به مناسبت بیست و چهارم نوامبر، روز جهانی غذا
خوراک و فرهنگ
خسرو هوشیار
غذا، عاملی برای تأمین انرژی جانداران است. آدمی نیز به عنوان موجود زندهای که فعّالیّتهای گسترده دارد، محتاج غذاست؛ امّا از آنجا که مقولۀ «فرهنگ»، بُعدِ متمایز کنندۀ انسان از دیگر جانوران است، نوع طعامِ مصرفیاش نیز همانندِ دیگر شئون حیاتش، تابع شرایط فرهنگی است. گستردگیِ نوع بشر در کرۀ زمین، و حضور انسان در اقلیمهای گوناگون، ساختارهای فرهنگیِ متنوّعی پدید آورده که بر چیستی و کیفیّت غذای هر منطقه از جهان تأثیرگذار بوده است. آیینهای مذهبی نیز که جزئی از فرهنگ، بهشمار میآیند، یکی از حوزههای اثرگذار بر غذای مردم سرزمینهای گوناگون هستند. در خراسان، بهویژه در ایّام سوگواریهای مذهبی، غذاهای سنّتیِ خاصّی، طبخ و توزیع میشوند که کارکردی فراتر از تغذیه دارند. از جملۀ این غذاها، شلۀ مشهدی و حلیم نیشابوری است که آوازهای ملّی پیدا کردهاند. طبخ و مصرفِ شلهزرد هم که پایهاش زعفران خراسان است، بیشتر جنبۀ آیینی دارد. گفتنی است که کشاورزی و دامداری، از دیرباز، پایۀ اقتصاد فلات ایران و خراسان بودهاند؛ از اینرو، در طبخ شله و حلیم ،غلّه، به ویژه گندم و گوشت، جزء موادّ اصلی هستند؛ امّا علاوه بر تغذیۀ عمومی و
گرامیداشت یاد و نام پیشوایان مذهبی، فرایند تهیّه و تولید این غذاها، کارکردهای فرهنگی و اجتماعی نیز داشته و دارند. همبستگی و انسجام بافت اجتماعی و تعاون در انجامِ این عملِ نیک، یکی از ممیّزههای فرهنگیِ زیستگاههای خراسان، از جمله در شهرهای مشهد و نیشابور محسوب میشود. پایۀ مشارکت در این حرکت، غالباً بر «نذر» و «وقف» استوار است. چنانکه میدانیم، مؤمنان، معمولاً به منظورِ برآورده شدنِ حاجاتِ خویش، به انجامِ کار خیر، متعهّد میشوند و بذلِ مال، کالا و یا توش و توانِ خود را نذر میکنند که بیشتر در طبخ و توزیع غذاهای سنّتی، صرف میشود. کسانی نیز بخشی از داراییهای خود را طبقِ ضوابطِ دینیِ خاصّی، برای این کار، وقف مینمایند و بدین وسیله، خشنودی خدا را طلب میکنند. بدین ترتیب، از هیزمی که زیر دیگها میسوزد گرفته تا ظرفهایی که این غذاها در آن پخته یا ریخته میشوند، معمولاً نذری یا وقفی هستند. طبخ این غذاها اغلب، مشارکتی است و به حسَبِ تمکّنِ مالیِ افراد، سطوحِ مختلفی دارد. برای مثال، کسی که توانگرتر است به تأمین گوشت میپردازد و آنکه تمکّن مالیِ اندک دارد، به تهیّۀ حبوبات، کمر میبندد. عدّهای هم که توان مالی
ندارند، نیروی بدنیشان را برای تدارک این غذاها صرف میکنند. بهطورِ کلّی، طبخ شلۀ مشهدی، آداب و ترتیباتی دارد که جز با مشارکتِ گروهِ بزرگی از زنان و مردان، عملی نمیشود. در این فرایند، زنان با پاک کردن و شستنِ حبوبات یا بعضی خُردهکاریهای مقدّماتی، به کسب فیض میپردازند و کارهای اصلی را به مردانی میسپارند که ساعتهای متمادی، حتّی در طولِ شب، به انجامِ آن سرگرم میشوند و معمولاً با زمزمۀ ادعیه و گفت و گوهای دوستانه، در فضایی معنوی، مراحل مختلف طبخ را زیرِ نظرِ استادِ طبّاخ، به سامان میرسانند. یکی از عملیّات مهم در این فرایند، جدا کردنِ گوشتِ پخته شده از استخوان و رشته رشته کردنِ آن است. این کار، در درازنای شب و به دست مردانِ همدل، صورت میگیرد. پس از آن، گوشتِ پخته شده، به همراه حبوبات و ادویه، در دیگهای بزرگ مسی ریخته میشود و از آن پس، چمبهزدن، توسّط مردان جوان و نیرومند، آغاز میشود. چمبه، ابزارِ همزدن و کوفتنِ این غذاست که از نوعی درختِ چوبسخت تهیّه میشود تا در حینِ ضربه زدن، بخشی از آن کنده یا تراشیده نشود. چمبهزنیِ مداوم و متناوب، سببِ قوام آمدن و جاافتادنِ شله میشود و به رشتههای گوشت،
