نیکوترین گواه خوشاسلامی
اندیشه قدیریان
قال رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم:
مِن حُسنِ اسلامِ المَرءِ تَرکُه ما لایعنیه
«از نشانههای خوشاسلامیِ انسان، رهاکردن چیزی است که به او ربطی ندارد».
انسان مسلمان، موجودی «معتقد» به آیینِ اسلام است. واژۀ «اعتقاد»، از مشتقّاتِ مادّۀ «عَقد» به معنی «گره» است. پس هر مسلمان با ایمان آوردن به اسلام، وجودِ خویش را به عقاید و باورهای اسلامی، گره میزند و در مقابل، رشتۀ ارتباط خود را از دیگر چیزها میگسلد. بر پایۀ این حدیث نبوی، اگر بخواهیم، عیارِ اسلامباوریِ یک مسلمان را بشناسیم، باید اهتمامِ او را برای رها کردنِ چیزهایی که به وی مربوط نیست، محک بزنیم. با یک درنگ ساده، درمییابیم که دو چیز به انسان مسلمان، مربوط نمیشود: 1ـ آنچه برای او و دیگری سودی ندارد 2- آنچه به او یا دیگری زیان میرسانَد. کار ناسودمند، عقلاً مردود و شرعاً مذموم است؛ چرا که به تصریح آیات شریفۀ قرآن، خلقتِ انسان، بیهوده نبودهاست و مسلمانان نیز با عِلم به هدفمندیِ آفرینش، نباید عمر خود را صرف امور باطل و بینتیجه کنند. کارهای زیانبار هم علاوه بر قُبح عقلی، مورد نکوهش شرع اند؛ چنانکه رسول خدا فرمود: لاضرر و لا ضرارة فی الإسلام. آنچه که در ادامه میآوریم، چند مصداق کوچک و بارز برای نشان دادنِ ابعادِ وسیعِ این سخنِ نغز و موجَزِ نبوی است. به باورِ برخی مفسّران، سوگند به «عصر» در آیۀ شریفۀ «والعصر»، قَسَم به بازۀ زمانیِ فشرده و تمدیدناپذیرِ حیاتِ دنیایی است؛ فرصتی که استفادۀ ناسنجیده از آن، به زیانمندی و اندوه میانجامد. اسلام میگوید: تنها کسانی از این زمانِ اندک، بهرۀ بسیار میبرند که ایمان بیاورند و عمل صالح انجام دهند. «ایمان»، باورداشتِ قلبی به نظامنامهای الهی است که با «عمل به واجبات» و «ترک محرّمات»، به اثبات میرسد. این، همان کردار صالح است؛ رفتاری زدوده از کارهای ناروا که تمامِ وقتِ یک عبدِ مؤمن را مصروفِ امورِ روا و خداپسندانه میکند. یعنی ترکِ «مالایعنی» به قصدِ انجامِ «مایعنی». مؤمن میداند که عمری کوتاه و سرآمدنی دارد و یقین حاصل کردهاست که اگر به همین حیاتِ محدودِ دنیاییِ خویش، نقشی از معرفت بزند و به آن، ژرفایی معنوی ببخشد، زندگی قصیر و زوالپذیرش را از شأنی برابر با جاودانگی و ابدیّت، برخوردار میسازد. وانگهی، در وجودِ هریک از آدمیان، استعدادی ویژه، برای انجام کاری خاص، نهادینه گردیدهاست. پس صرفِ وقت برای خویشتنیابی و حرکت در مسیرِ کشف استعدادهای خدادادی، ما را در نپرداختن به هرآنچه که ربطی با ساختارِ آفرینشمان ندارد، کمک میکند و با توجّه به سخنِ مشهورِ «من عرف نفسه فقد عرف ربّه»، خودشناسی، مقدّمۀ خداشناسی میشود. و مگر نه این است که امام علیّ بن ابیطالب علیهالسلام فرمودهاند: «اوّلُ الدینِ معرفته». پس آدمی در پرتوِ آشنایی با استعدادهایش، از صرف زمان برای انجام کارهایی که نسبت به آنها در خود، گرایش و مایه و بُنیهای نمیبیند، اجتناب میورزد و در مقابل، با سمت و سو دادن به استعدادهای راستین و ذاتیِ خویش، به بهترین چیزی که میتواند تبدیل شود، مبدّل میگردد. از اینها نتیجه میگیریم که ترککردنِ آنچه به انسان مربوط نمیشود، به صرفهجویی او در وقت و استفادۀ نیکوتر از عمر میانجامد؛
تجسّس در کار دیگران، ضمنِ آن که نهیِ صریحِ قرآنی دارد، یک مصداقِ دیگر از کارهای «لایعنی» است. گاهی کسی را دربارۀ موضوعی که به ما مربوط نیست سؤالپیچ میکنیم. آن فرد نیز یا رنجیدهخاطر میشود و یا برای کتمانِ حقیقت و در عینِ حال، بی پاسخ نگذاشتنِ پرسشِ ما، دهان به کذب میآلاید. مسلمانِ خوشاسلام، نه تنها از رنجشِ خاطرِ دیگران دوری میجوید که از فراهم آوردنِ اسباب معصیتکاریِ دیگران نیز پرهیز میکند. با این حال، فراموش نمیکنیم که مؤمنان، امّت واحدهاند؛ یعنی صلاح و خیرِ مجموعۀ زیستی و اعتقادیشان، در گروِ امر به معروف و نهیِ از منکر است. آنان به مصداقِ سخنِ «الدّالُّ علی الخیر کفاعله»، وقتی کسی را به کار نیک، توصیه میکنند، ثوابی همسنگِ انجامدهندۀ آن نیکی دریافت میدارند و معتقدند که بیتفاوتی در برابرِ کجرفتاریِ همکیشانشان، به زیاندیدنِ جملگیِ مسلمانان خواهد انجامید. بنابراین، مسؤولیّت اجتماعی و نظارت جمعی را کاری نامرتبط به خویش نمیدانند و آن را از جنسِ سَرَک کشیدن در احوالِ شخصیِ دیگران تلقّی نمیکنند؛ بلکه آدابِ پسندیدۀ این قبیل توصیهها را میآموزند و از روشهای