|

به مناسبت سوم دسامبر، روز جهانی معلولان

شکرانۀ سلامت و دانایی

نیما اتابک‌مُشیر

«معلولیّت»، نوعی نقص یا ناهنجاریِ جسمی، روانی و عملکردی است که در انجام فعّالیّت‌های طبیعی یک انسان، خدشه یا وقفه ایجاد می‌کند. عمده‌ترین علل بروز این ویژگی، مشکلات ژنتیکی، عوارض دوران بارداری مادر، بی‌مبالاتی‌ در مراقبت‌های دورۀ نوزادی، عدم واکسیناسیونِ به‌موقع، بیماری‌های میکروبی و ضربه یا تصادمِ ناشی از جنگ و انواع سوانح طبیعی و غیرطبیعی است. پدیدۀ معلولیّت، سابقه‌ای به قدمت تاریخ زندگی بشر دارد. نوع مواجهۀ انسان‌های سالم با معلولان در طول تاریخ، پنج مرحله داشته‌است:1ـ حذف و طرد معلولان از جامعه2ـ دور کردن معلولان از دیدِ مردم و نگهداری آنان در نوانخانه‌ها 3ـ نگهداری شبانه‌روزی از معلولان و ارائۀ خدماتِ مؤسّسه‌ای به آن‌ها 4ـ عرضۀ خدمات تلفیقی به معلولان برای زندگی در جمع خانواده و حضور در متن جامعه
5 ـ ایجاد زمینۀ خودشکوفایی معلولان و کارآفرینی برای استقلال‌بخشی مالی به آنان. بزرگ‌ترین نیازِ جامعۀ معلولان جهان، به رسمیت شناخته شدنِ آنان به عنوان شهروندانِ درجۀ یک است. آنان خواستار رسیدن به فرصت‌های برابر اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی اند. خوب است یادآور شویم که اصولِ اعلام‌شده در منشورِ سازمانِ ملل متّحد، حفظ منزلت و ارزش ذاتیِ همۀ اعضای خانوادۀ بشری را الزامی دانسته و هرگونه تبعیض میان آحاد آدمیان را ناپسند شمرده‌ است. «تبعیض بر پایۀ معلولیت»، به معنای قائل شدنِ هرگونه تمایز، استثنا و یا محدودیّت به خاطرِ معلولیّت است.
هرچند تفاوت، نقص و یا ناهنجاریِ موجود در فردِ معلول، معمولاً پایدار و در مواردی غیر قابلِ درمان است، امّا میزان ناتوانی یا کم‌توانیِ معلولان، بسته به شدّت و ضعفِ عواملِ معلولیّت، می‌تواند تخفیف یابد یا کاملاً جبران شود. امروزه برای هرگروه از معلولان، فرایندِ توانبخشیِ متناسبی، طرّاحی و اجرا می‌شود. در حال حاضر، در کشورهای پیشرفته، حکومت‌ها، وظیفۀ حمایت از معلولان را بر عهده گرفته‌اند و در کنار سازمان‌های مردم‌نهاد، به نحو گسترده و مؤثّری به تأمین نیازهای این دسته از شهروندان می‌پردازند. برای مثال، در گزارش‌هایی که فرستادگان وزارت کار و امور اجتماعی کشورمان به کشورهای انگلستان، سوئد و آلمان دربارۀ توانبخشی و اشتغال معلولان، تنظیم و ارائه کرده‌اند، این گونه ذکر شده که آن کشورها به کارفرمایانی که فردی معلول را به کار بگیرند، یارانه می‌پردازند و برای آن‌که معلولانِ شاغل، از عهدۀ کار برآیند، به آنان خدماتِ تکنولوژیکی عرضه می‌کنند و در محلّ کارشان هم تغییرات ویژه صورت می‌دهند و حتّی دستیاری برایشان استخدام می‌نمایند. در ایرانِ ما نیز حمایت‌های بسیار تحسین‌برانگیز و ارزشمندی از سوی نظام اسلامی، بویژه سازمان بهزیستی کلّ کشور به معلولان و مددجویان، ارائه می‌شود؛ امّا بخش اعظمی از بار سنگینِ کمک‌رسانی به این گروه از همنوعان، بر دوش مردمِ نیکخواه و خیّرانِ ایثارگر و گشاده‌دست، قرار گرفته‌ است. چهل و دو سالِ پیش