فراز و فرودهای دفترتحکیموحدت
حیات در تعلیق
مهسا جزینی
همهچیز از آن دیدار هفتنفره در تابستان 58 با بنیانگذار جمهوریاسلامی آغاز شد وقتی توصیه به این شدند که «بروید بین خودتان تحکیم وحدت کنید.» اگرچه انجمنهای اسلامی، کنفدراسیون دانشجویان و سازمان دانشجویان مسلمان از خیلی پیش از انقلاب فعال شده بودند اما بحثهای اولیه که از همان زمستان 57 آغاز شده بود و این دیدار به انجمنهای اسلامی در دانشگاهها محوریت داد. در آن زمان فعالیت سیاسی دانشجویان مذهبی در دوتشکل خلاصه میشد. به جز دو دانشگاه امیرکبیر (پلیتکنیک وقت) و شریف که در آنها سازمان دانشجویان مسلمان (دانشجویان مجاهد خلق) فعال بود، در باقی دانشگاهها همه چیز در ید انجمنهای اسلامی بود. گفته شد که گروهی هفتنفره به نمایندگانی از دانشگاههای مختلف به دیدار امام رفتند و ایده شکلگیری اتحادیه هم از همانجا آغاز شد. مرامنامه و اساسنامه اولیه انجمنهای اسلامی در تابستان ۵۸ آماده شد. آقایان بیطرف، میردامادی، ابراهیم اصغرزاده، سیدزاده و محمود احمدینژاد بهعنوان اولین شورای مرکزی انتخاب شدند. در کارگروه تعیین نام هم نام موقت «دفترتحکیموحدت انجمنهای اسلامی» انتخاب شد. دانشجویان فهرست 15نفرهای از شخصیتها را به
امام ارایه کرده و خواستار انتخاب پنجنفر از بین آنها شدند. سرانجام علیاکبر هاشمیرفسنجانی، محمد مجتهدشبستری، ابوالحسن بنیصدر (و یا حبیبی)، موسویخویینیها و آیتالله خامنهای شورای نظارت بر دفترتحکیموحدت را تشکیل دادند.
پس از تشکیل ابتدایی دفتر تحکیم و قبل از شروع رسمی فعالتهایش بود که بحث اشغال سفارت آمریکا مطرح شد که هدایت آن غالبا با موسسان دفتر تحکیم بود همزمان با تابستان ۵۹ و تعطیلی دانشگاهها، دفترتحکیموحدت به برگزاری دورههای آموزشی و تحقیقاتی مشغول شد. عضویت تعدادی از اعضا در ستاد انقلاب فرهنگی و اختلافات با حزب جمهوری از مهمترین اتفاقاتی است که دفترتحکیموحدت در این دوره با آن درگیر بود.
مساله این بود که اعضای تحکیم که همان منتخبان انجمنهای اسلامی دانشگاهها بودند هیچوقت یکدست نبودند. تفاوتها و گرایشها از همان ابتدا هم مشهود بود؛ اگرچه معمولا گروهی همواره دست بالا را داشتند. از همان ابتدا سه گرایش مشهود بود؛ گرایش اول که بدل به اصلاحطلبان بعدی شدند. گرایش دوم که بیشتر با جامعه روحانیت مرتبط بودند مثل بخشی از سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی آن زمان، ضرغامی رییس فعلی صداوسیما و برخی دیگر؛ که وزن بالایی در تحکیم نداشت. گرایش سوم که از این گروه هم رادیکالتر بود خاستگاهش دانشگاه علم و صنعت بود، افرادی مانند «محمود احمدینژاد» یا «علی احمدی» نمایندگان آن در تحکیم بودند. حزب جمهوری اسلامی هم به دنبال پایگاهی برای خود در بین دانشجویان میگشت اما بهنوعی در دانشگاهها دفتر تحکیم برایش رقیب محسوب میشد تا جایی که حزب، بدون هماهنگی با دفتر بهطور مستقل با انجمنهای اسلامی دانشگاهها به فعالیت پرداخت. برخی درون تحکیم به مواضع حزب جمهوری اسلامی نزدیک بودند همین باعث شد موضوع دعوت از دکتربهشتی برای شرکت در اردوی تابستانی تحکیم، اختلاف نظرهایی را در پی آورد و دو دیدگاه مخالف و موافق با حزب جمهوری در دفتر تحکیم، مقابل یکدیگر صفآرایی کنند.
با انفجار هفتتیر و شهادت آیتالله بهشتی بود که اختلافات تا حدی برطرف شد. با این حال برخی از طرفداران حزب به شورای دور بعد راه یافتند. اما پس از مدتی بر اثر فشار شورای دوره اول منزوی و از دفتر خارج شدند. در پاییز ۶۱ بود که دانشگاهها دوباره گشایش یافت، ولی دیگر تمام تشکلهای غیرتحکیمی و دفاتر تمام گروهها در دانشگاهها تعطیل شده بود و دفتر تحکیم و انجمنهای اسلامی بدون وجود هیچگونه رقیب جدی و اساسی به فعالیت میپرداختند. وزن اصلی یعنی 90درصد گرایش درون دفتر تحکیم متعلق به نیروهای خط امام یا همان اصلاحطلبهای بعدی بود. غلبه نگاه این گروه تا سالهای 66 و 67 هم ادامه داشت. وضعیت خاص سیاسی کشور که تفرق را نمیپذیرفت و از سویی هم گرایش سیاسی تحکیمیها با دولت وقت به یکدستبودن درون تحکیم کمک میکرد. گفتمان حاکم بر دفتر تحکیم در این دوران طرفداری از گفتمان حاکم بر دولت، دفاع از تدوام جنگ و مخالفت با لیبرالیسم بود. تحکیم مدافع طبقات ضعیف و محرومان بود و در انتخابات هم با خانه کارگر و انجمن اسلامی مهندسان در برابر حزب جمهوری اسلامی و جامعه روحانیت مبارز که ائتلاف راست بودند، ائتلاف میکرد تا جایی که در سالهای 62 و 67 در جریان انتخابات مجلسهای دوم و سوم نام ائتلاف خود را ائتلاف محرومین و مستضعفین گذاشته بودند. سال 67 هم که بحث اسلام ناب محمدی در برابر اسلام آمریکایی مطرح شد، تحکیم پرچمدار این گفتمان شد. دفترتحکیموحدت تشکیلات بیرقیبی به نظر میرسید اگرچه از همان نیمهدهه 60 کمکم رقبایی برایش پیدا شد مانند اتحادیه انجمنهای اسلامی دانشجویان و دانشآموختگان دانشگاهها و مراکز آموزش عالی متعلق به طبرزدی که بیشتر به هاشمی رییسجمهور بعدی گرایش داشتند و در سال ۱۳۶۳ توسط فراکسیون راست اتحادیه انجمنهای اسلامی دانشجویان (دفترتحکیموحدت) تشکیل شده بود. جامعه اسلامی دانشجویان هم گروه دیگری بودند که در سال 68 با گرایش سیاسی راست تشکیل شدند. در این سالهاست که دفترتحکیموحدت هر ساله به مناسبت 13آبان یا مناسبتهای مختلف بیانیه میدهد. گاهی نسبت به گزینش سهانگارانه دانشجویان و هجوم متخصصان غیرمتعهد هشدار میدهد و در اتمام حجت با مسوولان از قدرتگیری مجدد گروههای آموزشی در دانشکدهها و دخالت هیاتهای علمی در امر گزینش و ممانعت از ورود نیرویهای علمی متعهد و انقلابی گلایه میکند.
با آغاز دولت سازندگی دفتر تحکیم که حاکم بلامنازع فضای سیاسی دانشگاهها و تاثیرگذار در کشور تا پیش از این بود با چالشهای عمدهای روبهرو میشود. حاکمیت به اشکال مختلف سعی در محدودسازی دفترتحکیموحدت دارد. زمانه جدیدی آغاز شده بود که دوسوی قضیه حرف هم را نمیفهمیدند. «علی باقری» عضو دفتر تحکیم در سالهای آخر دهه60 و اوایل 70، معتقد است در این دوره تحکیم بهعنوان یک جریان سیاسی با نگاه به مقطع گذشته به عرصههای جدید نگاه میکرد: «در زمینه اقتصادی عمده جهتگیری همانند دوره قبل بود که اصرار بر عدالت اجتماعی و رفع تبعیضهای اقتصادی در جامعه داشت و این بهطور طبیعی با سیاستهای تعدیل و بازسازی زاویه پیدا میکند. در بحث سیاست خارجی همان نگاه استکبارستیزی که در دهه قبل آغازگر سیاستهای مشخص جامعه و نظام بود و تحکیم هم همین را تبلیغ میکرد، با چالش مواجه میشود چون در مقابل سیاست تنشزدایی با دنیا قرار میگیرد. حاکمیت در داخل هم بهدنبال غیرسیاسیکردن فضای علمی دانشگاهی کشور بود.» به گفته «علی باقری» این چالش، ابتدا و شاهبیت این دهه است که تا دومخرداد76 ادامه پیدا میکند. در این هشت سال (76-68) هم تقریبا تعارض یا دستهبندی خاصی درون دفتر تحکیم و انجمنهای اسلامی شاهد نیستیم و همگرایی همچنان بیش از واگرایی است. گاهی برخی اختلافها هست اما نه به آن شدت که منتج به فراکسیون یا جناحبندی شود. علی باقری میگوید: «البته تلاشهایی از سوی برخی دستگاههای حاکمیتی در جهت ایجاد شقاق در انجمنها و یارکشیها و مقابل قراردادن آنها با هژمونی جریان دفتر تحکیم بهعنوان مرکزیت انجمنهای اسلامی صورت میگیرد اما با شکست مواجه میشود دلیل عمده این است که تحکیم هنوز پایهها و پشتوانهاش محکم و وصل به یکدهه اقتدار و پویایی و بالندگی است.» مثل جامعه اسلامی دانشجویان که متعلق به راست سنتی است و در همان سالها ایجاد شد، سعی میکند در این فضا عرضاندام کند: «تشکل متعلق به طبرزدی هم که در این مقطع از بیرون هم حمایت میشد اما ظاهرا از درون دانشگاه جان میگرفت، تلاشهایی میکند اما خیلی پا نمیگیرد.» حتی تلاشهایی که برای ورود افرادی با گرایش راست به انجمنهای اسلامی صورت میگیرد هم شکست خورد. «باقری» علت همه اینها را در ناهمسانی صدای دفتر تحکیم با هژمونی گفتمانی سیاست حاکم میداند.
اتفاق مهمی که شاخصه تغییر نگاه حاکمیت به جنبش دانشجویی در این دوران است، به برگزاری مراسم 13آبان باز میگردد تا پیش از این یعنی از سال 59 تا 69 انجمنهای اسلامی و دفترتحکیموحدت؛ دعوتکننده اصلی و هماهنگی برگزاری این مراسم را در سراسر کشور برعهده داشتند اما از آن زمان به بعد این شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی است که متولی برگزاری این مراسم در شکل و هیبت دولتی میشود در سال 72 تحکیم با صدور بیانیه شدیداللحنی از دولتیشدن این مراسم گلایه میکند. گلایه به آنجا بازمیگشت که در آن سال برخلاف سالهای قبل، اتحادیه انجمنهای اسلامی (تحکیم وحدت) به جلسهای که شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی هر ساله برای برگزاری این مراسم تشکیل میدهد، حتی دعوت هم نمیشود. سال 69 از دفتر ریاستجمهوری به دانشگاه تهران ابلاغ شده بود که نماینده انجمن اسلامی باید سخنرانی خود را از روی متنی که پیشتر مورد رویت قرار گرفته باشد قرائت کند. سال 70 اما فضا باز هم بر دفترتحکیموحدت تنگتر گرفته میشود و از دفتر ریاست جمهوری ابلاغ میشود که به جای بیانیه انجمن اسلامی باید بیانیه تشکلهای اسلامی دانشگاه قرائت شود.
حادثه مهم این سالهای دفتر تحکیم که در مقایسه با ادعای گفتمانی سالهای بعد تحکیم، به نوعی متناقص یا متضاد جلوه میکند، برهمزدن سخنرانی ناطقنوری به مناسبت سالگرد شهادت مرتضی مطهری در دانشگاه تهران از سوی انجمن اسلامی دانشگاه تهران است؛ رخدادی که «باقری» آن را در راستای اعتراض به پاگرفتن جریانهای غیردانشجویی در دانشگاه میداند نه مخالفت با سخنرانی ناطق: «ما مشکلی با آقای ناطق نداشتیم، به روند دعوت از ایشان نقد داشتیم. موضوع این بود که در جلسهای با امضای جامعه اسلامی دانشجویان که فاقد پایگاه بودند و معلوم نبود که اعضایش چطور و با چه فرآیندی انتخاب شده بودند، از ایشان دعوت صورت گرفته بود. خاطرم هست که همان زمان درگفتوگوهایی با دستاندرکاران جلسه پیشنهاد شده بود که دعوت به امضای نهاد نمایندگی رهبری انجام شود که مورد قبول واقع نشد.» این نوع برخورد از یک سابقه تاریخی برمیخاست. اینکه انجمنهای اسلامی و در راس آن دفترتحکیموحدت طی سالهای گذشته تنها تشکل قانونی به رسمیتشناخته دانشجویی دانشگاهها بودند و این اعتقاد به تکصدایی در دانشگاهها را بهعنوان حقی مسلم برای خود هم پذیرفته بودند. البته بعد از سال 71 که شورایعالی انقلاب فرهنگی آییننامه تشکلهای اسلامی دانشجویی را تصویب و ابلاغ میکند، کمکم یخ انجمنها هم میشکند و حضور اغیار را میپذیرند، اگرچه این پذیرش توام با همکاری نیست، یک تعامل بسته است؛ بهویژه با تشکلهایی که فاقد پایگاه دانشجویی هستند.
نکته مهم اما این است که تغییرات گفتمانی در دفتر تحکیم هم از همینجاست که آغاز میشود تا به دوم خرداد 76 میرسد. به گفته باقری «خطوط گفتمانی تحکیم در دهه اول و ابتدای دهه دوم چند محور کلی داشت یکی عدالتخواهی و دیگری ضدیت با سرمایهداری که محور همه جریانهای دانشجویی چپ به مفهوم کلاسیک بود. استکبارستیزی و تعارض و مخالفت و تعمیق دشمنی با آمریکا بهعنوان قدرت مسلط جهانی از محورهای دیگر گفتمانی حرکت تحکیم است. اگرچه به گفته او «بحث آزادیخواهی و اینکه دانشجو باید بتواند در فضای آزاد تنفس کند، از همان ابتدای در کنار دوتای قبلی مطرح است اما عمده نیست.» آنچه باعث میشود گفتمان حاشیهای تحکیم در این دهه پررنگ شود طبیعتا تضاد گفتمانی با جناح حاکم و در نهایت آن چیزی است که به گفته باقری« فشارهای جانبی برای خاموشکردن صدای ناهمگون» نامیده میشود؛ چیزی که لاجرم حرکت دانشجویی را به شکل طبیعی به سوی اصل آزادیخواهی سوق میدهد. رفتهرفته این خواسته به حکم جبر زمان و شرایط جلوه بیشتری هم پیدا کرد. «نقطه اوجش یکسال منتهی به دومخرداد است. اگر بیانیهها و قطعنامههای راهپیماییهای آن زمان را ببینید در مقایسه با قبل به روشنی این نکته قابلمشاهده است که تاکید بر اصول آزادیخواهی در کشور به شکل پررنگتری خود را نشان میدهد و آن دو شعار دیگر را رفتهرفته تحتالشعاع خود قرار میدهد. تغییر بطئی درون دفتر تحکیم محصول شرایط سیاسی اجتماعی آن هشتسال است. »
پیش به سوی دموکراتیزاسیون
با آغاز تحول گفتمانی در دفترتحکیموحدت که برخاسته از انجمنهای اسلامی و چرخش از عدالتخواهی به آزادیخواهی بود، یک اتفاق داخلی هم به این گفتمان شکل عینیتری بخشید و آن تغییر در شکل برگزاری انتخابات به ابتکار انجمن اسلامی دانشگاه امیرکبیر و تغییر اساسنامه آن بود که بعدا به تمامی انجمنها تسری یافت. امیرکبیر اولین دانشگاهی بود که انتخابات آزاد در سطح دانشگاه برگزار کرد تا پیش از آن اعضای داخلی انجمن مجمععمومی برگزار میکردند و شورای مرکزی از دل آن تعیین شد.