ناکارآمد و بیبازده آن، دوری میکنند. پرهیز از اظهار نظرهای غیر کارشناسانه در خصوص موضوعاتی که اطلاع دقیقی از آنها نداریم نیز مصداقی روشن از «ترکِ مالایعنی» است. انسان مسلمان، از قبول مسؤولیت برای انجام کاری که در آن هیچ سررشتهای ندارد و یا مهارتش در اجرا و پیادهسازیِ آن، کافی نیست، سر باز میزند. ممکن است کسانی به انگیزۀ خودنمایی، دربارۀ هر موضوعی به اظهار نظر بپردازند و برای جلب توجّهِ این و آن، خود را به تعبیرِ رایج میانِ عوام، بُنشَنِ هر آشی کنند. ترک کردنِ چنین انگیزهای نیز نشانِ خوش اسلامی است؛ چراکه جلب توجّه و عنایت خدا از جلب توجّه خلقِ خدا مهمتر است. وانگهی، وقتی کسی اظهار نظر غیرکارشناسانه میکند، دهانش را به سخنی دروغ، میآلاید و دروغگویی از محرّماتِ واجب الترک از سوی مسلمانان است؛ و اگر کسی، داوطلبِ انجامِ کاری شود که شایستگیِ انجامِ آن را ندارد، چیزی را در غیر موضعش قرار داده است و میدانیم که قراردادن یک چیز در غیرِ موضعش، مصداق بارز ظلم است و مسلمانِ خوش اسلام، از ظلم، دوری میکند. بسیاری از سخنان، شایستۀ گفتن نیست. دیدن و شنیدنِ بسیاری از مناظر و اصوات نیز اموری لایعنی است. ذهن انسان از آنچه میبیند و میشنود پر میشود و حتّی زمانی که دیگر، آن منظرۀ نامناسب، پیشِ چشمش نیست و یا آن صدای شریعتناپسند به گوشش نمیرسد، ذهنش درگیرِ آنهاست. پس هم در زمانِ رؤیت و شنیدنِ آن تصویر و صدا وقتی را هدر داده است و هم اوقاتِ دیگرِ او به سببِ درگیریِ ذهنی و مرورِ آن تصاویر و اصوات، نابود میگردد. برخی حالاتِ ناپسند قلبی نیز از جمله چیزهایی هستند که یک مسلمانِ خوشاسلام، آنها را ترک میکند. مثالی بزنیم! شخصی را در نظر آورید که نسبت به انجام اعمال صالح و پرهیز از محرّمات، بسیار مراقب و کوشاست؛ امّا از ذهنش این اندیشه میگذرد که : «چه خوب است تا این اندازه به ترکِ مالایعنی مشغولم» و در دل، چنین نتیجه بگیرد که: «چهقدر خوشاسلامم!» این حالتِ قلبی نیز که نشانِ خودشیفتگی میباشد، از چیزهایی است که با ترکِ آن میتوان به خوشاسلامی رسید. فردی را تصوّر کنید که هر روز نمازهای خود را اوّلِ وقت، در مسجد و به جماعت اقامه میکند. امّا هر بار که از مسجد، بازمیگردد و چشمش به جماعت کثیری میافتد که نماز خود را همچون او در اوّلِ وقت و به جماعت نخواندهاند و در کوچه و خیابان، غافلانه و بیهدف در تردّدند، دچار عُجب میشود و چنین میپندارد که خودش در شمارِ هدایتیافتگان است و دیگران در زمرۀ گمراهاناند. بنابراین، آن جمعیّتِ جدا افتاده از مسجد و جماعت را به چشم حقارت مینگرد. این تلقّی و طرز نگرش نیز از امور واجب الترک از سوی هر مسلمانِ خوشاسلام است. یک نمازگزارِ خوشاسلام، باید ضمن شکرگزاری از خدا که به وی توفیق شرکت در نماز جماعت را عطا فرموده، برای کسانی که نماز را سبُک میشمارند، دعا کند و از خدا بخواهد که به آنان نیز لذّت مناجات با حضرتش را بچشانَد. پرداختنِ وجوه شرعی همچون خمس و زکات و فطریه، از دیگر مصادیقِ ترکِ مالایعنی است. به این معنی که با قطع ارتباط ظاهریِ مسلمان از مالِ خود، آن هم به دستورِ شرع مقدّس اسلام، با داراییِ خودش ارتباط واقعی و پایدار پیدا میکند. او با این کار، یک سپردهگذاریِ مطمئنّ انجام میدهد و سود و پاداشی که به این سپرده تعلّق میگیرد، بسیار ماندگارتر از سودهای مالیِ ایندنیایی است.به قول صائب تبریزی: از بهرِ حفظ، سیم و زرِ بیثبات را / بهتر ز دست و دامنِ سائل، خزانه نیست... یارانِ مهربان! محرّم را به سرآوردهایم و در صَفَریم. این نکته را از نظر دور نمیداریم که کربلا، جغرافیایی محدود در عراق عرب نیست و نهضت ابی عبدالله الحسین (ع) نیز، در سال 61 هجری متوقّف نماندهاست. امام حسین علیه السلام، تنها به خوشاسلامیِ خویش نمیاندیشید؛ بلکه دغدغۀ خوشنامیِ اسلام را هم داشت. خوشاسلامیِ او، با ترکِ جان، محقّق شد و خوشاسلامیِ پیروانِ او نیز با ترکِ اقوال و افعالی محقّق میگردد که آن پیشوای شهید برای حذف و محوشان، جانفشانی کرد. حال که جبرِ تاریخی، ما را از همرکابی با سالارِ شهیدان در کربلا بازداشتهاست، نیکوست که ندای نصرتخواهیِ آن مجاهدِ مُصلح را با خوشاسلامی و شناساییِ بایست و نبایستهای مرتبط با کیانِ ایمانیِمان، لبّیک بگوییم تا با روانی پالوده و پرورده، به دیدار آفریدگار خویش نایل شویم. به یاد داشته باشیم خدا روزی دارد که در آن، اهل کارهای بیهوده و باطل میفهمند که دستشان خالی است.
