. در برخی از دیگر کشورهای تولید کنندۀ ذرّت همانند آرژانتین و ایتالیا نیز همین رکود دیده می شود. 10ـ باید بی پرده و روشن بگوییم در وضعیتی قرار داریم که هم دشوار است و هم بسیار خطرناک. جهان امروز برای پرداختن به موضوع امنیت غذایی به یک رهبریِ نیرومند، نیازمند است تا به مردم نشان دهد چالشی که با آن روبه روییم تا چه اندازه بزرگ است و پاسخی که باید به آن بدهیم چه دامنۀ وسیعی می باید داشته باشد؛ پاسخی که یکی از ابعاد آن می باید مربوط به بازسازی اقتصاد انرژی باشد. مقیاس این بازسازی اقتصادی تنها با میزان فوریت انجام آن قابل مقایسه است. رهبران سیاسی جهان می گویند باید میزان انتشار کربن را تا سال 2050 میلادی 80 درصد کاهش داد. اما اگر بشر در مسیر فعلی اش گام بردارد مدّت ها قبل از رسیدن به آن تاریخ، بازی تمام خواهد شد. می باید انتشار کربن را با سرعت بسیار بیش تری کاهش دهیم. رهبران جهان باید وخامت اوضاع غذایی جهان و میزان فوریت آن و عواقب عدم رسیدگی به آن را درک کنند. ما به 2030 و 2050 نمی نگریم؛ بلکه نگاهمان به از هم گسیختگی ناگهانی و سریع عرضۀ جهانیِ غذاست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.