این موج سرآغاز تغییراتی بود که به موج مدرن دفترتحکیموحدت مشهور شد و جریان مقابل آنکه این تغییرات را قبول نداشت به جریان سنتی مشهور شد. اگرچه فقط این نبود و تفاوتهای نگرشی دیگری هم وجود داشت. «حجت شریفی» عضو دفترتحکیموحدت در نیمه دوم دهه70 میگوید: «مثلا جریان سنتیتر در سالهای اول دهه70 به خط امام و مجمع روحانیون مبارز و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی گرایش بیشتری داشت اما نحلههای فکری طیف مدرن بیشتر مبتنی بر تفکرات دکتر «سروش» بود و رفتهرفته این موج به سایر دانشگاهها هم کشیده شد. از دانشگاههای عضو فراکسیون سنتی میتوان به دانشگاههای تهران و علومپزشکی تهران، تربیتمدرس، شهیدبهشتی، گرگان و علوم پزشکی یزد اشاره کرد. دانشگاههایی مانند علم و صنعت، امیرکبیر، شریف، خواجه نصرالدینطوسی، صنعتی اصفهان، تربیتمعلم و علامهطباطبایی نیز در فراکسیون مدرن قرار گرفتند. »
تحکیم وحدت و دومخرداد
واقعیت آن است که دفتر تحکیم در دوره اصلاحات شباهتهایی با دوره اول در سالهای آغازین انقلاب داشت چرا که همراه و همسوی تفکر حاکم شد. تا جایی که پیروزی خاتمی را گاه مرهون برنامهریزی و کار تشکیلاتی گسترده دفتر تحکیم میدانند. «اندکی صبر ظفر نزدیک است» شعار انتخاباتی تحکیم خطاب به مردم در شوراها مجلس و ریاستجمهوری بود. این دفتر در دوران اصلاحات از فعالترین و مردمیترین عضو «جبهه دومخرداد» بود. اگرچه بعدا در اواخر سال ۱۳۸۱ از این جبهه خارج شد.
اما در داخل دفتر تحکیم تقسیمبندی سنتی و مدرن که از پیشتر ایجاد شده بود در سالهای آخر دهه70 به همریخت. به گفته «شریفی» «چون دیگر در اکثر دانشگاهها انتخابات آزاد برگزار میشد، به جز معدودی دانشگاه مثل دانشگاه تهران که هنوز انتخابات در مجمععمومی برگزار میشد، آن وابستگی به سازمان مجاهدین و مجمع روحانیون مبارز و... هم رنگ باخته بود برای همین از اواخر دهه70 گرایشات جدید شکل گرفت، مثل روشنگری، دموکراسیخواه و... . مبنای این تضادها و تفاوتها هم دانشگاه علموصنعت بود. » اتفاق مهمی که در این دوران افتاد شکلگیری دو طیف علامه و شیراز بود. اوایل دهه80 جریان سنتیتر که با برپاشدن موج انتخابات آزاد در دانشگاهها خودش را درحال حذف میدید پس از یک دوره نسبتا طولانی یکی، دوساله کشمکش و اختلاف ریشهدار با طیف مدرن دفتر تحکیم (که نهایتا منجر به ایجاد بهانه برای پلمب ساختمان قدیمی این اتحادیه در کوچه شهید رجببیگی شد)، اقدام به اعتراض به مشی غالب انجمنهای اسلامی عضو دفتر تحکیم کرد بهانه هم عدم تطابق با اساسنامه و عدمتمکین به خواست اکثریت اعضای دفترتحکیموحدت برای تغییر برخی از اعضای این جریان بود که در شورای مرکزی عضو بودند و دوره فعالیتشان به اتمام رسیده بود، کرد و همچنین اقدام به برگزاری نشست خودمانیای با حضور تنها بخشی از انجمنهای همسوی خود به اسم تمامیت دفترتحکیموحدت در دانشگاه شیراز و اعلام نوعی جدایی کرد و خودش را متولی دفترتحکیموحدت دانست. از همانجا بود که طیف شیراز با حمایت بخشی از جریان راست که از این اختلاف استفاده میکرد شکل گرفت.» این طیف اوایل دهه80 نشستی در دانشگاه شیراز داشت بدون اینکه طیف مدرن را دعوت کند. این طیف حتی با دعوت از عضو کارکشته سازمان مجاهدین (بهزاد نبوی) در نشست خود و حتی قرائت پیامی از شیخمهدی کروبی (رییس مجلس وقت) در ابتدای نشست خود سعی در مشروعیتبخشی به طیف خود داشت اما به فاصله یکهفته بعد طیف مدرنتر اعلام انشقاق کردند و نشست دیگری در دانشگاه علامه طباطبایی تشکیل دادند و از همانجا این طیف دفترتحکیموحدت که اکثریت قابلتوجهی از دانشگاهها و اعضای دفترتحکیموحدت را شامل میشد به طیف علامه موسوم شد.
«رضا حجتی» عضو سابق شورای مرکزی تحکیم درباره ریشه این شکاف به اعتماد گفته بود: «انشقاق در دفتر تحکیم بیشتر پروژهای سیاسی بود که از بیرون تقویت میشد اما زمینههایی هم در درون دفتر ایجاد شده بود. لایههایی در دفتر تحکیم بود که به پایهها و آرمانهای دهه60 پایبند بود و لایههایی هم قصد عبور از آنها را داشتند.» بهطور مشخص، شاید ریشه اختلافات را بتوان بعد از جنجالهایی که سخنرانی دکتر سروش در دانشگاه امیرکبیر بهدنبال داشت، جستوجو کرد که به مرور مجموعهای از اختلافات هویتی، ماهیتی و عملکردی، به همراه بدبینیهای جدی نسبت به برخی رفتارها و دخالتهای آشکار و پنهان به این اختلافات دامن زد. اما بیش از همه آنچه باعث انشقاق شد، نگاه طیف سنتی در انتخابات دفترتحکیموحدت و عدمتمکین برخی از اعضای شورای مرکزی به درخواست اکثریت اعضای تحکیم نسبت به پذیرش پایان حضور در ترکیب شورای مرکزی بود که همین ترس از حذفشدن از سوی این جریان، خود اقدام به حذفکردنها و ردصلاحیتها را از سوی ایشان تشدید کرده بود.
البته شاید بتوان شروع این انشعابها را در انشعاب وقوعیافته در دانشگاه شهیدچمران و علومپزشکی اهواز در سال 78 جستوجو کرد. زمانی که شورای مرکزی انجمن اسلامی کل دانشگاه شهیدچمران اهواز با صدور بیانیهای، خاتمی را بهعنوان عامل سیا متهم میکند. اما اعضای انجمن اسلامی چهار دانشکده از این دانشگاه، بیانیهای در مخالفت با آن صادر میکنند. نتیجه آن میشود که انجمنهای دانشکدههای مذکور توسط شورای مرکزی انجمن اسلامی منحل و افراد دیگری به جایشان منصوب میشوند. در انتخابات بعدی هم تعداد زیادی به دلایل سیاسی و گرایش به خاتمی ردصلاحیت میشوند تا جایی که انتخابات بیرمق و با استقبالی اندک برگزار میشود به نحوی که یکی از اعضای شورای مرکزی تنها با هفت رای انتخاب میشود. بهدنبال این رخداد گروهی به نام مجمع اسلامی دانشجویان با هماهنگی دفترتحکیموحدت دست به انتخابات جدیدی میزنند و اعلام میکنند که شورای مرکزی انجمن اسلامی دانشگاه اهواز رسمیت ندارد و فاقد پایگاه دانشجویی است. در نهایت با ورود هیات سهنفره نظارت بر تشکلهای اسلامی دانشجویان انتخابات مجدد برگزار میشود. اما روز رایگیری خالی از درگیری نیست. حامیان انجمن اسلامی قبلی به دفتر رییس دانشگاه حمله میکنند. رییس، فرار میکند اما دانشجویان تا عصر همانجا میمانند. در نهایت انجمن اسلامی اهواز از دفتر تحکیم شکایت میکند.
بعدا دردانشگاههای عضو طیف علامه هم گرایشاتی ایجاد شد که لزوما به انشقاق نرسید. مثل طیف روشنگری و طیف نواندیش در دانشگاه علموصنعت یا طیف دموکراسیخواه و لیبرال در دانشگاه تهران یا طیفها و گرایشات و فراکسیونهایی که به تناسب شدت و حدت انتقادورزی و ابراز اعتراضات و البته متاثر از اختلافات دیدگاههای افراد قدیمیتر شورای مرکزی، در بین اعضای دفترتحکیموحدت طیف علامه و انجمنهای اسلامی عضو آن به وجود میآمد که البته شاید بیشترین بروز و ظهور این فراکسیونها در هنگامه انتخاباتهای این انجمنها یا انتخابات شورای مرکزی دفترتحکیموحدت خودنمایی میکرد.
کوی دانشگاه و واقعه خرمآباد
دو اتفاق مهم دیگر هم در دوران اصلاحات بر جریان دانشجویی و بهویژه دفتر تحکیم تحمیل شد که بیش از هر چیز بر سرنوشت این اتحادیه و اعضای آن سایه افکند و روند انشقاق در این اتحادیه را تشدید کرد. یکی واقعه کوی دانشگاه در تیرماه 78 و دیگری حادثه خرمآباد در تابستان 79 بود. جناح راست در قضیه کوی دانشگاه، دفترتحکیموحدت را بهعنوانی یکی از مسببان این واقعه متهم میکرد و همین باعث شد دفترتحکیموحدت در اطلاعیهای خطاب به رییس قوهقضاییه خواستار برگزاری یک جلسه مشترک شود تا طی آن اطلاعات و مدارک خود را درباره مسببان حادثه به رییس قوه ارایه کند. در واقعه خرمآباد، گروههای فشار به مینیبوس حامل دانشجویان شرکتکننده در اردوی دفترتحکیموحدت در خرمآباد حمله کردند. کار به دخالت نیروی انتظامی کشید و بلوا بالا گرفت. اگرچه مجلس به قضیه ورود کرد و حتی مسوولان امر مانند نیروی انتظامی را برای ادای توضیح به مجلس فراخواند اما بعد از این دو واقعه کار برای دفترتحکیموحدت کمی سخت شد که مهمترین شکل بروزش را در عدمصدور مجوز برای برگزاری نشستهای سالانه میتوان دید. این درحالی بود که کمکم دفتر تحکیم هم از دولت اصلاحات فاصله میگرفت و نقدهایی را متوجه آن میکرد و همین موضوع هم به تشدید اختلافات درون دفتر تحکیم دامن میزد و از سوی دیگر بر موانع فعالیت آن میافزود. روند مانعتراشیها پس از انشعاب این اتحادیه تشدید شد و رفتهرفته اکثر شهرها و دانشگاهها از صدور مجوز برای برگزاری نشست به خصوص برای طیف علامه این تشکیلات، به بهانههای امنیتی، امتناع میورزیدند تا نهایتا از اوایل سال 83 عملا نشستی از این طیف اتحادیه، اجازه برگزاری در دانشگاهها را نمییافت.
در داخل تحکیم هم وضع ثابت نبود اگرچه در نهایت روند بهنفع طیف علامه رقم میخورد. سال 83 اردوی سالانه طیف شیراز برگزار شد اما با انشعاب پایان یافت. طیف شیراز که کمکم با بسیج همسو شد به همراه جامعه اسلامی دانشجویان، دنبال ایجاد جبهه متحد دانشجویی بود اما از سوی تعداد زیادی از انجمنهای داخل طیف با انتقادی شدید مواجه شد. طیف انشعابشده متشکل از دانشگاه علومپزشکی اردبیل، مازندران، کرمان، گلستان، مشهد و دانشگاههای فردوسی، بوشهر، شهیدبهشتی، امامباقر و ساری در اطلاعیه انشعاب خود آوردند: «امروز بعد از سهسال از آغاز ماجرای تلخ انشعاب رسمی دفترتحکیموحدت امضاکنندهها به این نتیجه رسیدند که نهتنها هیچ امیدی به اصلاح طیف شیراز نیست حتی با خوشبینانهترین عینکها هم نمیتوان حکم به استقلال این تشکیلات داد. سردمداران طیف شیراز بارها به آرمانهای اصیل جنبش دانشجویی پشت کردهاند و مرامنامه این تشکیلات را به سخره گرفتهاند. تصمیمهای طیف شیراز از بالا به پایین است و بر دوش کشنده بار سایر تشکلهایی که اصالتی در جنبش دانشجویی ندارند.»
پایان دولت خاتمی برخلاف آغازش برای جنبش دانشجویی خوشخاطره نبود. خاتمی در 16آذر آن سال در دانشگاه تهران حضور یافت اما با حجم بیسابقه و اعتراضات تندوتیز دانشجویان روبهرو شد. به دنبال این رخداد بود که دفترتحکیموحدت با یادآوری بیپاسخماندن مطالبات دانشجویی طی هشتسال و اشاره به آنچه در مراسم 16آذر رخ داد، ابتدا تایید کرد که بهتر بود اعتراض دانشجویان مدنی و منطقیتر انجام شود اما در عین حال به واکنش خاتمی نسبت به معترضان هم اعتراض کرد. برعکس طیف علامه، طیف شیراز این رخداد را قبح، کملطفی و خلاف شأن دانشجویان قلمداد کرد.
از نقاهت تا انحلال
دفترتحکیموحدت با آغاز دولت نهم با چالشهای اساسی روبهرو شد؛ تنگناهایی که حتی در دولت سازندگی هم به عمر خود ندید. اگر بحران عدمصدور مجوز برای برگزاری نشست بهویژه بعد از واقعه خرمآباد مهمترین شاخصه دوران خاتمی برای دفتر تحکیم بود اما تعلیق و انحلال انجمنها و برخورد امنیتی با برخی اعضای تحکیم و انجمنهای عضو، شاخصه عمده تاریخ این تشکل در دولت احمدینژاد شد. این اتفاقات، ربطی به رخدادهای سال88 هم نداشت و از همان سال نخست دولت نهم آغاز شده بود. در همان سال تعداد زیادی از نیروهای موسوم به فراکسیون آزادیخواه و مدرن در انتخابات انجمنهای اسلامی ردصلاحیت شدند. سال 85 یکی از اعضای دفترتحکیموحدت اینطور گلایه میکند که: «همه اتحادیهها و تشکلهای دانشجویی حامی دولت بهراحتی با وسیعترین امکانات، نشستها و مراسمهای خود را برگزار میکند اما تحکیم وحدت بهعنوان بزرگترین اتحادیه دانشجویی کشور و منتقد دولت از کوچکترین امکانات مانند دفتر مرکزی محروم است. انجمنهای عضو اتحادیه با انحلال و فعالان انجمنها با احکام کمیتههای انضباطی روبهروهستند.» سال 86 اعضای انجمنهای اسلامی در نشستی دو روزه در تهران از فشار برای انحلال انجمنهای خود و واگذاری آن به افراد موردعلاقه مدیریت دانشگاه خبر دادند. در نهایت سال 87 محمد مهدی زاهدی وزیر وقت علوم طیف علامه دفترتحکیموحدت را غیرقانونی میخواند و چند روز بعدتر هم هیات نظارت مرکزی بر تشکلها حکم به انحلال این طیف میدهد زیرا طیف علامه را طیف شیراز زده بود چرا که با ارسال نامهای به هیات نظارت مرکزی وزارت علوم خواستار رسیدگی به وضعیت طیف علامه شده بود. «مهدی عباسی» دبیر تحکیم وحدت طیف شیراز با ارسال نامهای به وزارت علوم خواستار «اعلام رسمی غیرقانونیبودن طیف علامه و پاکشدن دفتر تحکیم از لوث این جریان خودفروخته شده بود.» این درحالی بود که همان سال 52 انجمن از طیف علامه حمایت کرده بودند و قبلا هم معلوم شده بود که 93درصد انجمنها عضو طیف علامهاند. اما معلوم بود دولت نهم تمایلی به میدان دادن به دانشجویان منتقد ندارد. باقر خرمشاد، معاون فرهنگی وزارت علوم همان سال گفت که با غیرقانونی شدن طیف علامه مرجع رسیدگی به تخلفات احتمالی آن دیگر وزارت علوم نیست. اما این اتفاق با واکنش 50 انجمن اسلامی روبهرو شد که از دفترتحکیموحدت طیف علامه حمایت کرده بودند. این درحالی بود که قائممقام وزارت علوم «محمد حسینی» رسما اعلام کرد که دولت نهم هیچ وقت دفترتحکیموحدت را به رسمیت نشناخته است. 43 انجمن اسلامی وابسته به دفترتحکیموحدت در همان چهار سال نخست دولت احمدینژاد منحل شد و نزدیک به 70نفر بازداشت، محروم از تحصیل و ستارهدار و از دانشگاه اخراج میشوند.» اگرچه این دوران به نوعی دورانگذار برای دفترتحکیموحدت هم محسوب میشود؛ دورانی که این تشکیلات فرصت تامل، نقد و بازیابی رفتار گذشته خود را پیدا میکند؛ گذر از رویکرد حزبی در دوران اصلاحات به استقرار در عرصه مدنی. عبدالله مومنی سال 86 در یادداشتی در ا ین خصوص مینویسد «تجربه یکدهه اخیر حاکی از این است که حیات این تشکل درون دانشگاه تعریف میشود و این تقدم دارد بر اظهارنظر در حوزه کلان سیاسی.» او نوع ارتباط با گروههای سیاسی بیرون را در صورتی لازم میداند که در راستای فراخی عرصه عمومی باشد.