مِن حُسنِ اسلامِ المَرءِ تَرکُه ما لایعنیه
«از نشانههای خوشاسلامیِ انسان، رهاکردن چیزی است که به او ربطی ندارد».
انسان مسلمان، موجودی «معتقد» به آیینِ اسلام است. واژۀ «اعتقاد»، از مشتقّاتِ مادّۀ «عَقد» به معنی «گره» است. پس هر مسلمان با ایمان آوردن به اسلام، وجودِ خویش را به عقاید و باورهای اسلامی، گره میزند و در مقابل، رشتۀ ارتباط خود را از دیگر چیزها میگسلد. بر پایۀ این حدیث نبوی، اگر بخواهیم، عیارِ اسلامباوریِ یک مسلمان را بشناسیم، باید اهتمامِ او را برای رها کردنِ چیزهایی که به وی مربوط نیست، محک بزنیم. با یک درنگ ساده، درمییابیم که دو چیز به انسان مسلمان، مربوط نمیشود: 1ـ آنچه برای او و دیگری سودی ندارد 2- آنچه به او یا دیگری زیان میرسانَد. کار ناسودمند، عقلاً مردود و شرعاً مذموم است؛ چرا که به تصریح آیات شریفۀ قرآن، خلقتِ انسان، بیهوده نبودهاست و مسلمانان نیز با عِلم به هدفمندیِ آفرینش، نباید عمر خود را صرف امور باطل و بینتیجه کنند. کارهای زیانبار هم علاوه بر قُبح عقلی، مورد نکوهش شرع اند؛ چنانکه رسول خدا فرمود: لاضرر و لا ضرارة فی الإسلام. آنچه که در ادامه میآوریم، چند مصداق کوچک و بارز برای نشان دادنِ ابعادِ وسیعِ این سخنِ نغز و موجَزِ نبوی است. به باورِ برخی مفسّران، سوگند به «عصر» در آیۀ شریفۀ «والعصر»، قَسَم به بازۀ زمانیِ فشرده و تمدیدناپذیرِ حیاتِ دنیایی است؛ فرصتی که استفادۀ ناسنجیده از آن، به زیانمندی و اندوه میانجامد. اسلام میگوید: تنها کسانی از این زمانِ اندک، بهرۀ بسیار میبرند که ایمان بیاورند و عمل صالح انجام دهند. «ایمان»، باورداشتِ قلبی به نظامنامهای الهی است که با «عمل به واجبات» و «ترک محرّمات»، به اثبات میرسد. این، همان کردار صالح است؛ رفتاری زدوده از کارهای ناروا که تمامِ وقتِ یک عبدِ مؤمن را مصروفِ امورِ روا و خداپسندانه میکند. یعنی ترکِ «مالایعنی» به قصدِ انجامِ «مایعنی». مؤمن میداند که عمری کوتاه و سرآمدنی دارد و یقین حاصل کردهاست که اگر به همین حیاتِ محدودِ دنیاییِ خویش، نقشی از معرفت بزند و به آن، ژرفایی معنوی ببخشد، زندگی قصیر و زوالپذیرش را از شأنی برابر با جاودانگی و ابدیّت، برخوردار میسازد. وانگهی، در وجودِ هریک از آدمیان، استعدادی ویژه، برای انجام کاری خاص، نهادینه گردیدهاست. پس صرفِ وقت برای خویشتنیابی و حرکت در مسیرِ کشف استعدادهای خدادادی، ما را در نپرداختن به هرآنچه که ربطی با ساختارِ آفرینشمان ندارد، کمک میکند و با توجّه به سخنِ مشهورِ «من عرف نفسه فقد عرف ربّه»، خودشناسی، مقدّمۀ خداشناسی میشود. و مگر نه این است که امام علیّ بن ابیطالب علیهالسلام فرمودهاند: «اوّلُ الدینِ معرفته». پس آدمی در پرتوِ آشنایی با استعدادهایش، از صرف زمان برای انجام کارهایی که نسبت به آنها در خود، گرایش و مایه و بُنیهای نمیبیند، اجتناب میورزد و در مقابل، با سمت و سو دادن به استعدادهای راستین و ذاتیِ خویش، به بهترین چیزی که میتواند تبدیل شود، مبدّل میگردد. از اینها نتیجه میگیریم که ترککردنِ آنچه به انسان مربوط نمیشود، به صرفهجویی او در وقت و استفادۀ نیکوتر از عمر میانجامد؛
تجسّس در کار دیگران، ضمنِ آن که نهیِ صریحِ قرآنی دارد، یک مصداقِ دیگر از کارهای «لایعنی» است. گاهی کسی را دربارۀ موضوعی که به ما مربوط نیست سؤالپیچ میکنیم. آن فرد نیز یا رنجیدهخاطر میشود و یا برای کتمانِ حقیقت و در عینِ حال، بی پاسخ نگذاشتنِ پرسشِ ما، دهان به کذب میآلاید. مسلمانِ خوشاسلام، نه تنها از رنجشِ خاطرِ دیگران دوری میجوید که از فراهم آوردنِ اسباب معصیتکاریِ دیگران نیز پرهیز میکند. با این حال، فراموش نمیکنیم که مؤمنان، امّت واحدهاند؛ یعنی صلاح و خیرِ مجموعۀ زیستی و اعتقادیشان، در گروِ امر به معروف و نهیِ از منکر است. آنان به مصداقِ سخنِ «الدّالُّ علی الخیر کفاعله»، وقتی کسی را به کار نیک، توصیه میکنند، ثوابی همسنگِ انجامدهندۀ آن نیکی دریافت میدارند و معتقدند که بیتفاوتی در برابرِ کجرفتاریِ همکیشانشان، به زیاندیدنِ جملگیِ مسلمانان خواهد انجامید. بنابراین، مسؤولیّت اجتماعی و نظارت جمعی را کاری نامرتبط به خویش نمیدانند و آن را از جنسِ سَرَک کشیدن در احوالِ شخصیِ دیگران تلقّی نمیکنند؛ بلکه آدابِ پسندیدۀ این قبیل توصیهها را میآموزند و از روشهای ناکارآمد و بیبازده آن، دوری میکنند. پرهیز از اظهار