حالتی کِشسان میدهد. در پایان، سرِ دیگها را میبندند و شله را دَم میکنند تا یکی دو ساعتِ بعد، این غذای اصیل، سنّتی و مقوّی، برای میهمانانِ پرشمار، آماده و بین آنان توزیع شود. حضور میهمانان در محافلِ پذیرایی با شله، عموماً بدونِ دعوت و آزاد است و بانیان و تهیّهکنندگان، آن را به حرمتِ پیشوایانِ دینی یا یادبود و کسبِ حرمت برای درگذشتگانِ خویش، به خواستاران، عرضه میکنند. تحقیقات ما حاکی از این است که در بعضی روستاهای اطراف مشهد، در مجالس عروسی و آیینِ ختنهسوران نیز پذیرایی از میهمانان با شله صورت میگرفته که شاید هنوز هم صورت بگیرد. متأسفانه در سالهای اخیر، برخی کسان، بیاعتنا به جنبههای فرهنگی و اجتماعیِ آیینِ «شلهپَزان»، این کارِ دلنشین و پربهره و برکت را به آشپزخانههای سنّتی میسپارند و در آن مکانها، فرایند معنویِ طبخِ این غذای بلندآوازه، خیلی ساده و با بهکارگیریِ ابزارِ مکانیکی، به دور از آدابِ آیینی و معنوی، صورت میگیرد و در ظرفهای پلاستیکی، به خواستارانش، عَرضه و گاه فروخته میشود. شوربختانه میبینیم که در برخی نقاطِ ایران عزیز، به ویژه چند شهر بزرگِ آن، تقلید از جامعۀ شتابزدۀ صنعتی و روی
آوردنِ افراد به فست فود که مضرّات جسمیِ فراوانی هم دارد لذّت حضور در کنار سفرههایی را که با دعا پهن میگردید و با شُکر، جمع میشد، سلب کرده است و افزون بر ایجاد تشتّت در جمعیّتهای بزرگ و همدلِ انسانی، همبستگیِ اجتماع کوچک خانواده را نیز به سمت فردگرایی و تنهایی سوق داده است. در پایان امید میداریم که مناسبتِ «روز جهانی غذا»، به فرصتی برای بازنگری در ارزشهای فرهنگیِ عجین با مقولۀ «خوراک»، تبدیل شود و غذاهای آیینیِ استانهای مختلف کشور، بهویژه خراسان رضوی، با همۀ ابعاد فرهنگی و زیر و بمهای مربوط به تهیّه و تولیدشان، شناسایی و در فهرست غذاهای ملّی ایران ثبت و ضبط گردند.
غذا، عاملی برای تأمین انرژی جانداران است. آدمی نیز به عنوان موجود زندهای که فعّالیّتهای گسترده دارد، محتاج غذاست؛ امّا از آنجا که مقولۀ «فرهنگ»، بُعدِ متمایز کنندۀ انسان از دیگر جانوران است، نوع طعامِ مصرفیاش نیز همانندِ دیگر شئون حیاتش، تابع شرایط فرهنگی است. گستردگیِ نوع بشر در کرۀ زمین، و حضور انسان در اقلیمهای گوناگون، ساختارهای فرهنگیِ متنوّعی پدید آورده که بر چیستی و کیفیّت غذای هر منطقه از جهان تأثیرگذار بوده است. آیینهای مذهبی نیز که جزئی از فرهنگ، بهشمار میآیند، یکی از حوزههای اثرگذار بر غذای مردم سرزمینهای گوناگون هستند. در خراسان، بهویژه در ایّام سوگواریهای مذهبی، غذاهای سنّتیِ خاصّی، طبخ و توزیع میشوند که کارکردی فراتر از تغذیه دارند. از جملۀ این غذاها، شلۀ مشهدی و حلیم نیشابوری است که آوازهای ملّی پیدا کردهاند. طبخ و مصرفِ شلهزرد هم که پایهاش زعفران خراسان است، بیشتر جنبۀ آیینی دارد. گفتنی است که کشاورزی و دامداری، از دیرباز، پایۀ اقتصاد فلات ایران و خراسان بودهاند؛ از اینرو، در طبخ شله و حلیم ،غلّه، به ویژه گندم و گوشت، جزء موادّ اصلی هستند؛ امّا علاوه بر تغذیۀ عمومی و
گرامیداشت یاد و نام پیشوایان مذهبی، فرایند تهیّه و تولید این غذاها، کارکردهای فرهنگی و اجتماعی نیز داشته و دارند. همبستگی و انسجام بافت اجتماعی و تعاون در انجامِ این عملِ نیک، یکی از ممیّزههای فرهنگیِ زیستگاههای خراسان، از جمله در شهرهای مشهد و نیشابور محسوب میشود. پایۀ مشارکت در این حرکت، غالباً بر «نذر» و «وقف» استوار است. چنانکه میدانیم، مؤمنان، معمولاً به منظورِ برآورده شدنِ حاجاتِ خویش، به انجامِ کار خیر، متعهّد میشوند و بذلِ مال، کالا و یا توش و توانِ خود را نذر میکنند که بیشتر در طبخ و توزیع غذاهای سنّتی، صرف میشود. کسانی