در نهایت اینکه سال 92 انتخابات تحکیم تنها با 9 انجمن برگزار میشود درحالی که طبق مصوبه شورایعالی انقلاب فرهنگی باید حداقل 20انجمن در انتخابات شرکت کنند. انجمنهای 14دانشگاه با صدور بیانیهای خواستار رسیدگی به این موضوع شدند. گفته شد که دعوا بر سر باقیماندههای انشعاب سال 80 است. امین احمدیان، عضو سابق تحکیم در اینباره گفته است: «انجمنهایی که در انتخابات اخیر شرکت کردهاند سابقه نمایندگی دانشجویان را ندارند و تنها اسمی روی کاغذ یدک میکشند و این رویکردی خلاف ذات جنبش دانشجویی است.»
ساختمان قدیمی کوچه رجب بیگی در خیابان ولیعصر پایینتر از جمهوری بعد از 12سال همچنان پلمب است. آیا در دولت روحانی امیدی به احیای قدیمیترین تشکیلات سیاسی دانشجویی جمهوری اسلامی است؟
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
اساسنامه تحکیم
اساسنامه و مرامنامه دفتر تحکیم برای اولین بار در تابستان ۱۳۵۸ تدوین شد و پس از تعطیلی نسبی دفتر، در سال ۶۰ کاملتر شد و به تصویب رسید. طبق اساسنامه تصویبی این دفتر از ششکمیسیون تشکیلات، آموزش و تحقیقات، تبلیغات، انقلاب فرهنگی، حوزه و دانشگاه و جنگ تشکیل میشد.
شورای عمومی: از انجمن اسلامی هر دانشگاه یک تا سهنماینده (با توجه به جمعیت دانشگاه) به شورای عمومی تحکیم فرستاده میشوند.
شورایمرکزی: اعضای این هیات در نشست سالانه شورای عمومی برگزیده میشوند و عالیترین نهاد اجرایی این سازمان هستند (این شیوه انتخاب اما بعدها تغییر یافت و بهطور آزاد در سطح دانشگاه برگزار میشود).
پس از تشکیل ابتدایی دفتر تحکیم و قبل از شروع رسمی فعالتهایش بود که بحث اشغال سفارت آمریکا مطرح شد که هدایت آن غالبا با موسسان دفتر تحکیم بود همزمان با تابستان ۵۹ و تعطیلی دانشگاهها، دفترتحکیموحدت به برگزاری دورههای آموزشی و تحقیقاتی مشغول شد. عضویت تعدادی از اعضا در ستاد انقلاب فرهنگی و اختلافات با حزب جمهوری از مهمترین اتفاقاتی است که دفترتحکیموحدت در این دوره با آن درگیر بود.
مساله این بود که اعضای تحکیم که همان منتخبان انجمنهای اسلامی دانشگاهها بودند هیچوقت یکدست نبودند. تفاوتها و گرایشها از همان ابتدا هم مشهود بود؛ اگرچه معمولا گروهی همواره دست بالا را داشتند. از همان ابتدا سه گرایش مشهود بود؛ گرایش اول که بدل به اصلاحطلبان بعدی شدند. گرایش دوم که بیشتر با جامعه روحانیت مرتبط بودند مثل بخشی از سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی آن زمان، ضرغامی رییس فعلی صداوسیما و برخی دیگر؛ که وزن بالایی در تحکیم نداشت. گرایش سوم که از این گروه هم رادیکالتر بود خاستگاهش دانشگاه علم و صنعت بود، افرادی مانند «محمود احمدینژاد» یا «علی احمدی» نمایندگان آن در تحکیم بودند. حزب جمهوری اسلامی هم به دنبال پایگاهی برای خود در بین دانشجویان میگشت اما بهنوعی در دانشگاهها دفتر تحکیم برایش رقیب محسوب میشد تا جایی که حزب، بدون هماهنگی با دفتر بهطور مستقل با انجمنهای اسلامی دانشگاهها به فعالیت پرداخت. برخی درون تحکیم به مواضع حزب جمهوری اسلامی نزدیک بودند همین باعث شد موضوع دعوت از دکتربهشتی برای شرکت در اردوی تابستانی تحکیم، اختلاف نظرهایی را در پی آورد و دو دیدگاه مخالف و موافق با حزب جمهوری در دفتر تحکیم، مقابل یکدیگر صفآرایی کنند.
با انفجار هفتتیر و شهادت آیتالله بهشتی بود که اختلافات تا حدی برطرف شد. با این حال برخی از طرفداران حزب به شورای دور بعد راه یافتند. اما پس از مدتی بر اثر فشار شورای دوره اول منزوی و از دفتر خارج شدند. در پاییز ۶۱ بود که دانشگاهها دوباره گشایش یافت، ولی دیگر تمام تشکلهای غیرتحکیمی و دفاتر تمام گروهها در دانشگاهها تعطیل شده بود و دفتر تحکیم و انجمنهای اسلامی بدون وجود هیچگونه رقیب جدی و اساسی به فعالیت میپرداختند. وزن اصلی یعنی 90درصد گرایش درون دفتر تحکیم متعلق به نیروهای خط امام یا همان اصلاحطلبهای بعدی بود. غلبه نگاه این گروه تا سالهای 66 و 67 هم ادامه داشت. وضعیت خاص سیاسی کشور که تفرق را نمیپذیرفت و از سویی هم گرایش سیاسی تحکیمیها با دولت وقت به یکدستبودن درون تحکیم کمک میکرد. گفتمان حاکم بر دفتر تحکیم در این دوران طرفداری از گفتمان حاکم بر دولت، دفاع از تدوام جنگ و مخالفت با لیبرالیسم بود. تحکیم مدافع طبقات ضعیف و محرومان بود و در انتخابات هم با خانه کارگر و انجمن اسلامی مهندسان در برابر حزب جمهوری اسلامی و جامعه روحانیت مبارز که ائتلاف راست بودند، ائتلاف میکرد تا جایی که در سالهای 62 و 67 در جریان انتخابات مجلسهای دوم و سوم نام ائتلاف خود را ائتلاف محرومین و مستضعفین گذاشته بودند. سال 67 هم که بحث اسلام ناب محمدی در برابر اسلام آمریکایی مطرح شد، تحکیم پرچمدار این گفتمان شد. دفترتحکیموحدت تشکیلات بیرقیبی به نظر میرسید اگرچه از همان نیمهدهه 60 کمکم رقبایی برایش پیدا شد مانند اتحادیه انجمنهای اسلامی دانشجویان و دانشآموختگان دانشگاهها و مراکز آموزش عالی متعلق به طبرزدی که بیشتر به هاشمی رییسجمهور بعدی گرایش داشتند و در سال ۱۳۶۳ توسط فراکسیون راست اتحادیه انجمنهای اسلامی دانشجویان (دفترتحکیموحدت) تشکیل شده بود. جامعه اسلامی دانشجویان هم گروه دیگری بودند که در سال 68 با گرایش سیاسی راست تشکیل شدند. در این سالهاست که دفترتحکیموحدت هر ساله به مناسبت 13آبان یا مناسبتهای مختلف بیانیه میدهد. گاهی نسبت به گزینش سهانگارانه دانشجویان و هجوم متخصصان غیرمتعهد هشدار میدهد و در اتمام حجت با مسوولان از قدرتگیری مجدد گروههای آموزشی در دانشکدهها و دخالت هیاتهای علمی در امر گزینش و ممانعت از ورود نیرویهای علمی متعهد و انقلابی گلایه میکند.
با آغاز دولت سازندگی دفتر تحکیم که حاکم بلامنازع فضای سیاسی دانشگاهها و تاثیرگذار در کشور تا پیش از این بود با چالشهای عمدهای روبهرو میشود. حاکمیت به اشکال مختلف سعی در محدودسازی دفترتحکیموحدت دارد. زمانه جدیدی آغاز شده بود که دوسوی قضیه حرف هم را نمیفهمیدند. «علی باقری» عضو دفتر تحکیم در سالهای آخر دهه60 و اوایل 70، معتقد است در این دوره تحکیم بهعنوان یک جریان سیاسی با نگاه به مقطع گذشته به عرصههای جدید نگاه میکرد: «در زمینه اقتصادی عمده جهتگیری همانند دوره قبل بود که اصرار بر عدالت اجتماعی و رفع تبعیضهای اقتصادی در جامعه داشت و این بهطور طبیعی با سیاستهای تعدیل و بازسازی زاویه پیدا میکند. در بحث سیاست خارجی همان نگاه استکبارستیزی که در دهه قبل آغازگر سیاستهای مشخص جامعه و نظام بود و تحکیم هم همین را تبلیغ میکرد، با چالش مواجه میشود چون در مقابل سیاست تنشزدایی با دنیا قرار میگیرد. حاکمیت در داخل هم بهدنبال غیرسیاسیکردن فضای علمی دانشگاهی کشور بود.» به گفته «علی باقری» این چالش، ابتدا و شاهبیت این دهه است که تا دومخرداد76 ادامه پیدا میکند. در این هشت سال (76-68) هم تقریبا تعارض یا دستهبندی خاصی درون دفتر تحکیم و انجمنهای اسلامی شاهد نیستیم و همگرایی همچنان بیش از واگرایی است. گاهی برخی اختلافها هست اما نه به آن شدت که منتج به فراکسیون یا جناحبندی شود. علی باقری میگوید: «البته تلاشهایی از سوی برخی دستگاههای حاکمیتی در جهت ایجاد شقاق در انجمنها و یارکشیها و مقابل قراردادن آنها با هژمونی جریان دفتر تحکیم بهعنوان مرکزیت انجمنهای اسلامی صورت میگیرد اما با شکست مواجه میشود دلیل عمده این است که تحکیم هنوز پایهها و پشتوانهاش محکم و وصل به یکدهه اقتدار و پویایی و بالندگی است.» مثل جامعه اسلامی دانشجویان که متعلق به راست سنتی است و در همان سالها ایجاد شد، سعی میکند در این فضا عرضاندام کند: «تشکل متعلق به طبرزدی هم که در این مقطع از بیرون هم حمایت میشد اما ظاهرا از درون دانشگاه جان میگرفت، تلاشهایی میکند اما خیلی پا نمیگیرد.» حتی تلاشهایی که برای ورود افرادی با گرایش راست به انجمنهای اسلامی صورت میگیرد هم شکست خورد. «باقری» علت همه اینها را در ناهمسانی صدای دفتر تحکیم با هژمونی گفتمانی سیاست حاکم میداند.
اتفاق مهمی که شاخصه تغییر نگاه حاکمیت به جنبش دانشجویی در این دوران است، به برگزاری مراسم 13آبان باز میگردد تا پیش از این یعنی از سال 59 تا 69 انجمنهای اسلامی و دفترتحکیموحدت؛ دعوتکننده اصلی و هماهنگی برگزاری این مراسم را در سراسر کشور برعهده داشتند اما از آن زمان به بعد این شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی است که متولی برگزاری این مراسم در شکل و هیبت دولتی میشود در سال 72 تحکیم با صدور بیانیه شدیداللحنی از دولتیشدن این مراسم گلایه میکند. گلایه به آنجا بازمیگشت که در آن سال برخلاف سالهای قبل، اتحادیه انجمنهای اسلامی (تحکیم وحدت) به جلسهای که شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی هر ساله برای برگزاری این مراسم تشکیل میدهد، حتی دعوت هم نمیشود. سال 69 از دفتر ریاستجمهوری به دانشگاه تهران ابلاغ شده بود که نماینده انجمن اسلامی باید سخنرانی خود را از روی متنی که پیشتر مورد رویت قرار گرفته باشد قرائت کند. سال 70 اما فضا باز هم بر دفترتحکیموحدت تنگتر گرفته میشود و از دفتر ریاست جمهوری ابلاغ میشود که به جای بیانیه انجمن اسلامی باید بیانیه تشکلهای اسلامی دانشگاه قرائت شود.
حادثه مهم این سالهای دفتر تحکیم که در مقایسه با ادعای گفتمانی سالهای بعد تحکیم، به نوعی متناقص یا متضاد جلوه میکند، برهمزدن سخنرانی ناطقنوری به مناسبت سالگرد شهادت مرتضی مطهری در دانشگاه تهران از سوی انجمن اسلامی دانشگاه تهران است؛ رخدادی که «باقری» آن را در راستای اعتراض به پاگرفتن جریانهای غیردانشجویی در دانشگاه میداند نه مخالفت با سخنرانی ناطق: «ما مشکلی با آقای ناطق نداشتیم، به روند دعوت از ایشان نقد داشتیم. موضوع این بود که در جلسهای با امضای جامعه اسلامی دانشجویان که فاقد پایگاه بودند و معلوم نبود که اعضایش چطور و با چه فرآیندی انتخاب شده بودند، از ایشان دعوت صورت گرفته بود. خاطرم هست که همان زمان درگفتوگوهایی با دستاندرکاران جلسه پیشنهاد شده بود که دعوت به امضای نهاد نمایندگی رهبری انجام شود که مورد قبول واقع نشد.» این نوع برخورد از یک سابقه تاریخی برمیخاست. اینکه انجمنهای اسلامی و در راس آن دفترتحکیموحدت طی سالهای گذشته تنها تشکل قانونی به رسمیتشناخته دانشجویی دانشگاهها بودند و این اعتقاد به تکصدایی در دانشگاهها را بهعنوان حقی مسلم برای خود هم پذیرفته بودند. البته بعد از سال 71 که شورایعالی انقلاب فرهنگی آییننامه تشکلهای اسلامی دانشجویی را تصویب و ابلاغ میکند، کمکم یخ انجمنها هم میشکند و حضور اغیار را میپذیرند، اگرچه این پذیرش توام با همکاری نیست، یک تعامل بسته است؛ بهویژه با تشکلهایی که فاقد پایگاه دانشجویی هستند.
نکته مهم اما این است که تغییرات گفتمانی در دفتر تحکیم هم از همینجاست که آغاز میشود تا به دوم خرداد 76 میرسد. به گفته باقری «خطوط گفتمانی تحکیم در دهه اول و ابتدای دهه دوم چند محور کلی داشت یکی عدالتخواهی و دیگری ضدیت با سرمایهداری که محور همه جریانهای دانشجویی چپ به مفهوم کلاسیک بود. استکبارستیزی و تعارض و مخالفت و تعمیق دشمنی با آمریکا بهعنوان قدرت مسلط جهانی از محورهای دیگر گفتمانی حرکت تحکیم است. اگرچه به گفته او «بحث آزادیخواهی و اینکه دانشجو باید بتواند در فضای آزاد تنفس کند، از همان ابتدای در کنار دوتای قبلی مطرح است اما عمده نیست.» آنچه باعث میشود گفتمان حاشیهای تحکیم در این دهه پررنگ شود طبیعتا تضاد گفتمانی با جناح حاکم و در نهایت آن چیزی است که به گفته باقری« فشارهای جانبی برای خاموشکردن صدای ناهمگون» نامیده میشود؛ چیزی که لاجرم حرکت دانشجویی را به شکل طبیعی به سوی اصل آزادیخواهی سوق میدهد. رفتهرفته این خواسته به حکم جبر زمان و شرایط جلوه بیشتری هم پیدا کرد. «نقطه اوجش یکسال منتهی به دومخرداد است. اگر بیانیهها و قطعنامههای راهپیماییهای آن زمان را ببینید در مقایسه با قبل به روشنی این نکته قابلمشاهده است که تاکید بر اصول آزادیخواهی در کشور به شکل پررنگتری خود را نشان میدهد و آن دو شعار دیگر را رفتهرفته تحتالشعاع خود قرار میدهد. تغییر بطئی درون دفتر تحکیم محصول شرایط سیاسی اجتماعی آن هشتسال است. »
پیش به سوی دموکراتیزاسیون
با آغاز تحول گفتمانی در دفترتحکیموحدت که برخاسته از انجمنهای اسلامی و چرخش از عدالتخواهی به آزادیخواهی بود، یک اتفاق داخلی هم به این گفتمان شکل عینیتری بخشید و آن تغییر در شکل برگزاری انتخابات به ابتکار انجمن اسلامی دانشگاه امیرکبیر و تغییر اساسنامه آن بود که بعدا به تمامی انجمنها تسری یافت. امیرکبیر اولین دانشگاهی بود که انتخابات آزاد در سطح دانشگاه برگزار کرد تا پیش از آن اعضای داخلی انجمن مجمععمومی برگزار میکردند و شورای مرکزی از دل آن تعیین شد.