نظرهای غیر کارشناسانه در خصوص موضوعاتی که اطلاع دقیقی از آنها نداریم نیز مصداقی روشن از «ترکِ مالایعنی» است. انسان مسلمان، از قبول مسؤولیت برای انجام کاری که در آن هیچ سررشتهای ندارد و یا مهارتش در اجرا و پیادهسازیِ آن، کافی نیست، سر باز میزند. ممکن است کسانی به انگیزۀ خودنمایی، دربارۀ هر موضوعی به اظهار نظر بپردازند و برای جلب توجّهِ این و آن، خود را به تعبیرِ رایج میانِ عوام، بُنشَنِ هر آشی کنند. ترک کردنِ چنین انگیزهای نیز نشانِ خوش اسلامی است؛ چراکه جلب توجّه و عنایت خدا از جلب توجّه خلقِ خدا مهمتر است. وانگهی، وقتی کسی اظهار نظر غیرکارشناسانه میکند، دهانش را به سخنی دروغ، میآلاید و دروغگویی از محرّماتِ واجب الترک از سوی مسلمانان است؛ و اگر کسی، داوطلبِ انجامِ کاری شود که شایستگیِ انجامِ آن را ندارد، چیزی را در غیر موضعش قرار داده است و میدانیم که قراردادن یک چیز در غیرِ موضعش، مصداق بارز ظلم است و مسلمانِ خوش اسلام، از ظلم، دوری میکند. بسیاری از سخنان، شایستۀ گفتن نیست. دیدن و شنیدنِ بسیاری از مناظر و اصوات نیز اموری لایعنی است. ذهن انسان از آنچه میبیند و میشنود پر میشود و حتّی زمانی که دیگر، آن منظرۀ نامناسب، پیشِ چشمش نیست و یا آن صدای شریعتناپسند به گوشش نمیرسد، ذهنش درگیرِ آنهاست. پس هم در زمانِ رؤیت و شنیدنِ آن تصویر و صدا وقتی را هدر داده است و هم اوقاتِ دیگرِ او به سببِ درگیریِ ذهنی و مرورِ آن تصاویر و اصوات، نابود میگردد. برخی حالاتِ ناپسند قلبی نیز از جمله چیزهایی هستند که یک مسلمانِ خوشاسلام، آنها را ترک میکند. مثالی بزنیم! شخصی را در نظر آورید که نسبت به انجام اعمال صالح و پرهیز از محرّمات، بسیار مراقب و کوشاست؛ امّا از ذهنش این اندیشه میگذرد که : «چه خوب است تا این اندازه به ترکِ مالایعنی مشغولم» و در دل، چنین نتیجه بگیرد که: «چهقدر خوشاسلامم!» این حالتِ قلبی نیز که نشانِ خودشیفتگی میباشد، از چیزهایی است که با ترکِ آن میتوان به خوشاسلامی رسید. فردی را تصوّر کنید که هر روز نمازهای خود را اوّلِ وقت، در مسجد و به جماعت اقامه میکند. امّا هر بار که از مسجد، بازمیگردد و چشمش به جماعت کثیری میافتد که نماز خود را همچون او در اوّلِ وقت و به جماعت نخواندهاند و در کوچه و خیابان، غافلانه و بیهدف در تردّدند، دچار عُجب میشود و چنین میپندارد که خودش در شمارِ هدایتیافتگان است و دیگران در زمرۀ گمراهاناند. بنابراین، آن جمعیّتِ جدا افتاده از مسجد و جماعت را به چشم حقارت مینگرد. این تلقّی و طرز نگرش نیز از امور واجب الترک از سوی هر مسلمانِ خوشاسلام است. یک نمازگزارِ خوشاسلام، باید ضمن شکرگزاری از خدا که به وی توفیق شرکت در نماز جماعت را عطا فرموده، برای کسانی که نماز را سبُک میشمارند، دعا کند و از خدا بخواهد که به آنان نیز لذّت مناجات با حضرتش را بچشانَد. پرداختنِ وجوه شرعی همچون خمس و زکات و فطریه، از دیگر مصادیقِ ترکِ مالایعنی است. به این معنی که با قطع ارتباط ظاهریِ مسلمان از مالِ خود، آن هم به دستورِ شرع مقدّس اسلام، با داراییِ خودش ارتباط واقعی و پایدار پیدا میکند. او با این کار، یک سپردهگذاریِ مطمئنّ انجام میدهد و سود و پاداشی که به این سپرده تعلّق میگیرد، بسیار ماندگارتر از سودهای مالیِ ایندنیایی است.به قول صائب تبریزی: از بهرِ حفظ، سیم و زرِ بیثبات را / بهتر ز دست و دامنِ سائل، خزانه نیست... یارانِ مهربان! محرّم را به سرآوردهایم و در صَفَریم. این نکته را از نظر دور نمیداریم که کربلا، جغرافیایی محدود در عراق عرب نیست و نهضت ابی عبدالله الحسین (ع) نیز، در سال 61 هجری متوقّف نماندهاست. امام حسین علیه السلام، تنها به خوشاسلامیِ خویش نمیاندیشید؛ بلکه دغدغۀ خوشنامیِ اسلام را هم داشت. خوشاسلامیِ او، با ترکِ جان، محقّق شد و خوشاسلامیِ پیروانِ او نیز با ترکِ اقوال و افعالی محقّق میگردد که آن پیشوای شهید برای حذف و محوشان، جانفشانی کرد. حال که جبرِ تاریخی، ما را از همرکابی با سالارِ شهیدان در کربلا بازداشتهاست، نیکوست که ندای نصرتخواهیِ آن مجاهدِ مُصلح را با خوشاسلامی و شناساییِ بایست و نبایستهای مرتبط با کیانِ ایمانیِمان، لبّیک بگوییم تا با روانی پالوده و پرورده، به دیدار آفریدگار خویش نایل شویم. به یاد داشته باشیم خدا روزی دارد که در آن، اهل کارهای بیهوده و باطل میفهمند که دستشان خالی است.