در پی کوشش‌های روانشاد عبدالله هنری که خود، ویلچرنشین بود، آسایشگاهی با ظرفیت مراقبت از 200 نفر در شهر مشهد گشایش یافت و پذیرای معلولانی شد که در یک نوانخانۀ حقیر، زندگی دشوار و ذلّت‌باری را می‌گذراندند. این آسایشگاه، بعدها تغییراتِ بسیاری را از سر گذراند و با عنوان آسایشگاه شهید فیّاض‌بخش و با ظرفیت نگهداری 500 نفر، در خدمتِ معلولانِ جسمی ـ حرکتی قرار گرفت و به آنان امکانِ اقامت شبانه‌روزی و برخی خدمات توانبخشی را عرضه داشت. پژوهش‌های مبتنی بر سرشماری نفوس کشور در سال 1375، نشان می‌دهد که تنها در شهر مقدّس مشهد، تعدادِ معلولانِ جسمی ـ حرکتی، در اوایل دهۀ هشتاد، حدود نود هزار نفر بوده‌است. با این وصف، بسنده کردن به آسایشگاه 500 تخت خوابیِ فیّاض‌بخش، به این معنی است که به ازای یکصد و شصت توان‌یابِ مشهدی، تنها یک تخت وجود داشته‌باشد. آسایشگاه معلولانِ ذهنی بی سرپرست شهید بهشتی نیز از بزرگ‌ترین مجموعه‌های نگهداری معلولانِ ذهنی رها شده و بی سرپرستِ پسر در استان خراسان رضوی است که کمک‌های دولتیِ ناچیزی دریافت می‌کند و یکی از مشکلات این مرکز آن است که به دلیل مجهول الهویه بودنِ معلولانش، یارانۀ دولتی که «حقّ مسلّم» این گروه از هموطنان است به آن‌ها تعلق نمی‌گیرد و به هر 110 نفرِ این مددجویان، تنها مبلغ 250 هزار تومان بودجه تخصیص می‌یابد. با وجودِ این کاستی‌ها، چندین طرحِ ارزشمند و پربازده نیز در خراسان رضوی برای خدمت به مددجویانِ خانه‌نشین صورت گرفته‌ است. به گفتۀ دکتر محمّدرضا پوریوسف، معاون امور توانبخشی ادارۀ کلّ بهزیستی خراسان رضوی، طرحِ ویژۀ مراقبت از معلولان در منزل، با 240 نیروی زبده برای دومین سال متوالی در استان پیاده می-گردد و هر مراقب، چهار معلول را به شکل رایگان زیر پوشش قرار می‌دهد. امّا این تعداد نیز بسیار کم است. زیرا چنان‌که پیشتر گفتیم در خراسان رضوی، 90هزار معلول وجود دارد که تنها به هزار تن از آنان، چنین خدمتی عرضه می‌شود. اقدامات فرهنگی ـ رفاهیِ خوبی نیز برای جامعۀ معلول کشور در خراسان رضوی صورت گرفته‌ است. کلنگ‌زنی زائرسرای گروه هدف بهزیستی در شهر ثامن به مساحت 870 متر مربّع و فاصلۀ 700 متری با حرم مطهّر، یکی از این خدمات ارزنده محسوب می‌شود. چنان‌که بیان کردیم محدودیت‌های منابع مالی دولت در رفع نیاز جامعۀ معلول کشور، به ویژه معلولان خراسان رضوی، ضرورت تلاش و نیکوکاریِ خیّران را بیش از هر زمان دیگر، پررنگ ساخته‌ است. مجتمع توان‌ یابان مشهد، که از سال1377 هجری شمسی، تأسیس گردیده، یکی از موفّق‌ترین نهادهای خصوصی و مردمی در ارائۀ خدمت شایسته به معلولان خراسان رضوی است. بنیان‌گذاران این مجتمع، مصمّم بوده‌اند عنوان «معلول» را که از آن، نوعی نقص و کاستی به ذهن، متبادر می‌گردد، تغییر دهند و نام «توان‌یاب» را به اعضای تحت پوشش خود، اطلاق نمایند. ایجاد واحدهای متعدّد فیزیوتراپی، مشاوره، درمان، ورزش و تربیت بدنی، کاریابی و اشتغال، و ناوگان حمل و نقلِ مناسب برای اعضا، بخشی از نتایج فعّالیّت خیّران در این مرکز به‌شمار می‌آید.