این موج سرآغاز تغییراتی بود که به موج مدرن دفترتحکیموحدت مشهور شد و جریان مقابل آنکه این تغییرات را قبول نداشت به جریان سنتی مشهور شد. اگرچه فقط این نبود و تفاوتهای نگرشی دیگری هم وجود داشت. «حجت شریفی» عضو دفترتحکیموحدت در نیمه دوم دهه70 میگوید: «مثلا جریان سنتیتر در سالهای اول دهه70 به خط امام و مجمع روحانیون مبارز و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی گرایش بیشتری داشت اما نحلههای فکری طیف مدرن بیشتر مبتنی بر تفکرات دکتر «سروش» بود و رفتهرفته این موج به سایر دانشگاهها هم کشیده شد. از دانشگاههای عضو فراکسیون سنتی میتوان به دانشگاههای تهران و علومپزشکی تهران، تربیتمدرس، شهیدبهشتی، گرگان و علوم پزشکی یزد اشاره کرد. دانشگاههایی مانند علم و صنعت، امیرکبیر، شریف، خواجه نصرالدینطوسی، صنعتی اصفهان، تربیتمعلم و علامهطباطبایی نیز در فراکسیون مدرن قرار گرفتند. »
تحکیم وحدت و دومخرداد
واقعیت آن است که دفتر تحکیم در دوره اصلاحات شباهتهایی با دوره اول در سالهای آغازین انقلاب داشت چرا که همراه و همسوی تفکر حاکم شد. تا جایی که پیروزی خاتمی را گاه مرهون برنامهریزی و کار تشکیلاتی گسترده دفتر تحکیم میدانند. «اندکی صبر ظفر نزدیک است» شعار انتخاباتی تحکیم خطاب به مردم در شوراها مجلس و ریاستجمهوری بود. این دفتر در دوران اصلاحات از فعالترین و مردمیترین عضو «جبهه دومخرداد» بود. اگرچه بعدا در اواخر سال ۱۳۸۱ از این جبهه خارج شد.
اما در داخل دفتر تحکیم تقسیمبندی سنتی و مدرن که از پیشتر ایجاد شده بود در سالهای آخر دهه70 به همریخت. به گفته «شریفی» «چون دیگر در اکثر دانشگاهها انتخابات آزاد برگزار میشد، به جز معدودی دانشگاه مثل دانشگاه تهران که هنوز انتخابات در مجمععمومی برگزار میشد، آن وابستگی به سازمان مجاهدین و مجمع روحانیون مبارز و... هم رنگ باخته بود برای همین از اواخر دهه70 گرایشات جدید شکل گرفت، مثل روشنگری، دموکراسیخواه و... . مبنای این تضادها و تفاوتها هم دانشگاه علموصنعت بود. » اتفاق مهمی که در این دوران افتاد شکلگیری دو طیف علامه و شیراز بود. اوایل دهه80 جریان سنتیتر که با برپاشدن موج انتخابات آزاد در دانشگاهها خودش را درحال حذف میدید پس از یک دوره نسبتا طولانی یکی، دوساله کشمکش و اختلاف ریشهدار با طیف مدرن دفتر تحکیم (که نهایتا منجر به ایجاد بهانه برای پلمب ساختمان قدیمی این اتحادیه در کوچه شهید رجببیگی شد)، اقدام به اعتراض به مشی غالب انجمنهای اسلامی عضو دفتر تحکیم کرد بهانه هم عدم تطابق با اساسنامه و عدمتمکین به خواست اکثریت اعضای دفترتحکیموحدت برای تغییر برخی از اعضای این جریان بود که در شورای مرکزی عضو بودند و دوره فعالیتشان به اتمام رسیده بود، کرد و همچنین اقدام به برگزاری نشست خودمانیای با حضور تنها بخشی از انجمنهای همسوی خود به اسم تمامیت دفترتحکیموحدت در دانشگاه شیراز و اعلام نوعی جدایی کرد و خودش را متولی دفترتحکیموحدت دانست. از همانجا بود که طیف شیراز با حمایت بخشی از جریان راست که از این اختلاف استفاده میکرد شکل گرفت.» این طیف اوایل دهه80 نشستی در دانشگاه شیراز داشت بدون اینکه طیف مدرن را دعوت کند. این طیف حتی با دعوت از عضو کارکشته سازمان مجاهدین (بهزاد نبوی) در نشست خود و حتی قرائت پیامی از شیخمهدی کروبی (رییس مجلس وقت) در ابتدای نشست خود سعی در مشروعیتبخشی به طیف خود داشت اما به فاصله یکهفته بعد طیف مدرنتر اعلام انشقاق کردند و نشست دیگری در دانشگاه علامه طباطبایی تشکیل دادند و از همانجا این طیف دفترتحکیموحدت که اکثریت قابلتوجهی از دانشگاهها و اعضای دفترتحکیموحدت را شامل میشد به طیف علامه موسوم شد.
«رضا حجتی» عضو سابق شورای مرکزی تحکیم درباره ریشه این شکاف به اعتماد گفته بود: «انشقاق در دفتر تحکیم بیشتر پروژهای سیاسی بود که از بیرون تقویت میشد اما زمینههایی هم در درون دفتر ایجاد شده بود. لایههایی در دفتر تحکیم بود که به پایهها و آرمانهای دهه60 پایبند بود و لایههایی هم قصد عبور از آنها را داشتند.» بهطور مشخص، شاید ریشه اختلافات را بتوان بعد از جنجالهایی که سخنرانی دکتر سروش در دانشگاه امیرکبیر بهدنبال داشت، جستوجو کرد که به مرور مجموعهای از اختلافات هویتی، ماهیتی و عملکردی، به همراه بدبینیهای جدی نسبت به برخی رفتارها و دخالتهای آشکار و پنهان به این اختلافات دامن زد. اما بیش از همه آنچه باعث انشقاق شد، نگاه طیف سنتی در انتخابات دفترتحکیموحدت و عدمتمکین برخی از اعضای شورای مرکزی به درخواست اکثریت اعضای تحکیم نسبت به پذیرش پایان حضور در ترکیب شورای مرکزی بود که همین ترس از حذفشدن از سوی این جریان، خود اقدام به حذفکردنها و ردصلاحیتها را از سوی ایشان تشدید کرده بود.
البته شاید بتوان شروع این انشعابها را در انشعاب وقوعیافته در دانشگاه شهیدچمران و علومپزشکی اهواز در سال 78 جستوجو کرد. زمانی که شورای مرکزی انجمن اسلامی کل دانشگاه شهیدچمران اهواز با صدور بیانیهای، خاتمی را بهعنوان عامل سیا متهم میکند. اما اعضای انجمن اسلامی چهار دانشکده از این دانشگاه، بیانیهای در مخالفت با آن صادر میکنند. نتیجه آن میشود که انجمنهای دانشکدههای مذکور توسط شورای مرکزی انجمن اسلامی منحل و افراد دیگری به جایشان منصوب میشوند. در انتخابات بعدی هم تعداد زیادی به دلایل سیاسی و گرایش به خاتمی ردصلاحیت میشوند تا جایی که انتخابات بیرمق و با استقبالی اندک برگزار میشود به نحوی که یکی از اعضای شورای مرکزی تنها با هفت رای انتخاب میشود. بهدنبال این رخداد گروهی به نام مجمع اسلامی دانشجویان با هماهنگی دفترتحکیموحدت دست به انتخابات جدیدی میزنند و اعلام میکنند که شورای مرکزی انجمن اسلامی دانشگاه اهواز رسمیت ندارد و فاقد پایگاه دانشجویی است. در نهایت با ورود هیات سهنفره نظارت بر تشکلهای اسلامی دانشجویان انتخابات مجدد برگزار میشود. اما روز رایگیری خالی از درگیری نیست. حامیان انجمن اسلامی قبلی به دفتر رییس دانشگاه حمله میکنند. رییس، فرار میکند اما دانشجویان تا عصر همانجا میمانند. در نهایت انجمن اسلامی اهواز از دفتر تحکیم شکایت میکند.
بعدا دردانشگاههای عضو طیف علامه هم گرایشاتی ایجاد شد که لزوما به انشقاق نرسید. مثل طیف روشنگری و طیف نواندیش در دانشگاه علموصنعت یا طیف دموکراسیخواه و لیبرال در دانشگاه تهران یا طیفها و گرایشات و فراکسیونهایی که به تناسب شدت و حدت انتقادورزی و ابراز اعتراضات و البته متاثر از اختلافات دیدگاههای افراد قدیمیتر شورای مرکزی، در بین اعضای دفترتحکیموحدت طیف علامه و انجمنهای اسلامی عضو آن به وجود میآمد که البته شاید بیشترین بروز و ظهور این فراکسیونها در هنگامه انتخاباتهای این انجمنها یا انتخابات شورای مرکزی دفترتحکیموحدت خودنمایی میکرد.
کوی دانشگاه و واقعه خرمآباد
دو اتفاق مهم دیگر هم در دوران اصلاحات بر جریان دانشجویی و بهویژه دفتر تحکیم تحمیل شد که بیش از هر چیز بر سرنوشت این اتحادیه و اعضای آن سایه افکند و روند انشقاق در این اتحادیه را تشدید کرد. یکی واقعه کوی دانشگاه در تیرماه 78 و دیگری حادثه خرمآباد در تابستان 79 بود. جناح راست در قضیه کوی دانشگاه، دفترتحکیموحدت را بهعنوانی یکی از مسببان این واقعه متهم میکرد و همین باعث شد دفترتحکیموحدت در اطلاعیهای خطاب به رییس قوهقضاییه خواستار برگزاری یک جلسه مشترک شود تا طی آن اطلاعات و مدارک خود را درباره مسببان حادثه به رییس قوه ارایه کند. در واقعه خرمآباد، گروههای فشار به مینیبوس حامل دانشجویان شرکتکننده در اردوی دفترتحکیموحدت در خرمآباد حمله کردند. کار به دخالت نیروی انتظامی کشید و بلوا بالا گرفت. اگرچه مجلس به قضیه ورود کرد و حتی مسوولان امر مانند نیروی انتظامی را برای ادای توضیح به مجلس فراخواند اما بعد از این دو واقعه کار برای دفترتحکیموحدت کمی سخت شد که مهمترین شکل بروزش را در عدمصدور مجوز برای برگزاری نشستهای سالانه میتوان دید. این درحالی بود که کمکم دفتر تحکیم هم از دولت اصلاحات فاصله میگرفت و نقدهایی را متوجه آن میکرد و همین موضوع هم به تشدید اختلافات درون دفتر تحکیم دامن میزد و از سوی دیگر بر موانع فعالیت آن میافزود. روند مانعتراشیها پس از انشعاب این اتحادیه تشدید شد و رفتهرفته اکثر شهرها و دانشگاهها از صدور مجوز برای برگزاری نشست به خصوص برای طیف علامه این تشکیلات، به بهانههای امنیتی، امتناع میورزیدند تا نهایتا از اوایل سال 83 عملا نشستی از این طیف اتحادیه، اجازه برگزاری در دانشگاهها را نمییافت.
در داخل تحکیم هم وضع ثابت نبود اگرچه در نهایت روند بهنفع طیف علامه رقم میخورد. سال 83 اردوی سالانه طیف شیراز برگزار شد اما با انشعاب پایان یافت. طیف شیراز که کمکم با بسیج همسو شد به همراه جامعه اسلامی دانشجویان، دنبال ایجاد جبهه متحد دانشجویی بود اما از سوی تعداد زیادی از انجمنهای داخل طیف با انتقادی شدید مواجه شد. طیف انشعابشده متشکل از دانشگاه علومپزشکی اردبیل، مازندران، کرمان، گلستان، مشهد و دانشگاههای فردوسی، بوشهر، شهیدبهشتی، امامباقر و ساری در اطلاعیه انشعاب خود آوردند: «امروز بعد از سهسال از آغاز ماجرای تلخ انشعاب رسمی دفترتحکیموحدت امضاکنندهها به این نتیجه رسیدند که نهتنها هیچ امیدی به اصلاح طیف شیراز نیست حتی با خوشبینانهترین عینکها هم نمیتوان حکم به استقلال این تشکیلات داد. سردمداران طیف شیراز بارها به آرمانهای اصیل جنبش دانشجویی پشت کردهاند و مرامنامه این تشکیلات را به سخره گرفتهاند. تصمیمهای طیف شیراز از بالا به پایین است و بر دوش کشنده بار سایر تشکلهایی که اصالتی در جنبش دانشجویی ندارند.»
پایان دولت خاتمی برخلاف آغازش برای جنبش دانشجویی خوشخاطره نبود. خاتمی در 16آذر آن سال در دانشگاه تهران حضور یافت اما با حجم بیسابقه و اعتراضات تندوتیز دانشجویان روبهرو شد. به دنبال این رخداد بود که دفترتحکیموحدت با یادآوری بیپاسخماندن مطالبات دانشجویی طی هشتسال و اشاره به آنچه در مراسم 16آذر رخ داد، ابتدا تایید کرد که بهتر بود اعتراض دانشجویان مدنی و منطقیتر انجام شود اما در عین حال به واکنش خاتمی نسبت به معترضان هم اعتراض کرد. برعکس طیف علامه، طیف شیراز این رخداد را قبح، کملطفی و خلاف شأن دانشجویان قلمداد کرد.
از نقاهت تا انحلال
دفترتحکیموحدت با آغاز دولت نهم با چالشهای اساسی روبهرو شد؛ تنگناهایی که حتی در دولت سازندگی هم به عمر خود ندید. اگر بحران عدمصدور مجوز برای برگزاری نشست بهویژه بعد از واقعه خرمآباد مهمترین شاخصه دوران خاتمی برای دفتر تحکیم بود اما تعلیق و انحلال انجمنها و برخورد امنیتی با برخی اعضای تحکیم و انجمنهای عضو، شاخصه عمده تاریخ این تشکل در دولت احمدینژاد شد. این اتفاقات، ربطی به رخدادهای سال88 هم نداشت و از همان سال نخست دولت نهم آغاز شده بود. در همان سال تعداد زیادی از نیروهای موسوم به فراکسیون آزادیخواه و مدرن در انتخابات انجمنهای اسلامی ردصلاحیت شدند. سال 85 یکی از اعضای دفترتحکیموحدت اینطور گلایه میکند که: «همه اتحادیهها و تشکلهای دانشجویی حامی دولت بهراحتی با وسیعترین امکانات، نشستها و مراسمهای خود را برگزار میکند اما تحکیم وحدت بهعنوان بزرگترین اتحادیه دانشجویی کشور و منتقد دولت از کوچکترین امکانات مانند دفتر مرکزی محروم است. انجمنهای عضو اتحادیه با انحلال و فعالان انجمنها با احکام کمیتههای انضباطی روبهروهستند.» سال 86 اعضای انجمنهای اسلامی در نشستی دو روزه در تهران از فشار برای انحلال انجمنهای خود و واگذاری آن به افراد موردعلاقه مدیریت دانشگاه خبر دادند. در نهایت سال 87 محمد مهدی زاهدی وزیر وقت علوم طیف علامه دفترتحکیموحدت را غیرقانونی میخواند و چند روز بعدتر هم هیات نظارت مرکزی بر تشکلها حکم به انحلال این طیف میدهد زیرا طیف علامه را طیف شیراز زده بود چرا که با ارسال نامهای به هیات نظارت مرکزی وزارت علوم خواستار رسیدگی به وضعیت طیف علامه شده بود. «مهدی عباسی» دبیر تحکیم وحدت طیف شیراز با ارسال نامهای به وزارت علوم خواستار «اعلام رسمی غیرقانونیبودن طیف علامه و پاکشدن دفتر تحکیم از لوث این جریان خودفروخته شده بود.» این درحالی بود که همان سال 52 انجمن از طیف علامه حمایت کرده بودند و قبلا هم معلوم شده بود که 93درصد انجمنها عضو طیف علامهاند. اما معلوم بود دولت نهم تمایلی به میدان دادن به دانشجویان منتقد ندارد. باقر خرمشاد، معاون فرهنگی وزارت علوم همان سال گفت که با غیرقانونی شدن طیف علامه مرجع رسیدگی به تخلفات احتمالی آن دیگر وزارت علوم نیست. اما این اتفاق با واکنش 50 انجمن اسلامی روبهرو شد که از دفترتحکیموحدت طیف علامه حمایت کرده بودند. این درحالی بود که قائممقام وزارت علوم «محمد حسینی» رسما اعلام کرد که دولت نهم هیچ وقت دفترتحکیموحدت را به رسمیت نشناخته است. 43 انجمن اسلامی وابسته به دفترتحکیموحدت در همان چهار سال نخست دولت احمدینژاد منحل شد و نزدیک به 70نفر بازداشت، محروم از تحصیل و ستارهدار و از دانشگاه اخراج میشوند.» اگرچه این دوران به نوعی دورانگذار برای دفترتحکیموحدت هم محسوب میشود؛ دورانی که این تشکیلات فرصت تامل، نقد و بازیابی رفتار گذشته خود را پیدا میکند؛ گذر از رویکرد حزبی در دوران اصلاحات به استقرار در عرصه مدنی. عبدالله مومنی سال 86 در یادداشتی در ا ین خصوص مینویسد «تجربه یکدهه اخیر حاکی از این است که حیات این تشکل درون دانشگاه تعریف میشود و این تقدم دارد بر اظهارنظر در حوزه کلان سیاسی.» او نوع ارتباط با گروههای سیاسی بیرون را در صورتی لازم میداند که در راستای فراخی عرصه عمومی باشد.
در نهایت اینکه سال 92 انتخابات تحکیم تنها با 9 انجمن برگزار میشود درحالی که طبق مصوبه شورایعالی انقلاب فرهنگی باید حداقل 20انجمن در انتخابات شرکت کنند. انجمنهای 14دانشگاه با صدور بیانیهای خواستار رسیدگی به این موضوع شدند. گفته شد که دعوا بر سر باقیماندههای انشعاب سال 80 است. امین احمدیان، عضو سابق تحکیم در اینباره گفته است: «انجمنهایی که در انتخابات اخیر شرکت کردهاند سابقه نمایندگی دانشجویان را ندارند و تنها اسمی روی کاغذ یدک میکشند و این رویکردی خلاف ذات جنبش دانشجویی است.»