قال رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم:
مِن حُسنِ اسلامِ المَرءِ تَرکُه ما لایعنیه
«از نشانههای خوشاسلامیِ انسان، رهاکردن چیزی است که به او ربطی ندارد».
انسان مسلمان، موجودی «معتقد» به آیینِ اسلام است. واژۀ «اعتقاد»، از مشتقّاتِ مادّۀ «عَقد» به معنی «گره» است. پس هر مسلمان با ایمان آوردن به اسلام، وجودِ خویش را به عقاید و باورهای اسلامی، گره میزند و در مقابل، رشتۀ ارتباط خود را از دیگر چیزها میگسلد. بر پایۀ این حدیث نبوی، اگر بخواهیم، عیارِ اسلامباوریِ یک مسلمان را بشناسیم، باید اهتمامِ او را برای رها کردنِ چیزهایی که به وی مربوط نیست، محک بزنیم. با یک درنگ ساده، درمییابیم که دو چیز به انسان مسلمان، مربوط نمیشود: 1ـ آنچه برای او و دیگری سودی ندارد 2- آنچه به او یا دیگری زیان میرسانَد. کار ناسودمند، عقلاً مردود و شرعاً مذموم است؛ چرا که به تصریح آیات شریفۀ قرآن، خلقتِ انسان، بیهوده نبودهاست و مسلمانان نیز با عِلم به هدفمندیِ آفرینش، نباید عمر خود را صرف امور باطل و بینتیجه کنند. کارهای زیانبار هم علاوه بر قُبح عقلی، مورد نکوهش شرع اند؛ چنانکه رسول خدا فرمود: لاضرر و لا ضرارة فی الإسلام. آنچه که در ادامه میآوریم، چند مصداق کوچک و بارز برای نشان دادنِ ابعادِ وسیعِ این سخنِ نغز و موجَزِ نبوی است. به باورِ برخی مفسّران، سوگند به «عصر» در آیۀ شریفۀ «والعصر»، قَسَم به بازۀ زمانیِ فشرده و تمدیدناپذیرِ حیاتِ دنیایی است؛ فرصتی که استفادۀ ناسنجیده از آن، به زیانمندی و اندوه میانجامد. اسلام میگوید: تنها کسانی از این زمانِ اندک، بهرۀ بسیار میبرند که ایمان بیاورند و عمل صالح انجام دهند. «ایمان»، باورداشتِ قلبی به نظامنامهای الهی است که با «عمل به واجبات» و «ترک محرّمات»، به اثبات میرسد. این، همان کردار صالح است؛ رفتاری زدوده از کارهای ناروا که تمامِ وقتِ یک عبدِ مؤمن را مصروفِ امورِ روا و خداپسندانه میکند. یعنی ترکِ «مالایعنی» به قصدِ انجامِ «مایعنی». مؤمن میداند که عمری کوتاه و سرآمدنی دارد و یقین حاصل کردهاست که اگر به همین حیاتِ محدودِ دنیاییِ خویش، نقشی از معرفت بزند و به آن، ژرفایی معنوی ببخشد، زندگی قصیر و زوالپذیرش را از شأنی برابر با جاودانگی و ابدیّت، برخوردار میسازد. وانگهی، در وجودِ هریک از آدمیان، استعدادی ویژه، برای انجام کاری خاص، نهادینه گردیدهاست. پس صرفِ وقت برای خویشتنیابی و حرکت در مسیرِ کشف استعدادهای خدادادی، ما را در نپرداختن به هرآنچه که ربطی با ساختارِ آفرینشمان ندارد، کمک میکند و با توجّه به سخنِ مشهورِ «من عرف نفسه فقد عرف ربّه»، خودشناسی، مقدّمۀ خداشناسی میشود. و مگر نه این است که امام علیّ بن ابیطالب علیهالسلام فرمودهاند: «اوّلُ الدینِ معرفته». پس آدمی در پرتوِ آشنایی با استعدادهایش، از صرف زمان برای انجام کارهایی که نسبت به آنها در خود، گرایش و مایه و بُنیهای نمیبیند، اجتناب میورزد و در مقابل، با سمت و سو دادن به استعدادهای راستین و ذاتیِ خویش، به بهترین چیزی که میتواند تبدیل شود، مبدّل میگردد. از اینها نتیجه میگیریم که ترککردنِ آنچه به انسان مربوط نمیشود، به صرفهجویی او در وقت و استفادۀ نیکوتر از عمر میانجامد؛
تجسّس در کار دیگران، ضمنِ آن که نهیِ صریحِ قرآنی دارد، یک مصداقِ دیگر از کارهای «لایعنی» است. گاهی کسی را دربارۀ موضوعی که به ما مربوط نیست سؤالپیچ میکنیم. آن فرد نیز یا رنجیدهخاطر میشود و یا برای کتمانِ حقیقت و در عینِ حال، بی پاسخ نگذاشتنِ پرسشِ ما، دهان به کذب میآلاید. مسلمانِ خوشاسلام، نه تنها از رنجشِ خاطرِ دیگران دوری میجوید که از فراهم آوردنِ اسباب معصیتکاریِ دیگران نیز پرهیز میکند. با این حال، فراموش نمیکنیم که مؤمنان، امّت واحدهاند؛ یعنی صلاح و خیرِ مجموعۀ زیستی و اعتقادیشان، در گروِ امر به معروف و نهیِ از منکر است. آنان به مصداقِ سخنِ «الدّالُّ علی الخیر کفاعله»، وقتی کسی را به کار نیک، توصیه میکنند، ثوابی همسنگِ انجامدهندۀ آن نیکی دریافت میدارند و معتقدند که بیتفاوتی در برابرِ کجرفتاریِ همکیشانشان، به زیاندیدنِ جملگیِ مسلمانان خواهد انجامید. بنابراین، مسؤولیّت اجتماعی و نظارت جمعی را کاری نامرتبط به خویش نمیدانند و آن را از جنسِ سَرَک کشیدن در احوالِ شخصیِ دیگران تلقّی نمیکنند؛ بلکه آدابِ پسندیدۀ این قبیل توصیهها را میآموزند و از روشهای ناکارآمد و بیبازده آن، دوری