گزارش‌های رسیده از اقصی نقاط جهان، حاکی از آن است که جامعۀ جهانی در دومین دهۀ قرن بیست و یکم، عزمِ آن دارد که بیش از گذشته، به موضوع حضور 680 میلیونیِ معلولان بیندیشد و اجرای کنوانسیون‌های مربوط به حقوقِ این شمارِ بالا از همنوعان را جدّی بگیرد. امیدواریم که جمهوری اسلامی ایران و به‌ویژه خراسان رضوی نیز در راستای عمل به مفاد کنوانسیون‌ حقوق معلولان، مصوّب 13 دسامبر 2006 میلادی در مجمع عمومی سازمان ملل متّحد، تلاشی مضاعف کند. البتّه ملّت خیرخواه و باعاطفۀ ایران، هرگز برای یاری رساندن به مددجویان، تعلّل نمی‌کنند و در این امر خداپسندانه نیازی به هیچ اشارۀ حقوقی یا قانونی ندارند. این مردم همواره به شکلی داوطلبانه در مسیرِ نیکی به همنوعان خود گام برمی‌دارند و این رفتار را مایۀ تقرّب به آستان ربوبی و شکرانۀ سلامت و برخورداری خود می‌دانند. قراین نشان می‌دهد که یکی از مهم‌ترین دلایلِ بروزِ معلولیت در ایران، وجود ژن‌های معیوب در ساختارِ تناسلیِ والدین است که گاه، چندین خواهر و برادر را به رنج و نقصی مشابه، گرفتار می‌سازد. باید پذیرفت که اقدام در جهت پیشگیری از به دنیا آمدنِ فرزندان معلول، بسیار سنجیده‌تر از صرفِ هزینه‌های توانبخشی برای آنان است. تردید نداریم که حضورِ معلولان در یک جامعه، فرصتی طلایی برای خدمت‌رسانی، احسان و جلب رضای پروردگار مهربان محسوب می‌شود و وجودِ هر مددخواه، عرصه‌ای برای محک خوردنِ ایثارِ مددکنندگان است. امّا فراموش نمی‌کنیم که داناییِ ما نیز مسئولیّت آور است و باید با اطلاع‌رسانیِ دقیقِ خود به مردمانِ کم‌دانش، تا حدّ امکان، نسبت به کاهشِ ضریبِ خطرِ رشد آمارِ معلولانِ مادرزادی در کشور کوشا باشیم. قداست بخشیدن به معلولیّت‌های مادرزادی و پاک کردنِ صورتِ مسئله، یک مغالطه و خودفریبیِ نابخشودنی است؛ چرا که حق تعالی نیز در نهمین آیه از سورۀ مبارکۀ زمر، با طرح استفهامی انکاری، از نابرابریِ دانایان و نادانان سخن می‌گوید. این کلام الهی، شاید بدان معنا باشد که انتظارِ ذاتِ پاک احدیّت از دانایان، به‌مراتب، بیشتر بوده و یکی از راه‌های شُکر نعمت دانایی، توسعه بخشیدن و فراگیرسازی آن است.