ساختمان قدیمی کوچه رجب بیگی در خیابان ولیعصر پایینتر از جمهوری بعد از 12سال همچنان پلمب است. آیا در دولت روحانی امیدی به احیای قدیمیترین تشکیلات سیاسی دانشجویی جمهوری اسلامی است؟
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
اساسنامه تحکیم
اساسنامه و مرامنامه دفتر تحکیم برای اولین بار در تابستان ۱۳۵۸ تدوین شد و پس از تعطیلی نسبی دفتر، در سال ۶۰ کاملتر شد و به تصویب رسید. طبق اساسنامه تصویبی این دفتر از ششکمیسیون تشکیلات، آموزش و تحقیقات، تبلیغات، انقلاب فرهنگی، حوزه و دانشگاه و جنگ تشکیل میشد.
شورای عمومی: از انجمن اسلامی هر دانشگاه یک تا سهنماینده (با توجه به جمعیت دانشگاه) به شورای عمومی تحکیم فرستاده میشوند.
شورایمرکزی: اعضای این هیات در نشست سالانه شورای عمومی برگزیده میشوند و عالیترین نهاد اجرایی این سازمان هستند (این شیوه انتخاب اما بعدها تغییر یافت و بهطور آزاد در سطح دانشگاه برگزار میشود).
همهچیز از آن دیدار هفتنفره در تابستان 58 با بنیانگذار جمهوریاسلامی آغاز شد وقتی توصیه به این شدند که «بروید بین خودتان تحکیم وحدت کنید.» اگرچه انجمنهای اسلامی، کنفدراسیون دانشجویان و سازمان دانشجویان مسلمان از خیلی پیش از انقلاب فعال شده بودند اما بحثهای اولیه که از همان زمستان 57 آغاز شده بود و این دیدار به انجمنهای اسلامی در دانشگاهها محوریت داد. در آن زمان فعالیت سیاسی دانشجویان مذهبی در دوتشکل خلاصه میشد. به جز دو دانشگاه امیرکبیر (پلیتکنیک وقت) و شریف که در آنها سازمان دانشجویان مسلمان (دانشجویان مجاهد خلق) فعال بود، در باقی دانشگاهها همه چیز در ید انجمنهای اسلامی بود. گفته شد که گروهی هفتنفره به نمایندگانی از دانشگاههای مختلف به دیدار امام رفتند و ایده شکلگیری اتحادیه هم از همانجا آغاز شد. مرامنامه و اساسنامه اولیه انجمنهای اسلامی در تابستان ۵۸ آماده شد. آقایان بیطرف، میردامادی، ابراهیم اصغرزاده، سیدزاده و محمود احمدینژاد بهعنوان اولین شورای مرکزی انتخاب شدند. در کارگروه تعیین نام هم نام موقت «دفترتحکیموحدت انجمنهای اسلامی» انتخاب شد. دانشجویان فهرست 15نفرهای از شخصیتها را به
امام ارایه کرده و خواستار انتخاب پنجنفر از بین آنها شدند. سرانجام علیاکبر هاشمیرفسنجانی، محمد مجتهدشبستری، ابوالحسن بنیصدر (و یا حبیبی)، موسویخویینیها و آیتالله خامنهای شورای نظارت بر دفترتحکیموحدت را تشکیل دادند.
پس از تشکیل ابتدایی دفتر تحکیم و قبل از شروع رسمی فعالتهایش بود که بحث اشغال سفارت آمریکا مطرح شد که هدایت آن غالبا با موسسان دفتر تحکیم بود همزمان با تابستان ۵۹ و تعطیلی دانشگاهها، دفترتحکیموحدت به برگزاری دورههای آموزشی و تحقیقاتی مشغول شد. عضویت تعدادی از اعضا در ستاد انقلاب فرهنگی و اختلافات با حزب جمهوری از مهمترین اتفاقاتی است که دفترتحکیموحدت در این دوره با آن درگیر بود.
مساله این بود که اعضای تحکیم که همان منتخبان انجمنهای اسلامی دانشگاهها بودند هیچوقت یکدست نبودند. تفاوتها و گرایشها از همان ابتدا هم مشهود بود؛ اگرچه معمولا گروهی همواره دست بالا را داشتند. از همان ابتدا سه گرایش مشهود بود؛ گرایش اول که بدل به اصلاحطلبان بعدی شدند. گرایش دوم که بیشتر با جامعه روحانیت مرتبط بودند مثل بخشی از سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی آن زمان، ضرغامی رییس فعلی صداوسیما و برخی دیگر؛ که وزن بالایی در تحکیم نداشت. گرایش سوم که از این گروه هم رادیکالتر بود خاستگاهش دانشگاه علم و صنعت بود، افرادی مانند «محمود احمدینژاد» یا «علی احمدی» نمایندگان آن در تحکیم بودند. حزب جمهوری اسلامی هم به دنبال پایگاهی برای خود در بین دانشجویان میگشت اما بهنوعی در دانشگاهها دفتر تحکیم برایش رقیب محسوب میشد تا جایی که حزب، بدون هماهنگی با دفتر بهطور مستقل با انجمنهای اسلامی دانشگاهها به فعالیت پرداخت. برخی درون تحکیم به مواضع حزب جمهوری اسلامی نزدیک بودند همین باعث شد موضوع دعوت از دکتربهشتی برای شرکت در اردوی تابستانی تحکیم، اختلاف نظرهایی را در پی آورد و دو دیدگاه مخالف و موافق با حزب جمهوری در دفتر تحکیم، مقابل یکدیگر صفآرایی کنند.
با انفجار هفتتیر و شهادت آیتالله بهشتی بود که اختلافات تا حدی برطرف شد. با این حال برخی از طرفداران حزب به شورای دور بعد راه یافتند. اما پس از مدتی بر اثر فشار شورای دوره اول منزوی و از دفتر خارج شدند. در پاییز ۶۱ بود که دانشگاهها دوباره گشایش یافت، ولی دیگر تمام تشکلهای غیرتحکیمی و دفاتر تمام گروهها در دانشگاهها تعطیل شده بود و دفتر تحکیم و انجمنهای اسلامی بدون وجود هیچگونه رقیب جدی و اساسی به فعالیت میپرداختند. وزن اصلی یعنی 90درصد گرایش درون دفتر تحکیم متعلق به نیروهای خط امام یا همان اصلاحطلبهای بعدی بود. غلبه نگاه این گروه تا سالهای 66 و 67 هم ادامه داشت. وضعیت خاص سیاسی کشور که تفرق را نمیپذیرفت و از سویی هم گرایش سیاسی تحکیمیها با دولت وقت به یکدستبودن درون تحکیم کمک میکرد. گفتمان حاکم بر دفتر تحکیم در این دوران طرفداری از گفتمان حاکم بر دولت، دفاع از تدوام جنگ و مخالفت با لیبرالیسم بود. تحکیم مدافع طبقات ضعیف و محرومان بود و در انتخابات هم با خانه کارگر و انجمن اسلامی مهندسان در برابر حزب جمهوری اسلامی و جامعه روحانیت مبارز که ائتلاف راست بودند، ائتلاف میکرد تا جایی که در سالهای 62 و 67 در جریان انتخابات مجلسهای دوم و سوم نام ائتلاف خود را ائتلاف محرومین و مستضعفین گذاشته بودند. سال 67 هم که بحث اسلام ناب محمدی در برابر اسلام آمریکایی مطرح شد، تحکیم پرچمدار این گفتمان شد. دفترتحکیموحدت تشکیلات بیرقیبی به نظر میرسید اگرچه از همان نیمهدهه 60 کمکم رقبایی برایش پیدا شد مانند اتحادیه انجمنهای اسلامی دانشجویان و دانشآموختگان دانشگاهها و مراکز آموزش عالی متعلق به طبرزدی که بیشتر به هاشمی رییسجمهور بعدی گرایش داشتند و در سال ۱۳۶۳ توسط فراکسیون راست اتحادیه انجمنهای اسلامی دانشجویان (دفترتحکیموحدت) تشکیل شده بود. جامعه اسلامی دانشجویان هم گروه دیگری بودند که در سال 68 با گرایش سیاسی راست تشکیل شدند. در این سالهاست که دفترتحکیموحدت هر ساله به مناسبت 13آبان یا مناسبتهای مختلف بیانیه میدهد. گاهی نسبت به گزینش سهانگارانه دانشجویان و هجوم متخصصان غیرمتعهد هشدار میدهد و در اتمام حجت با مسوولان از قدرتگیری مجدد گروههای آموزشی در دانشکدهها و دخالت هیاتهای علمی در امر گزینش و ممانعت از ورود نیرویهای علمی متعهد و انقلابی گلایه میکند.
با آغاز دولت سازندگی دفتر تحکیم که حاکم بلامنازع فضای سیاسی دانشگاهها و تاثیرگذار در کشور تا پیش از این بود با چالشهای عمدهای روبهرو میشود. حاکمیت به اشکال مختلف سعی در محدودسازی دفترتحکیموحدت دارد. زمانه جدیدی آغاز شده بود که دوسوی قضیه حرف هم را نمیفهمیدند. «علی باقری» عضو دفتر تحکیم در سالهای آخر دهه60 و اوایل 70، معتقد است در این دوره تحکیم بهعنوان یک جریان سیاسی با نگاه به مقطع گذشته به عرصههای جدید نگاه میکرد: «در زمینه اقتصادی عمده جهتگیری همانند دوره قبل بود که اصرار بر عدالت اجتماعی و رفع تبعیضهای اقتصادی در جامعه داشت و این بهطور طبیعی با سیاستهای تعدیل و بازسازی زاویه پیدا میکند. در بحث سیاست خارجی همان نگاه استکبارستیزی که در دهه قبل آغازگر سیاستهای مشخص جامعه و نظام بود و تحکیم هم همین را تبلیغ میکرد، با چالش مواجه میشود چون در مقابل سیاست تنشزدایی با دنیا قرار میگیرد. حاکمیت در داخل هم بهدنبال غیرسیاسیکردن فضای علمی دانشگاهی کشور بود.» به گفته «علی باقری» این چالش، ابتدا و شاهبیت این دهه است که تا دومخرداد76 ادامه پیدا میکند. در این هشت سال (76-68) هم تقریبا تعارض یا دستهبندی خاصی درون دفتر تحکیم و انجمنهای اسلامی شاهد نیستیم و همگرایی همچنان بیش از واگرایی است. گاهی برخی اختلافها هست اما نه به آن شدت که منتج به فراکسیون یا جناحبندی شود. علی باقری میگوید: «البته تلاشهایی از سوی برخی دستگاههای حاکمیتی در جهت ایجاد شقاق در انجمنها و یارکشیها و مقابل قراردادن آنها با هژمونی جریان دفتر تحکیم بهعنوان مرکزیت انجمنهای اسلامی صورت میگیرد اما با شکست مواجه میشود دلیل عمده این است که تحکیم هنوز پایهها و پشتوانهاش محکم و وصل به یکدهه اقتدار و پویایی و بالندگی است.» مثل جامعه اسلامی دانشجویان که متعلق به راست سنتی است و در همان سالها ایجاد شد، سعی میکند در این فضا عرضاندام کند: «تشکل متعلق به طبرزدی هم که در این مقطع از بیرون هم حمایت میشد اما ظاهرا از درون دانشگاه جان میگرفت، تلاشهایی میکند اما خیلی پا نمیگیرد.» حتی تلاشهایی که برای ورود افرادی با گرایش راست به انجمنهای اسلامی صورت میگیرد هم شکست خورد. «باقری» علت همه اینها را در ناهمسانی صدای دفتر تحکیم با هژمونی گفتمانی سیاست حاکم میداند.
اتفاق مهمی که شاخصه تغییر نگاه حاکمیت به جنبش دانشجویی در این دوران است، به برگزاری مراسم 13آبان باز میگردد تا پیش از این یعنی از سال 59 تا 69 انجمنهای اسلامی و دفترتحکیموحدت؛ دعوتکننده اصلی و هماهنگی برگزاری این مراسم را در سراسر کشور برعهده داشتند اما از آن زمان به بعد این شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی است که متولی برگزاری این مراسم در شکل و هیبت دولتی میشود در سال 72 تحکیم با صدور بیانیه شدیداللحنی از دولتیشدن این مراسم گلایه میکند. گلایه به آنجا بازمیگشت که در آن سال برخلاف سالهای قبل، اتحادیه انجمنهای اسلامی (تحکیم وحدت) به جلسهای که شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی هر ساله برای برگزاری این مراسم تشکیل میدهد، حتی دعوت هم نمیشود. سال 69 از دفتر ریاستجمهوری به دانشگاه تهران ابلاغ شده بود که نماینده انجمن اسلامی باید سخنرانی خود را از روی متنی که پیشتر مورد رویت قرار گرفته باشد قرائت کند. سال 70 اما فضا باز هم بر دفترتحکیموحدت تنگتر گرفته میشود و از دفتر ریاست جمهوری ابلاغ میشود که به جای بیانیه انجمن اسلامی باید بیانیه تشکلهای اسلامی دانشگاه قرائت شود.
حادثه مهم این سالهای دفتر تحکیم که در مقایسه با ادعای گفتمانی سالهای بعد تحکیم، به نوعی متناقص یا متضاد جلوه میکند، برهمزدن سخنرانی ناطقنوری به مناسبت سالگرد شهادت مرتضی مطهری در دانشگاه تهران از سوی انجمن اسلامی دانشگاه تهران است؛ رخدادی که «باقری» آن را در راستای اعتراض به پاگرفتن جریانهای غیردانشجویی در دانشگاه میداند نه مخالفت با سخنرانی ناطق: «ما مشکلی با آقای ناطق نداشتیم، به روند دعوت از ایشان نقد داشتیم. موضوع این بود که در جلسهای با امضای جامعه اسلامی دانشجویان که فاقد پایگاه بودند و معلوم نبود که اعضایش چطور و با چه فرآیندی انتخاب شده بودند، از ایشان دعوت صورت گرفته بود. خاطرم هست که همان زمان درگفتوگوهایی با دستاندرکاران جلسه پیشنهاد شده بود که دعوت به امضای نهاد نمایندگی رهبری انجام شود که مورد قبول واقع نشد.» این نوع برخورد از یک سابقه تاریخی برمیخاست. اینکه انجمنهای اسلامی و در راس آن دفترتحکیموحدت طی سالهای گذشته تنها تشکل قانونی به رسمیتشناخته دانشجویی دانشگاهها بودند و این اعتقاد به تکصدایی در دانشگاهها را بهعنوان حقی مسلم برای خود هم پذیرفته بودند. البته بعد از سال 71 که شورایعالی انقلاب فرهنگی آییننامه تشکلهای اسلامی دانشجویی را تصویب و ابلاغ میکند، کمکم یخ انجمنها هم میشکند و حضور اغیار را میپذیرند، اگرچه این پذیرش توام با همکاری نیست، یک تعامل بسته است؛ بهویژه با تشکلهایی که فاقد پایگاه دانشجویی هستند.
نکته مهم اما این است که تغییرات گفتمانی در دفتر تحکیم هم از همینجاست که آغاز میشود تا به دوم خرداد 76 میرسد. به گفته باقری «خطوط گفتمانی تحکیم در دهه اول و ابتدای دهه دوم چند محور کلی داشت یکی عدالتخواهی و دیگری ضدیت با سرمایهداری که محور همه جریانهای دانشجویی چپ به مفهوم کلاسیک بود. استکبارستیزی و تعارض و مخالفت و تعمیق دشمنی با آمریکا بهعنوان قدرت مسلط جهانی از محورهای دیگر گفتمانی حرکت تحکیم است. اگرچه به گفته او «بحث آزادیخواهی و اینکه دانشجو باید بتواند در فضای آزاد تنفس کند، از همان ابتدای در کنار دوتای قبلی مطرح است اما عمده نیست.» آنچه باعث میشود گفتمان حاشیهای تحکیم در این دهه پررنگ شود طبیعتا تضاد گفتمانی با جناح حاکم و در نهایت آن چیزی است که به گفته باقری« فشارهای جانبی برای خاموشکردن صدای ناهمگون» نامیده میشود؛ چیزی که لاجرم حرکت دانشجویی را به شکل طبیعی به سوی اصل آزادیخواهی سوق میدهد. رفتهرفته این خواسته به حکم جبر زمان و شرایط جلوه بیشتری هم پیدا کرد. «نقطه اوجش یکسال منتهی به دومخرداد است. اگر بیانیهها و قطعنامههای راهپیماییهای آن زمان را ببینید در مقایسه با قبل به روشنی این نکته قابلمشاهده است که تاکید بر اصول آزادیخواهی در کشور به شکل پررنگتری خود را نشان میدهد و آن دو شعار دیگر را رفتهرفته تحتالشعاع خود قرار میدهد. تغییر بطئی درون دفتر تحکیم محصول شرایط سیاسی اجتماعی آن هشتسال است. »
پیش به سوی دموکراتیزاسیون
با آغاز تحول گفتمانی در دفترتحکیموحدت که برخاسته از انجمنهای اسلامی و چرخش از عدالتخواهی به آزادیخواهی بود، یک اتفاق داخلی هم به این گفتمان شکل عینیتری بخشید و آن تغییر در شکل برگزاری انتخابات به ابتکار انجمن اسلامی دانشگاه امیرکبیر و تغییر اساسنامه آن بود که بعدا به تمامی انجمنها تسری یافت. امیرکبیر اولین دانشگاهی بود که انتخابات آزاد در سطح دانشگاه برگزار کرد تا پیش از آن اعضای داخلی انجمن مجمععمومی برگزار میکردند و شورای مرکزی از دل آن تعیین شد.