میکنند. پرهیز از اظهار نظرهای غیر کارشناسانه در خصوص موضوعاتی که اطلاع دقیقی از آنها نداریم نیز مصداقی روشن از «ترکِ مالایعنی» است. انسان مسلمان، از قبول مسؤولیت برای انجام کاری که در آن هیچ سررشتهای ندارد و یا مهارتش در اجرا و پیادهسازیِ آن، کافی نیست، سر باز میزند. ممکن است کسانی به انگیزۀ خودنمایی، دربارۀ هر موضوعی به اظهار نظر بپردازند و برای جلب توجّهِ این و آن، خود را به تعبیرِ رایج میانِ عوام، بُنشَنِ هر آشی کنند. ترک کردنِ چنین انگیزهای نیز نشانِ خوش اسلامی است؛ چراکه جلب توجّه و عنایت خدا از جلب توجّه خلقِ خدا مهمتر است. وانگهی، وقتی کسی اظهار نظر غیرکارشناسانه میکند، دهانش را به سخنی دروغ، میآلاید و دروغگویی از محرّماتِ واجب الترک از سوی مسلمانان است؛ و اگر کسی، داوطلبِ انجامِ کاری شود که شایستگیِ انجامِ آن را ندارد، چیزی را در غیر موضعش قرار داده است و میدانیم که قراردادن یک چیز در غیرِ موضعش، مصداق بارز ظلم است و مسلمانِ خوش اسلام، از ظلم، دوری میکند. بسیاری از سخنان، شایستۀ گفتن نیست. دیدن و شنیدنِ بسیاری از مناظر و اصوات نیز اموری لایعنی است. ذهن انسان از آنچه میبیند و میشنود پر میشود و حتّی زمانی که دیگر، آن منظرۀ نامناسب، پیشِ چشمش نیست و یا آن صدای شریعتناپسند به گوشش نمیرسد، ذهنش درگیرِ آنهاست. پس هم در زمانِ رؤیت و شنیدنِ آن تصویر و صدا وقتی را هدر داده است و هم اوقاتِ دیگرِ او به سببِ درگیریِ ذهنی و مرورِ آن تصاویر و اصوات، نابود میگردد. برخی حالاتِ ناپسند قلبی نیز از جمله چیزهایی هستند که یک مسلمانِ خوشاسلام، آنها را ترک میکند. مثالی بزنیم! شخصی را در نظر آورید که نسبت به انجام اعمال صالح و پرهیز از محرّمات، بسیار مراقب و کوشاست؛ امّا از ذهنش این اندیشه میگذرد که : «چه خوب است تا این اندازه به ترکِ مالایعنی مشغولم» و در دل، چنین نتیجه بگیرد که: «چهقدر خوشاسلامم!» این حالتِ قلبی نیز که نشانِ خودشیفتگی میباشد، از چیزهایی است که با ترکِ آن میتوان به خوشاسلامی رسید. فردی را تصوّر کنید که هر روز نمازهای خود را اوّلِ وقت، در مسجد و به جماعت اقامه میکند. امّا هر بار که از مسجد، بازمیگردد و چشمش به جماعت کثیری میافتد که نماز خود را همچون او در اوّلِ وقت و به جماعت نخواندهاند و در کوچه و خیابان، غافلانه و بیهدف در تردّدند، دچار عُجب میشود و چنین میپندارد که خودش در شمارِ هدایتیافتگان است و دیگران در زمرۀ گمراهاناند. بنابراین، آن جمعیّتِ جدا افتاده از مسجد و جماعت را به چشم حقارت مینگرد. این تلقّی و طرز نگرش نیز از امور واجب الترک از سوی هر مسلمانِ خوشاسلام است. یک نمازگزارِ خوشاسلام، باید ضمن شکرگزاری از خدا که به وی توفیق شرکت در نماز جماعت را عطا فرموده، برای کسانی که نماز را سبُک میشمارند، دعا کند و از خدا بخواهد که به آنان نیز لذّت مناجات با حضرتش را بچشانَد. پرداختنِ وجوه شرعی همچون خمس و زکات و فطریه، از دیگر مصادیقِ ترکِ مالایعنی است. به این معنی که با قطع ارتباط ظاهریِ مسلمان از مالِ خود، آن هم به دستورِ شرع مقدّس اسلام، با داراییِ خودش ارتباط واقعی و پایدار پیدا میکند. او با این کار، یک سپردهگذاریِ مطمئنّ انجام میدهد و سود و پاداشی که به این سپرده تعلّق میگیرد، بسیار ماندگارتر از سودهای مالیِ ایندنیایی است.به قول صائب تبریزی: از بهرِ حفظ، سیم و زرِ بیثبات را / بهتر ز دست و دامنِ سائل، خزانه نیست... یارانِ مهربان! محرّم را به سرآوردهایم و در صَفَریم. این نکته را از نظر دور نمیداریم که کربلا، جغرافیایی محدود در عراق عرب نیست و نهضت ابی عبدالله الحسین (ع) نیز، در سال 61 هجری متوقّف نماندهاست. امام حسین علیه السلام، تنها به خوشاسلامیِ خویش نمیاندیشید؛ بلکه دغدغۀ خوشنامیِ اسلام را هم داشت. خوشاسلامیِ او، با ترکِ جان، محقّق شد و خوشاسلامیِ پیروانِ او نیز با ترکِ اقوال و افعالی محقّق میگردد که آن پیشوای شهید برای حذف و محوشان، جانفشانی کرد. حال که جبرِ تاریخی، ما را از همرکابی با سالارِ شهیدان در کربلا بازداشتهاست، نیکوست که ندای نصرتخواهیِ آن مجاهدِ مُصلح را با خوشاسلامی و شناساییِ بایست و نبایستهای مرتبط با کیانِ ایمانیِمان، لبّیک بگوییم تا با روانی پالوده و پرورده، به دیدار آفریدگار خویش نایل شویم. به یاد داشته باشیم خدا روزی دارد که در آن، اهل کارهای بیهوده و باطل میفهمند که دستشان خالی است.