«معلولیّت»، نوعی نقص یا ناهنجاریِ جسمی، روانی و عملکردی است که در انجام فعّالیّت‌های طبیعی یک انسان، خدشه یا وقفه ایجاد می‌کند. عمده‌ترین علل بروز این ویژگی، مشکلات ژنتیکی، عوارض دوران بارداری مادر، بی‌مبالاتی‌ در مراقبت‌های دورۀ نوزادی، عدم واکسیناسیونِ به‌موقع، بیماری‌های میکروبی و ضربه یا تصادمِ ناشی از جنگ و انواع سوانح طبیعی و غیرطبیعی است. پدیدۀ معلولیّت، سابقه‌ای به قدمت تاریخ زندگی بشر دارد. نوع مواجهۀ انسان‌های سالم با معلولان در طول تاریخ، پنج مرحله داشته‌است:1ـ حذف و طرد معلولان از جامعه2ـ دور کردن معلولان از دیدِ مردم و نگهداری آنان در نوانخانه‌ها 3ـ نگهداری شبانه‌روزی از معلولان و ارائۀ خدماتِ مؤسّسه‌ای به آن‌ها 4ـ عرضۀ خدمات تلفیقی به معلولان برای زندگی در جمع خانواده و حضور در متن جامعه
5 ـ ایجاد زمینۀ خودشکوفایی معلولان و کارآفرینی برای استقلال‌بخشی مالی به آنان. بزرگ‌ترین نیازِ جامعۀ معلولان جهان، به رسمیت شناخته شدنِ آنان به عنوان شهروندانِ درجۀ یک است. آنان خواستار رسیدن به فرصت‌های برابر اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی اند. خوب است یادآور شویم که اصولِ اعلام‌شده در منشورِ سازمانِ ملل متّحد، حفظ منزلت و ارزش ذاتیِ همۀ اعضای خانوادۀ بشری را الزامی دانسته و هرگونه تبعیض میان آحاد آدمیان را ناپسند شمرده‌ است. «تبعیض بر پایۀ معلولیت»، به معنای قائل شدنِ هرگونه تمایز، استثنا و یا محدودیّت به خاطرِ معلولیّت است.
هرچند تفاوت، نقص و یا ناهنجاریِ موجود در فردِ معلول، معمولاً پایدار و در مواردی غیر قابلِ درمان است، امّا میزان ناتوانی یا کم‌توانیِ معلولان، بسته به شدّت و ضعفِ عواملِ معلولیّت، می‌تواند تخفیف یابد یا کاملاً جبران شود. امروزه برای هرگروه از معلولان، فرایندِ توانبخشیِ متناسبی، طرّاحی و اجرا می‌شود. در حال حاضر، در کشورهای پیشرفته، حکومت‌ها، وظیفۀ حمایت از معلولان را بر عهده گرفته‌اند و در کنار سازمان‌های مردم‌نهاد، به نحو گسترده و مؤثّری به تأمین نیازهای این دسته از شهروندان می‌پردازند. برای مثال، در گزارش‌هایی که فرستادگان وزارت کار و امور اجتماعی کشورمان به کشورهای انگلستان، سوئد و آلمان دربارۀ توانبخشی و اشتغال معلولان، تنظیم و ارائه کرده‌اند، این گونه ذکر شده که آن کشورها به کارفرمایانی که فردی معلول را به کار بگیرند، یارانه می‌پردازند و برای آن‌که معلولانِ شاغل، از عهدۀ کار برآیند، به آنان خدماتِ تکنولوژیکی عرضه می‌کنند و در محلّ کارشان هم تغییرات ویژه صورت می‌دهند و حتّی دستیاری برایشان استخدام می‌نمایند. در ایرانِ ما نیز حمایت‌های بسیار تحسین‌برانگیز و ارزشمندی از سوی نظام اسلامی، بویژه سازمان بهزیستی کلّ کشور به معلولان و مددجویان، ارائه می‌شود؛ امّا بخش اعظمی از بار سنگینِ کمک‌رسانی به این گروه از همنوعان، بر دوش مردمِ نیکخواه و خیّرانِ ایثارگر و گشاده‌دست، قرار گرفته‌ است. چهل و دو سالِ پیش در پی کوشش‌های روانشاد عبدالله هنری که