این موج سرآغاز تغییراتی بود که به موج مدرن دفترتحکیموحدت مشهور شد و جریان مقابل آنکه این تغییرات را قبول نداشت به جریان سنتی مشهور شد. اگرچه فقط این نبود و تفاوتهای نگرشی دیگری هم وجود داشت. «حجت شریفی» عضو دفترتحکیموحدت در نیمه دوم دهه70 میگوید: «مثلا جریان سنتیتر در سالهای اول دهه70 به خط امام و مجمع روحانیون مبارز و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی گرایش بیشتری داشت اما نحلههای فکری طیف مدرن بیشتر مبتنی بر تفکرات دکتر «سروش» بود و رفتهرفته این موج به سایر دانشگاهها هم کشیده شد. از دانشگاههای عضو فراکسیون سنتی میتوان به دانشگاههای تهران و علومپزشکی تهران، تربیتمدرس، شهیدبهشتی، گرگان و علوم پزشکی یزد اشاره کرد. دانشگاههایی مانند علم و صنعت، امیرکبیر، شریف، خواجه نصرالدینطوسی، صنعتی اصفهان، تربیتمعلم و علامهطباطبایی نیز در فراکسیون مدرن قرار گرفتند. »
تحکیم وحدت و دومخرداد
واقعیت آن است که دفتر تحکیم در دوره اصلاحات شباهتهایی با دوره اول در سالهای آغازین انقلاب داشت چرا که همراه و همسوی تفکر حاکم شد. تا جایی که پیروزی خاتمی را گاه مرهون برنامهریزی و کار تشکیلاتی گسترده دفتر تحکیم میدانند. «اندکی صبر ظفر نزدیک است» شعار انتخاباتی تحکیم خطاب به مردم در شوراها مجلس و ریاستجمهوری بود. این دفتر در دوران اصلاحات از فعالترین و مردمیترین عضو «جبهه دومخرداد» بود. اگرچه بعدا در اواخر سال ۱۳۸۱ از این جبهه خارج شد.
اما در داخل دفتر تحکیم تقسیمبندی سنتی و مدرن که از پیشتر ایجاد شده بود در سالهای آخر دهه70 به همریخت. به گفته «شریفی» «چون دیگر در اکثر دانشگاهها انتخابات آزاد برگزار میشد، به جز معدودی دانشگاه مثل دانشگاه تهران که هنوز انتخابات در مجمععمومی برگزار میشد، آن وابستگی به سازمان مجاهدین و مجمع روحانیون مبارز و... هم رنگ باخته بود برای همین از اواخر دهه70 گرایشات جدید شکل گرفت، مثل روشنگری، دموکراسیخواه و... . مبنای این تضادها و تفاوتها هم دانشگاه علموصنعت بود. » اتفاق مهمی که در این دوران افتاد شکلگیری دو طیف علامه و شیراز بود. اوایل دهه80 جریان سنتیتر که با برپاشدن موج انتخابات آزاد در دانشگاهها خودش را درحال حذف میدید پس از یک دوره نسبتا طولانی یکی، دوساله کشمکش و اختلاف ریشهدار با طیف مدرن دفتر تحکیم (که نهایتا منجر به ایجاد بهانه برای پلمب ساختمان قدیمی این اتحادیه در کوچه شهید رجببیگی شد)، اقدام به اعتراض به مشی غالب انجمنهای اسلامی عضو دفتر تحکیم کرد بهانه هم عدم تطابق با اساسنامه و عدمتمکین به خواست اکثریت اعضای دفترتحکیموحدت برای تغییر برخی از اعضای این جریان بود که در شورای مرکزی عضو بودند و دوره فعالیتشان به اتمام رسیده بود، کرد و همچنین اقدام به برگزاری نشست خودمانیای با حضور تنها بخشی از انجمنهای همسوی خود به اسم تمامیت دفترتحکیموحدت در دانشگاه شیراز و اعلام نوعی جدایی کرد و خودش را متولی دفترتحکیموحدت دانست. از همانجا بود که طیف شیراز با حمایت بخشی از جریان راست که از این اختلاف استفاده میکرد شکل گرفت.» این طیف اوایل دهه80 نشستی در دانشگاه شیراز داشت بدون اینکه طیف مدرن را دعوت کند. این طیف حتی با دعوت از عضو کارکشته سازمان مجاهدین (بهزاد نبوی) در نشست خود و حتی قرائت پیامی از شیخمهدی کروبی (رییس مجلس وقت) در ابتدای نشست خود سعی در مشروعیتبخشی به طیف خود داشت اما به فاصله یکهفته بعد طیف مدرنتر اعلام انشقاق کردند و نشست دیگری در دانشگاه علامه طباطبایی تشکیل دادند و از همانجا این طیف دفترتحکیموحدت که اکثریت قابلتوجهی از دانشگاهها و اعضای دفترتحکیموحدت را شامل میشد به طیف علامه موسوم شد.
«رضا حجتی» عضو سابق شورای مرکزی تحکیم درباره ریشه این شکاف به اعتماد گفته بود: «انشقاق در دفتر تحکیم بیشتر پروژهای سیاسی بود که از بیرون تقویت میشد اما زمینههایی هم در درون دفتر ایجاد شده بود. لایههایی در دفتر تحکیم بود که به پایهها و آرمانهای دهه60 پایبند بود و لایههایی هم قصد عبور از آنها را داشتند.» بهطور مشخص، شاید ریشه اختلافات را بتوان بعد از جنجالهایی که سخنرانی دکتر سروش در دانشگاه امیرکبیر بهدنبال داشت، جستوجو کرد که به مرور مجموعهای از اختلافات هویتی، ماهیتی و عملکردی، به همراه بدبینیهای جدی نسبت به برخی رفتارها و دخالتهای آشکار و پنهان به این اختلافات دامن زد. اما بیش از همه آنچه باعث انشقاق شد، نگاه طیف سنتی در انتخابات دفترتحکیموحدت و عدمتمکین برخی از اعضای شورای مرکزی به درخواست اکثریت اعضای تحکیم نسبت به پذیرش پایان حضور در ترکیب شورای مرکزی بود که همین ترس از حذفشدن از سوی این جریان، خود اقدام به حذفکردنها و ردصلاحیتها را از سوی ایشان تشدید کرده بود.
البته شاید بتوان شروع این انشعابها را در انشعاب وقوعیافته در دانشگاه شهیدچمران و علومپزشکی اهواز در سال 78 جستوجو کرد. زمانی که شورای مرکزی انجمن اسلامی کل دانشگاه شهیدچمران اهواز با صدور بیانیهای، خاتمی را بهعنوان عامل سیا متهم میکند. اما اعضای انجمن اسلامی چهار دانشکده از این دانشگاه، بیانیهای در مخالفت با آن صادر میکنند. نتیجه آن میشود که انجمنهای دانشکدههای مذکور توسط شورای مرکزی انجمن اسلامی منحل و افراد دیگری به جایشان منصوب میشوند. در انتخابات بعدی هم تعداد زیادی به دلایل سیاسی و گرایش به خاتمی ردصلاحیت میشوند تا جایی که انتخابات بیرمق و با استقبالی اندک برگزار میشود به نحوی که یکی از اعضای شورای مرکزی تنها با هفت رای انتخاب میشود. بهدنبال این رخداد گروهی به نام مجمع اسلامی دانشجویان با هماهنگی دفترتحکیموحدت دست به انتخابات جدیدی میزنند و اعلام میکنند که شورای مرکزی انجمن اسلامی دانشگاه اهواز رسمیت ندارد و فاقد پایگاه دانشجویی است. در نهایت با ورود هیات سهنفره نظارت بر تشکلهای اسلامی دانشجویان انتخابات مجدد برگزار میشود. اما روز رایگیری خالی از درگیری نیست. حامیان انجمن اسلامی قبلی به دفتر رییس دانشگاه حمله میکنند. رییس، فرار میکند اما دانشجویان تا عصر همانجا میمانند. در نهایت انجمن اسلامی اهواز از دفتر تحکیم شکایت میکند.
بعدا دردانشگاههای عضو طیف علامه هم گرایشاتی ایجاد شد که لزوما به انشقاق نرسید. مثل طیف روشنگری و طیف نواندیش در دانشگاه علموصنعت یا طیف دموکراسیخواه و لیبرال در دانشگاه تهران یا طیفها و گرایشات و فراکسیونهایی که به تناسب شدت و حدت انتقادورزی و ابراز اعتراضات و البته متاثر از اختلافات دیدگاههای افراد قدیمیتر شورای مرکزی، در بین اعضای دفترتحکیموحدت طیف علامه و انجمنهای اسلامی عضو آن به وجود میآمد که البته شاید بیشترین بروز و ظهور این فراکسیونها در هنگامه انتخاباتهای این انجمنها یا انتخابات شورای مرکزی دفترتحکیموحدت خودنمایی میکرد.
کوی دانشگاه و واقعه خرمآباد
دو اتفاق مهم دیگر هم در دوران اصلاحات بر جریان دانشجویی و بهویژه دفتر تحکیم تحمیل شد که بیش از هر چیز بر سرنوشت این اتحادیه و اعضای آن سایه افکند و روند انشقاق در این اتحادیه را تشدید کرد. یکی واقعه کوی دانشگاه در تیرماه 78 و دیگری حادثه خرمآباد در تابستان 79 بود. جناح راست در قضیه کوی دانشگاه، دفترتحکیموحدت را بهعنوانی یکی از مسببان این واقعه متهم میکرد و همین باعث شد دفترتحکیموحدت در اطلاعیهای خطاب به رییس قوهقضاییه خواستار برگزاری یک جلسه مشترک شود تا طی آن اطلاعات و مدارک خود را درباره مسببان حادثه به رییس قوه ارایه کند. در واقعه خرمآباد، گروههای فشار به مینیبوس حامل دانشجویان شرکتکننده در اردوی دفترتحکیموحدت در خرمآباد حمله کردند. کار به دخالت نیروی انتظامی کشید و بلوا بالا گرفت. اگرچه مجلس به قضیه ورود کرد و حتی مسوولان امر مانند نیروی انتظامی را برای ادای توضیح به مجلس فراخواند اما بعد از این دو واقعه کار برای دفترتحکیموحدت کمی سخت شد که مهمترین شکل بروزش را در عدمصدور مجوز برای برگزاری نشستهای سالانه میتوان دید. این درحالی بود که کمکم دفتر تحکیم هم از دولت اصلاحات فاصله میگرفت و نقدهایی را متوجه آن میکرد و همین موضوع هم به تشدید اختلافات درون دفتر تحکیم دامن میزد و از سوی دیگر بر موانع فعالیت آن میافزود. روند مانعتراشیها پس از انشعاب این اتحادیه تشدید شد و رفتهرفته اکثر شهرها و دانشگاهها از صدور مجوز برای برگزاری نشست به خصوص برای طیف علامه این تشکیلات، به بهانههای امنیتی، امتناع میورزیدند تا نهایتا از اوایل سال 83 عملا نشستی از این طیف اتحادیه، اجازه برگزاری در دانشگاهها را نمییافت.
در داخل تحکیم هم وضع ثابت نبود اگرچه در نهایت روند بهنفع طیف علامه رقم میخورد. سال 83 اردوی سالانه طیف شیراز برگزار شد اما با انشعاب پایان یافت. طیف شیراز که کمکم با بسیج همسو شد به همراه جامعه اسلامی دانشجویان، دنبال ایجاد جبهه متحد دانشجویی بود اما از سوی تعداد زیادی از انجمنهای داخل طیف با انتقادی شدید مواجه شد. طیف انشعابشده متشکل از دانشگاه علومپزشکی اردبیل، مازندران، کرمان، گلستان، مشهد و دانشگاههای فردوسی، بوشهر، شهیدبهشتی، امامباقر و ساری در اطلاعیه انشعاب خود آوردند: «امروز بعد از سهسال از آغاز ماجرای تلخ انشعاب رسمی دفترتحکیموحدت امضاکنندهها به این نتیجه رسیدند که نهتنها هیچ امیدی به اصلاح طیف شیراز نیست حتی با خوشبینانهترین عینکها هم نمیتوان حکم به استقلال این تشکیلات داد. سردمداران طیف شیراز بارها به آرمانهای اصیل جنبش دانشجویی پشت کردهاند و مرامنامه این تشکیلات را به سخره گرفتهاند. تصمیمهای طیف شیراز از بالا به پایین است و بر دوش کشنده بار سایر تشکلهایی که اصالتی در جنبش دانشجویی ندارند.»
پایان دولت خاتمی برخلاف آغازش برای جنبش دانشجویی خوشخاطره نبود. خاتمی در 16آذر آن سال در دانشگاه تهران حضور یافت اما با حجم بیسابقه و اعتراضات تندوتیز دانشجویان روبهرو شد. به دنبال این رخداد بود که دفترتحکیموحدت با یادآوری بیپاسخماندن مطالبات دانشجویی طی هشتسال و اشاره به آنچه در مراسم 16آذر رخ داد، ابتدا تایید کرد که بهتر بود اعتراض دانشجویان مدنی و منطقیتر انجام شود اما در عین حال به واکنش خاتمی نسبت به معترضان هم اعتراض کرد. برعکس طیف علامه، طیف شیراز این رخداد را قبح، کملطفی و خلاف شأن دانشجویان قلمداد کرد.
از نقاهت تا انحلال
دفترتحکیموحدت با آغاز دولت نهم با چالشهای اساسی روبهرو شد؛ تنگناهایی که حتی در دولت سازندگی هم به عمر خود ندید. اگر بحران عدمصدور مجوز برای برگزاری نشست بهویژه بعد از واقعه خرمآباد مهمترین شاخصه دوران خاتمی برای دفتر تحکیم بود اما تعلیق و انحلال انجمنها و برخورد امنیتی با برخی اعضای تحکیم و انجمنهای عضو، شاخصه عمده تاریخ این تشکل در دولت احمدینژاد شد. این اتفاقات، ربطی به رخدادهای سال88 هم نداشت و از همان سال نخست دولت نهم آغاز شده بود. در همان سال تعداد زیادی از نیروهای موسوم به فراکسیون آزادیخواه و مدرن در انتخابات انجمنهای اسلامی ردصلاحیت شدند. سال 85 یکی از اعضای دفترتحکیموحدت اینطور گلایه میکند که: «همه اتحادیهها و تشکلهای دانشجویی حامی دولت بهراحتی با وسیعترین امکانات، نشستها و مراسمهای خود را برگزار میکند اما تحکیم وحدت بهعنوان بزرگترین اتحادیه دانشجویی کشور و منتقد دولت از کوچکترین امکانات مانند دفتر مرکزی محروم است. انجمنهای عضو اتحادیه با انحلال و فعالان انجمنها با احکام کمیتههای انضباطی روبهروهستند.» سال 86 اعضای انجمنهای اسلامی در نشستی دو روزه در تهران از فشار برای انحلال انجمنهای خود و واگذاری آن به افراد موردعلاقه مدیریت دانشگاه خبر دادند. در نهایت سال 87 محمد مهدی زاهدی وزیر وقت علوم طیف علامه دفترتحکیموحدت را غیرقانونی میخواند و چند روز بعدتر هم هیات نظارت مرکزی بر تشکلها حکم به انحلال این طیف میدهد زیرا طیف علامه را طیف شیراز زده بود چرا که با ارسال نامهای به هیات نظارت مرکزی وزارت علوم خواستار رسیدگی به وضعیت طیف علامه شده بود. «مهدی عباسی» دبیر تحکیم وحدت طیف شیراز با ارسال نامهای به وزارت علوم خواستار «اعلام رسمی غیرقانونیبودن طیف علامه و پاکشدن دفتر تحکیم از لوث این جریان خودفروخته شده بود.» این درحالی بود که همان سال 52 انجمن از طیف علامه حمایت کرده بودند و قبلا هم معلوم شده بود که 93درصد انجمنها عضو طیف علامهاند. اما معلوم بود دولت نهم تمایلی به میدان دادن به دانشجویان منتقد ندارد. باقر خرمشاد، معاون فرهنگی وزارت علوم همان سال گفت که با غیرقانونی شدن طیف علامه مرجع رسیدگی به تخلفات احتمالی آن دیگر وزارت علوم نیست. اما این اتفاق با واکنش 50 انجمن اسلامی روبهرو شد که از دفترتحکیموحدت طیف علامه حمایت کرده بودند. این درحالی بود که قائممقام وزارت علوم «محمد حسینی» رسما اعلام کرد که دولت نهم هیچ وقت دفترتحکیموحدت را به رسمیت نشناخته است. 43 انجمن اسلامی وابسته به دفترتحکیموحدت در همان چهار سال نخست دولت احمدینژاد منحل شد و نزدیک به 70نفر بازداشت، محروم از تحصیل و ستارهدار و از دانشگاه اخراج میشوند.» اگرچه این دوران به نوعی دورانگذار برای دفترتحکیموحدت هم محسوب میشود؛ دورانی که این تشکیلات فرصت تامل، نقد و بازیابی رفتار گذشته خود را پیدا میکند؛ گذر از رویکرد حزبی در دوران اصلاحات به استقرار در عرصه مدنی. عبدالله مومنی سال 86 در یادداشتی در ا ین خصوص مینویسد «تجربه یکدهه اخیر حاکی از این است که حیات این تشکل درون دانشگاه تعریف میشود و این تقدم دارد بر اظهارنظر در حوزه کلان سیاسی.» او نوع ارتباط با گروههای سیاسی بیرون را در صورتی لازم میداند که در راستای فراخی عرصه عمومی باشد.