نیز بخشی از داراییهای خود را طبقِ ضوابطِ دینیِ خاصّی، برای این کار، وقف مینمایند و بدین وسیله، خشنودی خدا را طلب میکنند. بدین ترتیب، از هیزمی که زیر دیگها میسوزد گرفته تا ظرفهایی که این غذاها در آن پخته یا ریخته میشوند، معمولاً نذری یا وقفی هستند. طبخ این غذاها اغلب، مشارکتی است و به حسَبِ تمکّنِ مالیِ افراد، سطوحِ مختلفی دارد. برای مثال، کسی که توانگرتر است به تأمین گوشت میپردازد و آنکه تمکّن مالیِ اندک دارد، به تهیّۀ حبوبات، کمر میبندد. عدّهای هم که توان مالی
ندارند، نیروی بدنیشان را برای تدارک این غذاها صرف میکنند. بهطورِ کلّی، طبخ شلۀ مشهدی، آداب و ترتیباتی دارد که جز با مشارکتِ گروهِ بزرگی از زنان و مردان، عملی نمیشود. در این فرایند، زنان با پاک کردن و شستنِ حبوبات یا بعضی خُردهکاریهای مقدّماتی، به کسب فیض میپردازند و کارهای اصلی را به مردانی میسپارند که ساعتهای متمادی، حتّی در طولِ شب، به انجامِ آن سرگرم میشوند و معمولاً با زمزمۀ ادعیه و گفت و گوهای دوستانه، در فضایی معنوی، مراحل مختلف طبخ را زیرِ نظرِ استادِ طبّاخ، به سامان میرسانند. یکی از عملیّات مهم در این فرایند، جدا کردنِ گوشتِ پخته شده از استخوان و رشته رشته کردنِ آن است. این کار، در درازنای شب و به دست مردانِ همدل، صورت میگیرد. پس از آن، گوشتِ پخته شده، به همراه حبوبات و ادویه، در دیگهای بزرگ مسی ریخته میشود و از آن پس، چمبهزدن، توسّط مردان جوان و نیرومند، آغاز میشود. چمبه، ابزارِ همزدن و کوفتنِ این غذاست که از نوعی درختِ چوبسخت تهیّه میشود تا در حینِ ضربه زدن، بخشی از آن کنده یا تراشیده نشود. چمبهزنیِ مداوم و متناوب، سببِ قوام آمدن و جاافتادنِ شله میشود و به رشتههای گوشت،
حالتی کِشسان میدهد. در پایان، سرِ دیگها را میبندند و شله را دَم میکنند تا یکی دو ساعتِ بعد، این غذای اصیل، سنّتی و مقوّی، برای میهمانانِ پرشمار، آماده و بین آنان توزیع شود. حضور میهمانان در محافلِ پذیرایی با شله، عموماً بدونِ دعوت و آزاد است و بانیان و تهیّهکنندگان، آن را به حرمتِ پیشوایانِ دینی یا یادبود و کسبِ حرمت برای درگذشتگانِ خویش، به خواستاران، عرضه میکنند. تحقیقات ما حاکی از این است که در بعضی روستاهای اطراف مشهد، در مجالس عروسی و آیینِ ختنهسوران نیز پذیرایی از میهمانان با شله صورت میگرفته که شاید هنوز هم صورت بگیرد. متأسفانه در سالهای اخیر، برخی کسان، بیاعتنا به جنبههای فرهنگی و اجتماعیِ آیینِ «شلهپَزان»، این کارِ دلنشین و پربهره و برکت را به آشپزخانههای سنّتی میسپارند و در آن مکانها، فرایند معنویِ طبخِ این غذای بلندآوازه، خیلی ساده و با بهکارگیریِ ابزارِ مکانیکی، به دور از آدابِ آیینی و معنوی، صورت میگیرد و در ظرفهای پلاستیکی، به خواستارانش، عَرضه و گاه فروخته میشود. شوربختانه میبینیم که در برخی نقاطِ ایران عزیز، به ویژه چند شهر بزرگِ آن، تقلید از جامعۀ شتابزدۀ صنعتی و روی
آوردنِ افراد به فست فود که مضرّات جسمیِ فراوانی هم دارد لذّت حضور در کنار سفرههایی را که با دعا پهن میگردید و با شُکر، جمع میشد، سلب کرده است و افزون بر ایجاد تشتّت در جمعیّتهای بزرگ و همدلِ انسانی، همبستگیِ اجتماع کوچک خانواده را نیز به سمت فردگرایی و تنهایی سوق داده است. در پایان امید میداریم که مناسبتِ «روز جهانی غذا»، به فرصتی برای بازنگری در ارزشهای فرهنگیِ عجین با مقولۀ «خوراک»، تبدیل شود و غذاهای آیینیِ استانهای مختلف کشور، بهویژه خراسان رضوی، با همۀ ابعاد فرهنگی و زیر و بمهای مربوط به تهیّه و تولیدشان، شناسایی و در فهرست غذاهای ملّی ایران ثبت و ضبط گردند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.