مِن حُسنِ اسلامِ المَرءِ تَرکُه ما لایعنیه
«از نشانههای خوشاسلامیِ انسان، رهاکردن چیزی است که به او ربطی ندارد».
انسان مسلمان، موجودی «معتقد» به آیینِ اسلام است. واژۀ «اعتقاد»، از مشتقّاتِ مادّۀ «عَقد» به معنی «گره» است. پس هر مسلمان با ایمان آوردن به اسلام، وجودِ خویش را به عقاید و باورهای اسلامی، گره میزند و در مقابل، رشتۀ ارتباط خود را از دیگر چیزها میگسلد. بر پایۀ این حدیث نبوی، اگر بخواهیم، عیارِ اسلامباوریِ یک مسلمان را بشناسیم، باید اهتمامِ او را برای رها کردنِ چیزهایی که به وی مربوط نیست، محک بزنیم. با یک درنگ ساده، درمییابیم که دو چیز به انسان مسلمان، مربوط نمیشود: 1ـ آنچه برای او و دیگری سودی ندارد 2- آنچه به او یا دیگری زیان میرسانَد. کار ناسودمند، عقلاً مردود و شرعاً مذموم است؛ چرا که به تصریح آیات شریفۀ قرآن، خلقتِ انسان، بیهوده نبودهاست و مسلمانان نیز با عِلم به هدفمندیِ آفرینش، نباید عمر خود را صرف امور باطل و بینتیجه کنند. کارهای زیانبار هم علاوه بر قُبح عقلی، مورد نکوهش شرع اند؛ چنانکه رسول خدا فرمود: لاضرر و لا ضرارة فی الإسلام. آنچه که در ادامه میآوریم، چند مصداق کوچک و بارز برای نشان دادنِ ابعادِ وسیعِ این سخنِ نغز و موجَزِ نبوی است. به باورِ برخی مفسّران، سوگند به «عصر» در آیۀ شریفۀ «والعصر»، قَسَم به بازۀ زمانیِ فشرده و تمدیدناپذیرِ حیاتِ دنیایی است؛ فرصتی که استفادۀ ناسنجیده از آن، به زیانمندی و اندوه میانجامد. اسلام میگوید: تنها کسانی از این زمانِ اندک، بهرۀ بسیار میبرند که ایمان بیاورند و عمل صالح انجام دهند. «ایمان»، باورداشتِ قلبی به نظامنامهای الهی است که با «عمل به واجبات» و «ترک محرّمات»، به اثبات میرسد. این، همان کردار صالح است؛ رفتاری زدوده از کارهای ناروا که تمامِ وقتِ یک عبدِ مؤمن را مصروفِ امورِ روا و خداپسندانه میکند. یعنی ترکِ «مالایعنی» به قصدِ انجامِ «مایعنی». مؤمن میداند که عمری کوتاه و سرآمدنی دارد و یقین حاصل کردهاست که اگر به همین حیاتِ محدودِ دنیاییِ خویش، نقشی از معرفت بزند و به آن، ژرفایی معنوی ببخشد، زندگی قصیر و زوالپذیرش را از شأنی برابر با جاودانگی و ابدیّت، برخوردار میسازد. وانگهی، در وجودِ هریک از آدمیان، استعدادی ویژه، برای انجام کاری خاص، نهادینه گردیدهاست. پس صرفِ وقت برای خویشتنیابی و حرکت در مسیرِ کشف استعدادهای خدادادی، ما را در نپرداختن به هرآنچه که ربطی با ساختارِ آفرینشمان ندارد، کمک میکند و با توجّه به سخنِ مشهورِ «من عرف نفسه فقد عرف ربّه»، خودشناسی، مقدّمۀ خداشناسی میشود. و مگر نه این است که امام علیّ بن ابیطالب علیهالسلام فرمودهاند: «اوّلُ الدینِ معرفته». پس آدمی در پرتوِ آشنایی با استعدادهایش، از صرف زمان برای انجام کارهایی که نسبت به آنها در خود، گرایش و مایه و بُنیهای نمیبیند، اجتناب میورزد و در مقابل، با سمت و سو دادن به استعدادهای راستین و ذاتیِ خویش، به بهترین چیزی که میتواند تبدیل شود، مبدّل میگردد. از اینها نتیجه میگیریم که ترککردنِ آنچه به انسان مربوط نمیشود، به صرفهجویی او در وقت و استفادۀ نیکوتر از عمر میانجامد؛
تجسّس در کار دیگران، ضمنِ آن که نهیِ صریحِ قرآنی دارد، یک مصداقِ دیگر از کارهای «لایعنی» است. گاهی کسی را دربارۀ موضوعی که به ما مربوط نیست سؤالپیچ میکنیم. آن فرد نیز یا رنجیدهخاطر میشود و یا برای کتمانِ حقیقت و در عینِ حال، بی پاسخ نگذاشتنِ پرسشِ ما، دهان به کذب میآلاید. مسلمانِ خوشاسلام، نه تنها از رنجشِ خاطرِ دیگران دوری میجوید که از فراهم آوردنِ اسباب معصیتکاریِ دیگران نیز پرهیز میکند. با این حال، فراموش نمیکنیم که مؤمنان، امّت واحدهاند؛ یعنی صلاح و خیرِ مجموعۀ زیستی و اعتقادیشان، در گروِ امر به معروف و نهیِ از منکر است. آنان به مصداقِ سخنِ «الدّالُّ علی الخیر کفاعله»، وقتی کسی را به کار نیک، توصیه میکنند، ثوابی همسنگِ انجامدهندۀ آن نیکی دریافت میدارند و معتقدند که بیتفاوتی در برابرِ کجرفتاریِ همکیشانشان، به زیاندیدنِ جملگیِ مسلمانان خواهد انجامید. بنابراین، مسؤولیّت اجتماعی و نظارت جمعی را کاری نامرتبط به خویش نمیدانند و آن را از جنسِ سَرَک کشیدن در احوالِ شخصیِ دیگران تلقّی نمیکنند؛ بلکه آدابِ پسندیدۀ این قبیل توصیهها را میآموزند و از روشهای ناکارآمد و بیبازده آن، دوری میکنند. پرهیز از اظهار نظرهای غیر کارشناسانه در