در نهایت اینکه سال 92 انتخابات تحکیم تنها با 9 انجمن برگزار میشود درحالی که طبق مصوبه شورایعالی انقلاب فرهنگی باید حداقل 20انجمن در انتخابات شرکت کنند. انجمنهای 14دانشگاه با صدور بیانیهای خواستار رسیدگی به این موضوع شدند. گفته شد که دعوا بر سر باقیماندههای انشعاب سال 80 است. امین احمدیان، عضو سابق تحکیم در اینباره گفته است: «انجمنهایی که در انتخابات اخیر شرکت کردهاند سابقه نمایندگی دانشجویان را ندارند و تنها اسمی روی کاغذ یدک میکشند و این رویکردی خلاف ذات جنبش دانشجویی است.»
ساختمان قدیمی کوچه رجب بیگی در خیابان ولیعصر پایینتر از جمهوری بعد از 12سال همچنان پلمب است. آیا در دولت روحانی امیدی به احیای قدیمیترین تشکیلات سیاسی دانشجویی جمهوری اسلامی است؟
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
اساسنامه تحکیم
اساسنامه و مرامنامه دفتر تحکیم برای اولین بار در تابستان ۱۳۵۸ تدوین شد و پس از تعطیلی نسبی دفتر، در سال ۶۰ کاملتر شد و به تصویب رسید. طبق اساسنامه تصویبی این دفتر از ششکمیسیون تشکیلات، آموزش و تحقیقات، تبلیغات، انقلاب فرهنگی، حوزه و دانشگاه و جنگ تشکیل میشد.
شورای عمومی: از انجمن اسلامی هر دانشگاه یک تا سهنماینده (با توجه به جمعیت دانشگاه) به شورای عمومی تحکیم فرستاده میشوند.
شورایمرکزی: اعضای این هیات در نشست سالانه شورای عمومی برگزیده میشوند و عالیترین نهاد اجرایی این سازمان هستند (این شیوه انتخاب اما بعدها تغییر یافت و بهطور آزاد در سطح دانشگاه برگزار میشود).
پس از تشکیل ابتدایی دفتر تحکیم و قبل از شروع رسمی فعالتهایش بود که بحث اشغال سفارت آمریکا مطرح شد که هدایت آن غالبا با موسسان دفتر تحکیم بود همزمان با تابستان ۵۹ و تعطیلی دانشگاهها، دفترتحکیموحدت به برگزاری دورههای آموزشی و تحقیقاتی مشغول شد. عضویت تعدادی از اعضا در ستاد انقلاب فرهنگی و اختلافات با حزب جمهوری از مهمترین اتفاقاتی است که دفترتحکیموحدت در این دوره با آن درگیر بود.
مساله این بود که اعضای تحکیم که همان منتخبان انجمنهای اسلامی دانشگاهها بودند هیچوقت یکدست نبودند. تفاوتها و گرایشها از همان ابتدا هم مشهود بود؛ اگرچه معمولا گروهی همواره دست بالا را داشتند. از همان ابتدا سه گرایش مشهود بود؛ گرایش اول که بدل به اصلاحطلبان بعدی شدند. گرایش دوم که بیشتر با جامعه روحانیت مرتبط بودند مثل بخشی از سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی آن زمان، ضرغامی رییس فعلی صداوسیما و برخی دیگر؛ که وزن بالایی در تحکیم نداشت. گرایش سوم که از این گروه هم رادیکالتر بود خاستگاهش دانشگاه علم و صنعت بود، افرادی مانند «محمود احمدینژاد» یا «علی احمدی» نمایندگان آن در تحکیم بودند. حزب جمهوری اسلامی هم به دنبال پایگاهی برای خود در بین دانشجویان میگشت اما بهنوعی در دانشگاهها دفتر تحکیم برایش رقیب محسوب میشد تا جایی که حزب، بدون هماهنگی با دفتر بهطور مستقل با انجمنهای اسلامی دانشگاهها به فعالیت پرداخت. برخی درون تحکیم به مواضع حزب جمهوری اسلامی نزدیک بودند همین باعث شد موضوع دعوت از دکتربهشتی برای شرکت در اردوی تابستانی تحکیم، اختلاف نظرهایی را در پی آورد و دو دیدگاه مخالف و موافق با حزب جمهوری در دفتر تحکیم، مقابل یکدیگر صفآرایی کنند.
با انفجار هفتتیر و شهادت آیتالله بهشتی بود که اختلافات تا حدی برطرف شد. با این حال برخی از طرفداران حزب به شورای دور بعد راه یافتند. اما پس از مدتی بر اثر فشار شورای دوره اول منزوی و از دفتر خارج شدند. در پاییز ۶۱ بود که دانشگاهها دوباره گشایش یافت، ولی دیگر تمام تشکلهای غیرتحکیمی و دفاتر تمام گروهها در دانشگاهها تعطیل شده بود و دفتر تحکیم و انجمنهای اسلامی بدون وجود هیچگونه رقیب جدی و اساسی به فعالیت میپرداختند. وزن اصلی یعنی 90درصد گرایش درون دفتر تحکیم متعلق به نیروهای خط امام یا همان اصلاحطلبهای بعدی بود. غلبه نگاه این گروه تا سالهای 66 و 67 هم ادامه داشت. وضعیت خاص سیاسی کشور که تفرق را نمیپذیرفت و از سویی هم گرایش سیاسی تحکیمیها با دولت وقت به یکدستبودن درون تحکیم کمک میکرد. گفتمان حاکم بر دفتر تحکیم در این دوران طرفداری از گفتمان حاکم بر دولت، دفاع از تدوام جنگ و مخالفت با لیبرالیسم بود. تحکیم مدافع طبقات ضعیف و محرومان بود و در انتخابات هم با خانه کارگر و انجمن اسلامی مهندسان در برابر حزب جمهوری اسلامی و جامعه روحانیت مبارز که ائتلاف راست بودند، ائتلاف میکرد تا جایی که در سالهای 62 و 67 در جریان انتخابات مجلسهای دوم و سوم نام ائتلاف خود را ائتلاف محرومین و مستضعفین گذاشته بودند. سال 67 هم که بحث اسلام ناب محمدی در برابر اسلام آمریکایی مطرح شد، تحکیم پرچمدار این گفتمان شد. دفترتحکیموحدت تشکیلات بیرقیبی به نظر میرسید اگرچه از همان نیمهدهه 60 کمکم رقبایی برایش پیدا شد مانند اتحادیه انجمنهای اسلامی دانشجویان و دانشآموختگان دانشگاهها و مراکز آموزش عالی متعلق به طبرزدی که بیشتر به هاشمی رییسجمهور بعدی گرایش داشتند و در سال ۱۳۶۳ توسط فراکسیون راست اتحادیه انجمنهای اسلامی دانشجویان (دفترتحکیموحدت) تشکیل شده بود. جامعه اسلامی دانشجویان هم گروه دیگری بودند که در سال 68 با گرایش سیاسی راست تشکیل شدند. در این سالهاست که دفترتحکیموحدت هر ساله به مناسبت 13آبان یا مناسبتهای مختلف بیانیه میدهد. گاهی نسبت به گزینش سهانگارانه دانشجویان و هجوم متخصصان غیرمتعهد هشدار میدهد و در اتمام حجت با مسوولان از قدرتگیری مجدد گروههای آموزشی در دانشکدهها و دخالت هیاتهای علمی در امر گزینش و ممانعت از ورود نیرویهای علمی متعهد و انقلابی گلایه میکند.
با آغاز دولت سازندگی دفتر تحکیم که حاکم بلامنازع فضای سیاسی دانشگاهها و تاثیرگذار در کشور تا پیش از این بود با چالشهای عمدهای روبهرو میشود. حاکمیت به اشکال مختلف سعی در محدودسازی دفترتحکیموحدت دارد. زمانه جدیدی آغاز شده بود که دوسوی قضیه حرف هم را نمیفهمیدند. «علی باقری» عضو دفتر تحکیم در سالهای آخر دهه60 و اوایل 70، معتقد است در این دوره تحکیم بهعنوان یک جریان سیاسی با نگاه به مقطع گذشته به عرصههای جدید نگاه میکرد: «در زمینه اقتصادی عمده جهتگیری همانند دوره قبل بود که اصرار بر عدالت اجتماعی و رفع تبعیضهای اقتصادی در جامعه داشت و این بهطور طبیعی با سیاستهای تعدیل و بازسازی زاویه پیدا میکند. در بحث سیاست خارجی همان نگاه استکبارستیزی که در دهه قبل آغازگر سیاستهای مشخص جامعه و نظام بود و تحکیم هم همین را تبلیغ میکرد، با چالش مواجه میشود چون در مقابل سیاست تنشزدایی با دنیا قرار میگیرد. حاکمیت در داخل هم بهدنبال غیرسیاسیکردن فضای علمی دانشگاهی کشور بود.» به گفته «علی باقری» این چالش، ابتدا و شاهبیت این دهه است که تا دومخرداد76 ادامه پیدا میکند. در این هشت سال (76-68) هم تقریبا تعارض یا دستهبندی خاصی درون دفتر تحکیم و انجمنهای اسلامی شاهد نیستیم و همگرایی همچنان بیش از واگرایی است. گاهی برخی اختلافها هست اما نه به آن شدت که منتج به فراکسیون یا جناحبندی شود. علی باقری میگوید: «البته تلاشهایی از سوی برخی دستگاههای حاکمیتی در جهت ایجاد شقاق در انجمنها و یارکشیها و مقابل قراردادن آنها با هژمونی جریان دفتر تحکیم بهعنوان مرکزیت انجمنهای اسلامی صورت میگیرد اما با شکست مواجه میشود دلیل عمده این است که تحکیم هنوز پایهها و پشتوانهاش محکم و وصل به یکدهه اقتدار و پویایی و بالندگی است.» مثل جامعه اسلامی دانشجویان که متعلق به راست سنتی است و در همان سالها ایجاد شد، سعی میکند در این فضا عرضاندام کند: «تشکل متعلق به طبرزدی هم که در این مقطع از بیرون هم حمایت میشد اما ظاهرا از درون دانشگاه جان میگرفت، تلاشهایی میکند اما خیلی پا نمیگیرد.» حتی تلاشهایی که برای ورود افرادی با گرایش راست به انجمنهای اسلامی صورت میگیرد هم شکست خورد. «باقری» علت همه اینها را در ناهمسانی صدای دفتر تحکیم با هژمونی گفتمانی سیاست حاکم میداند.
اتفاق مهمی که شاخصه تغییر نگاه حاکمیت به جنبش دانشجویی در این دوران است، به برگزاری مراسم 13آبان باز میگردد تا پیش از این یعنی از سال 59 تا 69 انجمنهای اسلامی و دفترتحکیموحدت؛ دعوتکننده اصلی و هماهنگی برگزاری این مراسم را در سراسر کشور برعهده داشتند اما از آن زمان به بعد این شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی است که متولی برگزاری این مراسم در شکل و هیبت دولتی میشود در سال 72 تحکیم با صدور بیانیه شدیداللحنی از دولتیشدن این مراسم گلایه میکند. گلایه به آنجا بازمیگشت که در آن سال برخلاف سالهای قبل، اتحادیه انجمنهای اسلامی (تحکیم وحدت) به جلسهای که شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی هر ساله برای برگزاری این مراسم تشکیل میدهد، حتی دعوت هم نمیشود. سال 69 از دفتر ریاستجمهوری به دانشگاه تهران ابلاغ شده بود که نماینده انجمن اسلامی باید سخنرانی خود را از روی متنی که پیشتر مورد رویت قرار گرفته باشد قرائت کند. سال 70 اما فضا باز هم بر دفترتحکیموحدت تنگتر گرفته میشود و از دفتر ریاست جمهوری ابلاغ میشود که به جای بیانیه انجمن اسلامی باید بیانیه تشکلهای اسلامی دانشگاه قرائت شود.
حادثه مهم این سالهای دفتر تحکیم که در مقایسه با ادعای گفتمانی سالهای بعد تحکیم، به نوعی متناقص یا متضاد جلوه میکند، برهمزدن سخنرانی ناطقنوری به مناسبت سالگرد شهادت مرتضی مطهری در دانشگاه تهران از سوی انجمن اسلامی دانشگاه تهران است؛ رخدادی که «باقری» آن را در راستای اعتراض به پاگرفتن جریانهای غیردانشجویی در دانشگاه میداند نه مخالفت با سخنرانی ناطق: «ما مشکلی با آقای ناطق نداشتیم، به روند دعوت از ایشان نقد داشتیم. موضوع این بود که در جلسهای با امضای جامعه اسلامی دانشجویان که فاقد پایگاه بودند و معلوم نبود که اعضایش چطور و با چه فرآیندی انتخاب شده بودند، از ایشان دعوت صورت گرفته بود. خاطرم هست که همان زمان درگفتوگوهایی با دستاندرکاران جلسه پیشنهاد شده بود که دعوت به امضای نهاد نمایندگی رهبری انجام شود که مورد قبول واقع نشد.» این نوع برخورد از یک سابقه تاریخی برمیخاست. اینکه انجمنهای اسلامی و در راس آن دفترتحکیموحدت طی سالهای گذشته تنها تشکل قانونی به رسمیتشناخته دانشجویی دانشگاهها بودند و این اعتقاد به تکصدایی در دانشگاهها را بهعنوان حقی مسلم برای خود هم پذیرفته بودند. البته بعد از سال 71 که شورایعالی انقلاب فرهنگی آییننامه تشکلهای اسلامی دانشجویی را تصویب و ابلاغ میکند، کمکم یخ انجمنها هم میشکند و حضور اغیار را میپذیرند، اگرچه این پذیرش توام با همکاری نیست، یک تعامل بسته است؛ بهویژه با تشکلهایی که فاقد پایگاه دانشجویی هستند.
نکته مهم اما این است که تغییرات گفتمانی در دفتر تحکیم هم از همینجاست که آغاز میشود تا به دوم خرداد 76 میرسد. به گفته باقری «خطوط گفتمانی تحکیم در دهه اول و ابتدای دهه دوم چند محور کلی داشت یکی عدالتخواهی و دیگری ضدیت با سرمایهداری که محور همه جریانهای دانشجویی چپ به مفهوم کلاسیک بود. استکبارستیزی و تعارض و مخالفت و تعمیق دشمنی با آمریکا بهعنوان قدرت مسلط جهانی از محورهای دیگر گفتمانی حرکت تحکیم است. اگرچه به گفته او «بحث آزادیخواهی و اینکه دانشجو باید بتواند در فضای آزاد تنفس کند، از همان ابتدای در کنار دوتای قبلی مطرح است اما عمده نیست.» آنچه باعث میشود گفتمان حاشیهای تحکیم در این دهه پررنگ شود طبیعتا تضاد گفتمانی با جناح حاکم و در نهایت آن چیزی است که به گفته باقری« فشارهای جانبی برای خاموشکردن صدای ناهمگون» نامیده میشود؛ چیزی که لاجرم حرکت دانشجویی را به شکل طبیعی به سوی اصل آزادیخواهی سوق میدهد. رفتهرفته این خواسته به حکم جبر زمان و شرایط جلوه بیشتری هم پیدا کرد. «نقطه اوجش یکسال منتهی به دومخرداد است. اگر بیانیهها و قطعنامههای راهپیماییهای آن زمان را ببینید در مقایسه با قبل به روشنی این نکته قابلمشاهده است که تاکید بر اصول آزادیخواهی در کشور به شکل پررنگتری خود را نشان میدهد و آن دو شعار دیگر را رفتهرفته تحتالشعاع خود قرار میدهد. تغییر بطئی درون دفتر تحکیم محصول شرایط سیاسی اجتماعی آن هشتسال است. »
پیش به سوی دموکراتیزاسیون
با آغاز تحول گفتمانی در دفترتحکیموحدت که برخاسته از انجمنهای اسلامی و چرخش از عدالتخواهی به آزادیخواهی بود، یک اتفاق داخلی هم به این گفتمان شکل عینیتری بخشید و آن تغییر در شکل برگزاری انتخابات به ابتکار انجمن اسلامی دانشگاه امیرکبیر و تغییر اساسنامه آن بود که بعدا به تمامی انجمنها تسری یافت. امیرکبیر اولین دانشگاهی بود که انتخابات آزاد در سطح دانشگاه برگزار کرد تا پیش از آن اعضای داخلی انجمن مجمععمومی برگزار میکردند و شورای مرکزی از دل آن تعیین شد.