خود، ویلچرنشین بود، آسایشگاهی با ظرفیت مراقبت از 200 نفر در شهر مشهد گشایش یافت و پذیرای معلولانی شد که در یک نوانخانۀ حقیر، زندگی دشوار و ذلّت‌باری را می‌گذراندند. این آسایشگاه، بعدها تغییراتِ بسیاری را از سر گذراند و با عنوان آسایشگاه شهید فیّاض‌بخش و با ظرفیت نگهداری 500 نفر، در خدمتِ معلولانِ جسمی ـ حرکتی قرار گرفت و به آنان امکانِ اقامت شبانه‌روزی و برخی خدمات توانبخشی را عرضه داشت. پژوهش‌های مبتنی بر سرشماری نفوس کشور در سال 1375، نشان می‌دهد که تنها در شهر مقدّس مشهد، تعدادِ معلولانِ جسمی ـ حرکتی، در اوایل دهۀ هشتاد، حدود نود هزار نفر بوده‌است. با این وصف، بسنده کردن به آسایشگاه 500 تخت خوابیِ فیّاض‌بخش، به این معنی است که به ازای یکصد و شصت توان‌یابِ مشهدی، تنها یک تخت وجود داشته‌باشد. آسایشگاه معلولانِ ذهنی بی سرپرست شهید بهشتی نیز از بزرگ‌ترین مجموعه‌های نگهداری معلولانِ ذهنی رها شده و بی سرپرستِ پسر در استان خراسان رضوی است که کمک‌های دولتیِ ناچیزی دریافت می‌کند و یکی از مشکلات این مرکز آن است که به دلیل مجهول الهویه بودنِ معلولانش، یارانۀ دولتی که «حقّ مسلّم» این گروه از هموطنان است به آن‌ها تعلق نمی‌گیرد و به هر 110 نفرِ این مددجویان، تنها مبلغ 250 هزار تومان بودجه تخصیص می‌یابد. با وجودِ این کاستی‌ها، چندین طرحِ ارزشمند و پربازده نیز در خراسان رضوی برای خدمت به مددجویانِ خانه‌نشین صورت گرفته‌ است. به گفتۀ دکتر محمّدرضا پوریوسف، معاون امور توانبخشی ادارۀ کلّ بهزیستی خراسان رضوی، طرحِ ویژۀ مراقبت از معلولان در منزل، با 240 نیروی زبده برای دومین سال متوالی در استان پیاده می-گردد و هر مراقب، چهار معلول را به شکل رایگان زیر پوشش قرار می‌دهد. امّا این تعداد نیز بسیار کم است. زیرا چنان‌که پیشتر گفتیم در خراسان رضوی، 90هزار معلول وجود دارد که تنها به هزار تن از آنان، چنین خدمتی عرضه می‌شود. اقدامات فرهنگی ـ رفاهیِ خوبی نیز برای جامعۀ معلول کشور در خراسان رضوی صورت گرفته‌ است. کلنگ‌زنی زائرسرای گروه هدف بهزیستی در شهر ثامن به مساحت 870 متر مربّع و فاصلۀ 700 متری با حرم مطهّر، یکی از این خدمات ارزنده محسوب می‌شود. چنان‌که بیان کردیم محدودیت‌های منابع مالی دولت در رفع نیاز جامعۀ معلول کشور، به ویژه معلولان خراسان رضوی، ضرورت تلاش و نیکوکاریِ خیّران را بیش از هر زمان دیگر، پررنگ ساخته‌ است. مجتمع توان‌ یابان مشهد، که از سال1377 هجری شمسی، تأسیس گردیده، یکی از موفّق‌ترین نهادهای خصوصی و مردمی در ارائۀ خدمت شایسته به معلولان خراسان رضوی است. بنیان‌گذاران این مجتمع، مصمّم بوده‌اند عنوان «معلول» را که از آن، نوعی نقص و کاستی به ذهن، متبادر می‌گردد، تغییر دهند و نام «توان‌یاب» را به اعضای تحت پوشش خود، اطلاق نمایند. ایجاد واحدهای متعدّد فیزیوتراپی، مشاوره، درمان، ورزش و تربیت بدنی، کاریابی و اشتغال، و ناوگان حمل و نقلِ مناسب برای اعضا، بخشی از نتایج فعّالیّت خیّران در این مرکز به‌شمار می‌آید.