خصوص موضوعاتی که اطلاع دقیقی از آنها نداریم نیز مصداقی روشن از «ترکِ مالایعنی» است. انسان مسلمان، از قبول مسؤولیت برای انجام کاری که در آن هیچ سررشتهای ندارد و یا مهارتش در اجرا و پیادهسازیِ آن، کافی نیست، سر باز میزند. ممکن است کسانی به انگیزۀ خودنمایی، دربارۀ هر موضوعی به اظهار نظر بپردازند و برای جلب توجّهِ این و آن، خود را به تعبیرِ رایج میانِ عوام، بُنشَنِ هر آشی کنند. ترک کردنِ چنین انگیزهای نیز نشانِ خوش اسلامی است؛ چراکه جلب توجّه و عنایت خدا از جلب توجّه خلقِ خدا مهمتر است. وانگهی، وقتی کسی اظهار نظر غیرکارشناسانه میکند، دهانش را به سخنی دروغ، میآلاید و دروغگویی از محرّماتِ واجب الترک از سوی مسلمانان است؛ و اگر کسی، داوطلبِ انجامِ کاری شود که شایستگیِ انجامِ آن را ندارد، چیزی را در غیر موضعش قرار داده است و میدانیم که قراردادن یک چیز در غیرِ موضعش، مصداق بارز ظلم است و مسلمانِ خوش اسلام، از ظلم، دوری میکند. بسیاری از سخنان، شایستۀ گفتن نیست. دیدن و شنیدنِ بسیاری از مناظر و اصوات نیز اموری لایعنی است. ذهن انسان از آنچه میبیند و میشنود پر میشود و حتّی زمانی که دیگر، آن منظرۀ نامناسب، پیشِ چشمش نیست و یا آن صدای شریعتناپسند به گوشش نمیرسد، ذهنش درگیرِ آنهاست. پس هم در زمانِ رؤیت و شنیدنِ آن تصویر و صدا وقتی را هدر داده است و هم اوقاتِ دیگرِ او به سببِ درگیریِ ذهنی و مرورِ آن تصاویر و اصوات، نابود میگردد. برخی حالاتِ ناپسند قلبی نیز از جمله چیزهایی هستند که یک مسلمانِ خوشاسلام، آنها را ترک میکند. مثالی بزنیم! شخصی را در نظر آورید که نسبت به انجام اعمال صالح و پرهیز از محرّمات، بسیار مراقب و کوشاست؛ امّا از ذهنش این اندیشه میگذرد که : «چه خوب است تا این اندازه به ترکِ مالایعنی مشغولم» و در دل، چنین نتیجه بگیرد که: «چهقدر خوشاسلامم!» این حالتِ قلبی نیز که نشانِ خودشیفتگی میباشد، از چیزهایی است که با ترکِ آن میتوان به خوشاسلامی رسید. فردی را تصوّر کنید که هر روز نمازهای خود را اوّلِ وقت، در مسجد و به جماعت اقامه میکند. امّا هر بار که از مسجد، بازمیگردد و چشمش به جماعت کثیری میافتد که نماز خود را همچون او در اوّلِ وقت و به جماعت نخواندهاند و در کوچه و خیابان، غافلانه و بیهدف در تردّدند، دچار عُجب میشود و چنین میپندارد که خودش در شمارِ هدایتیافتگان است و دیگران در زمرۀ گمراهاناند. بنابراین، آن جمعیّتِ جدا افتاده از مسجد و جماعت را به چشم حقارت مینگرد. این تلقّی و طرز نگرش نیز از امور واجب الترک از سوی هر مسلمانِ خوشاسلام است. یک نمازگزارِ خوشاسلام، باید ضمن شکرگزاری از خدا که به وی توفیق شرکت در نماز جماعت را عطا فرموده، برای کسانی که نماز را سبُک میشمارند، دعا کند و از خدا بخواهد که به آنان نیز لذّت مناجات با حضرتش را بچشانَد. پرداختنِ وجوه شرعی همچون خمس و زکات و فطریه، از دیگر مصادیقِ ترکِ مالایعنی است. به این معنی که با قطع ارتباط ظاهریِ مسلمان از مالِ خود، آن هم به دستورِ شرع مقدّس اسلام، با داراییِ خودش ارتباط واقعی و پایدار پیدا میکند. او با این کار، یک سپردهگذاریِ مطمئنّ انجام میدهد و سود و پاداشی که به این سپرده تعلّق میگیرد، بسیار ماندگارتر از سودهای مالیِ ایندنیایی است.به قول صائب تبریزی: از بهرِ حفظ، سیم و زرِ بیثبات را / بهتر ز دست و دامنِ سائل، خزانه نیست... یارانِ مهربان! محرّم را به سرآوردهایم و در صَفَریم. این نکته را از نظر دور نمیداریم که کربلا، جغرافیایی محدود در عراق عرب نیست و نهضت ابی عبدالله الحسین (ع) نیز، در سال 61 هجری متوقّف نماندهاست. امام حسین علیه السلام، تنها به خوشاسلامیِ خویش نمیاندیشید؛ بلکه دغدغۀ خوشنامیِ اسلام را هم داشت. خوشاسلامیِ او، با ترکِ جان، محقّق شد و خوشاسلامیِ پیروانِ او نیز با ترکِ اقوال و افعالی محقّق میگردد که آن پیشوای شهید برای حذف و محوشان، جانفشانی کرد. حال که جبرِ تاریخی، ما را از همرکابی با سالارِ شهیدان در کربلا بازداشتهاست، نیکوست که ندای نصرتخواهیِ آن مجاهدِ مُصلح را با خوشاسلامی و شناساییِ بایست و نبایستهای مرتبط با کیانِ ایمانیِمان، لبّیک بگوییم تا با روانی پالوده و پرورده، به دیدار آفریدگار خویش نایل شویم. به یاد داشته باشیم خدا روزی دارد که در آن، اهل کارهای بیهوده و باطل میفهمند که دستشان خالی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.