گزارش‌های رسیده از اقصی نقاط جهان، حاکی از آن است که جامعۀ جهانی در دومین دهۀ قرن بیست و یکم، عزمِ آن دارد که بیش از گذشته، به موضوع حضور 680 میلیونیِ معلولان بیندیشد و اجرای کنوانسیون‌های مربوط به حقوقِ این شمارِ بالا از همنوعان را جدّی بگیرد. امیدواریم که جمهوری اسلامی ایران و به‌ویژه خراسان رضوی نیز در راستای عمل به مفاد کنوانسیون‌ حقوق معلولان، مصوّب 13 دسامبر 2006 میلادی در مجمع عمومی سازمان ملل متّحد، تلاشی مضاعف کند. البتّه ملّت خیرخواه و باعاطفۀ ایران، هرگز برای یاری رساندن به مددجویان، تعلّل نمی‌کنند و در این امر خداپسندانه نیازی به هیچ اشارۀ حقوقی یا قانونی ندارند. این مردم همواره به شکلی داوطلبانه در مسیرِ نیکی به همنوعان خود گام برمی‌دارند و این رفتار را مایۀ تقرّب به آستان ربوبی و شکرانۀ سلامت و برخورداری خود می‌دانند. قراین نشان می‌دهد که یکی از مهم‌ترین دلایلِ بروزِ معلولیت در ایران، وجود ژن‌های معیوب در ساختارِ تناسلیِ والدین است که گاه، چندین خواهر و برادر را به رنج و نقصی مشابه، گرفتار می‌سازد. باید پذیرفت که اقدام در جهت پیشگیری از به دنیا آمدنِ فرزندان معلول، بسیار سنجیده‌تر از صرفِ هزینه‌های توانبخشی برای آنان است. تردید نداریم که حضورِ معلولان در یک جامعه، فرصتی طلایی برای خدمت‌رسانی، احسان و جلب رضای پروردگار مهربان محسوب می‌شود و وجودِ هر مددخواه، عرصه‌ای برای محک خوردنِ ایثارِ مددکنندگان است. امّا فراموش نمی‌کنیم که داناییِ ما نیز مسئولیّت آور است و باید با اطلاع‌رسانیِ دقیقِ خود به مردمانِ کم‌دانش، تا حدّ امکان، نسبت به کاهشِ ضریبِ خطرِ رشد آمارِ معلولانِ مادرزادی در کشور کوشا باشیم. قداست بخشیدن به معلولیّت‌های مادرزادی و پاک کردنِ صورتِ مسئله، یک مغالطه و خودفریبیِ نابخشودنی است؛ چرا که حق تعالی نیز در نهمین آیه از سورۀ مبارکۀ زمر، با طرح استفهامی انکاری، از نابرابریِ دانایان و نادانان سخن می‌گوید. این کلام الهی، شاید بدان معنا باشد که انتظارِ ذاتِ پاک احدیّت از دانایان، به‌مراتب، بیشتر بوده و یکی از راه‌های شُکر نعمت دانایی، توسعه بخشیدن و فراگیرسازی آن است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.