این موج سرآغاز تغییراتی بود که به موج مدرن دفترتحکیموحدت مشهور شد و جریان مقابل آنکه این تغییرات را قبول نداشت به جریان سنتی مشهور شد. اگرچه فقط این نبود و تفاوتهای نگرشی دیگری هم وجود داشت. «حجت شریفی» عضو دفترتحکیموحدت در نیمه دوم دهه70 میگوید: «مثلا جریان سنتیتر در سالهای اول دهه70 به خط امام و مجمع روحانیون مبارز و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی گرایش بیشتری داشت اما نحلههای فکری طیف مدرن بیشتر مبتنی بر تفکرات دکتر «سروش» بود و رفتهرفته این موج به سایر دانشگاهها هم کشیده شد. از دانشگاههای عضو فراکسیون سنتی میتوان به دانشگاههای تهران و علومپزشکی تهران، تربیتمدرس، شهیدبهشتی، گرگان و علوم پزشکی یزد اشاره کرد. دانشگاههایی مانند علم و صنعت، امیرکبیر، شریف، خواجه نصرالدینطوسی، صنعتی اصفهان، تربیتمعلم و علامهطباطبایی نیز در فراکسیون مدرن قرار گرفتند. »
تحکیم وحدت و دومخرداد
واقعیت آن است که دفتر تحکیم در دوره اصلاحات شباهتهایی با دوره اول در سالهای آغازین انقلاب داشت چرا که همراه و همسوی تفکر حاکم شد. تا جایی که پیروزی خاتمی را گاه مرهون برنامهریزی و کار تشکیلاتی گسترده دفتر تحکیم میدانند. «اندکی صبر ظفر نزدیک است» شعار انتخاباتی تحکیم خطاب به مردم در شوراها مجلس و ریاستجمهوری بود. این دفتر در دوران اصلاحات از فعالترین و مردمیترین عضو «جبهه دومخرداد» بود. اگرچه بعدا در اواخر سال ۱۳۸۱ از این جبهه خارج شد.
اما در داخل دفتر تحکیم تقسیمبندی سنتی و مدرن که از پیشتر ایجاد شده بود در سالهای آخر دهه70 به همریخت. به گفته «شریفی» «چون دیگر در اکثر دانشگاهها انتخابات آزاد برگزار میشد، به جز معدودی دانشگاه مثل دانشگاه تهران که هنوز انتخابات در مجمععمومی برگزار میشد، آن وابستگی به سازمان مجاهدین و مجمع روحانیون مبارز و... هم رنگ باخته بود برای همین از اواخر دهه70 گرایشات جدید شکل گرفت، مثل روشنگری، دموکراسیخواه و... . مبنای این تضادها و تفاوتها هم دانشگاه علموصنعت بود. » اتفاق مهمی که در این دوران افتاد شکلگیری دو طیف علامه و شیراز بود. اوایل دهه80 جریان سنتیتر که با برپاشدن موج انتخابات آزاد در دانشگاهها خودش را درحال حذف میدید پس از یک دوره نسبتا طولانی یکی، دوساله کشمکش و اختلاف ریشهدار با طیف مدرن دفتر تحکیم (که نهایتا منجر به ایجاد بهانه برای پلمب ساختمان قدیمی این اتحادیه در کوچه شهید رجببیگی شد)، اقدام به اعتراض به مشی غالب انجمنهای اسلامی عضو دفتر تحکیم کرد بهانه هم عدم تطابق با اساسنامه و عدمتمکین به خواست اکثریت اعضای دفترتحکیموحدت برای تغییر برخی از اعضای این جریان بود که در شورای مرکزی عضو بودند و دوره فعالیتشان به اتمام رسیده بود، کرد و همچنین اقدام به برگزاری نشست خودمانیای با حضور تنها بخشی از انجمنهای همسوی خود به اسم تمامیت دفترتحکیموحدت در دانشگاه شیراز و اعلام نوعی جدایی کرد و خودش را متولی دفترتحکیموحدت دانست. از همانجا بود که طیف شیراز با حمایت بخشی از جریان راست که از این اختلاف استفاده میکرد شکل گرفت.» این طیف اوایل دهه80 نشستی در دانشگاه شیراز داشت بدون اینکه طیف مدرن را دعوت کند. این طیف حتی با دعوت از عضو کارکشته سازمان مجاهدین (بهزاد نبوی) در نشست خود و حتی قرائت پیامی از شیخمهدی کروبی (رییس مجلس وقت) در ابتدای نشست خود سعی در مشروعیتبخشی به طیف خود داشت اما به فاصله یکهفته بعد طیف مدرنتر اعلام انشقاق کردند و نشست دیگری در دانشگاه علامه طباطبایی تشکیل دادند و از همانجا این طیف دفترتحکیموحدت که اکثریت قابلتوجهی از دانشگاهها و اعضای دفترتحکیموحدت را شامل میشد به طیف علامه موسوم شد.
«رضا حجتی» عضو سابق شورای مرکزی تحکیم درباره ریشه این شکاف به اعتماد گفته بود: «انشقاق در دفتر تحکیم بیشتر پروژهای سیاسی بود که از بیرون تقویت میشد اما زمینههایی هم در درون دفتر ایجاد شده بود. لایههایی در دفتر تحکیم بود که به پایهها و آرمانهای دهه60 پایبند بود و لایههایی هم قصد عبور از آنها را داشتند.» بهطور مشخص، شاید ریشه اختلافات را بتوان بعد از جنجالهایی که سخنرانی دکتر سروش در دانشگاه امیرکبیر بهدنبال داشت، جستوجو کرد که به مرور مجموعهای از اختلافات هویتی، ماهیتی و عملکردی، به همراه بدبینیهای جدی نسبت به برخی رفتارها و دخالتهای آشکار و پنهان به این اختلافات دامن زد. اما بیش از همه آنچه باعث انشقاق شد، نگاه طیف سنتی در انتخابات دفترتحکیموحدت و عدمتمکین برخی از اعضای شورای مرکزی به درخواست اکثریت اعضای تحکیم نسبت به پذیرش پایان حضور در ترکیب شورای مرکزی بود که همین ترس از حذفشدن از سوی این جریان، خود اقدام به حذفکردنها و ردصلاحیتها را از سوی ایشان تشدید کرده بود.
البته شاید بتوان شروع این انشعابها را در انشعاب وقوعیافته در دانشگاه شهیدچمران و علومپزشکی اهواز در سال 78 جستوجو کرد. زمانی که شورای مرکزی انجمن اسلامی کل دانشگاه شهیدچمران اهواز با صدور بیانیهای، خاتمی را بهعنوان عامل سیا متهم میکند. اما اعضای انجمن اسلامی چهار دانشکده از این دانشگاه، بیانیهای در مخالفت با آن صادر میکنند. نتیجه آن میشود که انجمنهای دانشکدههای مذکور توسط شورای مرکزی انجمن اسلامی منحل و افراد دیگری به جایشان منصوب میشوند. در انتخابات بعدی هم تعداد زیادی به دلایل سیاسی و گرایش به خاتمی ردصلاحیت میشوند تا جایی که انتخابات بیرمق و با استقبالی اندک برگزار میشود به نحوی که یکی از اعضای شورای مرکزی تنها با هفت رای انتخاب میشود. بهدنبال این رخداد گروهی به نام مجمع اسلامی دانشجویان با هماهنگی دفترتحکیموحدت دست به انتخابات جدیدی میزنند و اعلام میکنند که شورای مرکزی انجمن اسلامی دانشگاه اهواز رسمیت ندارد و فاقد پایگاه دانشجویی است. در نهایت با ورود هیات سهنفره نظارت بر تشکلهای اسلامی دانشجویان انتخابات مجدد برگزار میشود. اما روز رایگیری خالی از درگیری نیست. حامیان انجمن اسلامی قبلی به دفتر رییس دانشگاه حمله میکنند. رییس، فرار میکند اما دانشجویان تا عصر همانجا میمانند. در نهایت انجمن اسلامی اهواز از دفتر تحکیم شکایت میکند.
بعدا دردانشگاههای عضو طیف علامه هم گرایشاتی ایجاد شد که لزوما به انشقاق نرسید. مثل طیف روشنگری و طیف نواندیش در دانشگاه علموصنعت یا طیف دموکراسیخواه و لیبرال در دانشگاه تهران یا طیفها و گرایشات و فراکسیونهایی که به تناسب شدت و حدت انتقادورزی و ابراز اعتراضات و البته متاثر از اختلافات دیدگاههای افراد قدیمیتر شورای مرکزی، در بین اعضای دفترتحکیموحدت طیف علامه و انجمنهای اسلامی عضو آن به وجود میآمد که البته شاید بیشترین بروز و ظهور این فراکسیونها در هنگامه انتخاباتهای این انجمنها یا انتخابات شورای مرکزی دفترتحکیموحدت خودنمایی میکرد.
کوی دانشگاه و واقعه خرمآباد
دو اتفاق مهم دیگر هم در دوران اصلاحات بر جریان دانشجویی و بهویژه دفتر تحکیم تحمیل شد که بیش از هر چیز بر سرنوشت این اتحادیه و اعضای آن سایه افکند و روند انشقاق در این اتحادیه را تشدید کرد. یکی واقعه کوی دانشگاه در تیرماه 78 و دیگری حادثه خرمآباد در تابستان 79 بود. جناح راست در قضیه کوی دانشگاه، دفترتحکیموحدت را بهعنوانی یکی از مسببان این واقعه متهم میکرد و همین باعث شد دفترتحکیموحدت در اطلاعیهای خطاب به رییس قوهقضاییه خواستار برگزاری یک جلسه مشترک شود تا طی آن اطلاعات و مدارک خود را درباره مسببان حادثه به رییس قوه ارایه کند. در واقعه خرمآباد، گروههای فشار به مینیبوس حامل دانشجویان شرکتکننده در اردوی دفترتحکیموحدت در خرمآباد حمله کردند. کار به دخالت نیروی انتظامی کشید و بلوا بالا گرفت. اگرچه مجلس به قضیه ورود کرد و حتی مسوولان امر مانند نیروی انتظامی را برای ادای توضیح به مجلس فراخواند اما بعد از این دو واقعه کار برای دفترتحکیموحدت کمی سخت شد که مهمترین شکل بروزش را در عدمصدور مجوز برای برگزاری نشستهای سالانه میتوان دید. این درحالی بود که کمکم دفتر تحکیم هم از دولت اصلاحات فاصله میگرفت و نقدهایی را متوجه آن میکرد و همین موضوع هم به تشدید اختلافات درون دفتر تحکیم دامن میزد و از سوی دیگر بر موانع فعالیت آن میافزود. روند مانعتراشیها پس از انشعاب این اتحادیه تشدید شد و رفتهرفته اکثر شهرها و دانشگاهها از صدور مجوز برای برگزاری نشست به خصوص برای طیف علامه این تشکیلات، به بهانههای امنیتی، امتناع میورزیدند تا نهایتا از اوایل سال 83 عملا نشستی از این طیف اتحادیه، اجازه برگزاری در دانشگاهها را نمییافت.
در داخل تحکیم هم وضع ثابت نبود اگرچه در نهایت روند بهنفع طیف علامه رقم میخورد. سال 83 اردوی سالانه طیف شیراز برگزار شد اما با انشعاب پایان یافت. طیف شیراز که کمکم با بسیج همسو شد به همراه جامعه اسلامی دانشجویان، دنبال ایجاد جبهه متحد دانشجویی بود اما از سوی تعداد زیادی از انجمنهای داخل طیف با انتقادی شدید مواجه شد. طیف انشعابشده متشکل از دانشگاه علومپزشکی اردبیل، مازندران، کرمان، گلستان، مشهد و دانشگاههای فردوسی، بوشهر، شهیدبهشتی، امامباقر و ساری در اطلاعیه انشعاب خود آوردند: «امروز بعد از سهسال از آغاز ماجرای تلخ انشعاب رسمی دفترتحکیموحدت امضاکنندهها به این نتیجه رسیدند که نهتنها هیچ امیدی به اصلاح طیف شیراز نیست حتی با خوشبینانهترین عینکها هم نمیتوان حکم به استقلال این تشکیلات داد. سردمداران طیف شیراز بارها به آرمانهای اصیل جنبش دانشجویی پشت کردهاند و مرامنامه این تشکیلات را به سخره گرفتهاند. تصمیمهای طیف شیراز از بالا به پایین است و بر دوش کشنده بار سایر تشکلهایی که اصالتی در جنبش دانشجویی ندارند.»
پایان دولت خاتمی برخلاف آغازش برای جنبش دانشجویی خوشخاطره نبود. خاتمی در 16آذر آن سال در دانشگاه تهران حضور یافت اما با حجم بیسابقه و اعتراضات تندوتیز دانشجویان روبهرو شد. به دنبال این رخداد بود که دفترتحکیموحدت با یادآوری بیپاسخماندن مطالبات دانشجویی طی هشتسال و اشاره به آنچه در مراسم 16آذر رخ داد، ابتدا تایید کرد که بهتر بود اعتراض دانشجویان مدنی و منطقیتر انجام شود اما در عین حال به واکنش خاتمی نسبت به معترضان هم اعتراض کرد. برعکس طیف علامه، طیف شیراز این رخداد را قبح، کملطفی و خلاف شأن دانشجویان قلمداد کرد.
از نقاهت تا انحلال
دفترتحکیموحدت با آغاز دولت نهم با چالشهای اساسی روبهرو شد؛ تنگناهایی که حتی در دولت سازندگی هم به عمر خود ندید. اگر بحران عدمصدور مجوز برای برگزاری نشست بهویژه بعد از واقعه خرمآباد مهمترین شاخصه دوران خاتمی برای دفتر تحکیم بود اما تعلیق و انحلال انجمنها و برخورد امنیتی با برخی اعضای تحکیم و انجمنهای عضو، شاخصه عمده تاریخ این تشکل در دولت احمدینژاد شد. این اتفاقات، ربطی به رخدادهای سال88 هم نداشت و از همان سال نخست دولت نهم آغاز شده بود. در همان سال تعداد زیادی از نیروهای موسوم به فراکسیون آزادیخواه و مدرن در انتخابات انجمنهای اسلامی ردصلاحیت شدند. سال 85 یکی از اعضای دفترتحکیموحدت اینطور گلایه میکند که: «همه اتحادیهها و تشکلهای دانشجویی حامی دولت بهراحتی با وسیعترین امکانات، نشستها و مراسمهای خود را برگزار میکند اما تحکیم وحدت بهعنوان بزرگترین اتحادیه دانشجویی کشور و منتقد دولت از کوچکترین امکانات مانند دفتر مرکزی محروم است. انجمنهای عضو اتحادیه با انحلال و فعالان انجمنها با احکام کمیتههای انضباطی روبهروهستند.» سال 86 اعضای انجمنهای اسلامی در نشستی دو روزه در تهران از فشار برای انحلال انجمنهای خود و واگذاری آن به افراد موردعلاقه مدیریت دانشگاه خبر دادند. در نهایت سال 87 محمد مهدی زاهدی وزیر وقت علوم طیف علامه دفترتحکیموحدت را غیرقانونی میخواند و چند روز بعدتر هم هیات نظارت مرکزی بر تشکلها حکم به انحلال این طیف میدهد زیرا طیف علامه را طیف شیراز زده بود چرا که با ارسال نامهای به هیات نظارت مرکزی وزارت علوم خواستار رسیدگی به وضعیت طیف علامه شده بود. «مهدی عباسی» دبیر تحکیم وحدت طیف شیراز با ارسال نامهای به وزارت علوم خواستار «اعلام رسمی غیرقانونیبودن طیف علامه و پاکشدن دفتر تحکیم از لوث این جریان خودفروخته شده بود.» این درحالی بود که همان سال 52 انجمن از طیف علامه حمایت کرده بودند و قبلا هم معلوم شده بود که 93درصد انجمنها عضو طیف علامهاند. اما معلوم بود دولت نهم تمایلی به میدان دادن به دانشجویان منتقد ندارد. باقر خرمشاد، معاون فرهنگی وزارت علوم همان سال گفت که با غیرقانونی شدن طیف علامه مرجع رسیدگی به تخلفات احتمالی آن دیگر وزارت علوم نیست. اما این اتفاق با واکنش 50 انجمن اسلامی روبهرو شد که از دفترتحکیموحدت طیف علامه حمایت کرده بودند. این درحالی بود که قائممقام وزارت علوم «محمد حسینی» رسما اعلام کرد که دولت نهم هیچ وقت دفترتحکیموحدت را به رسمیت نشناخته است. 43 انجمن اسلامی وابسته به دفترتحکیموحدت در همان چهار سال نخست دولت احمدینژاد منحل شد و نزدیک به 70نفر بازداشت، محروم از تحصیل و ستارهدار و از دانشگاه اخراج میشوند.» اگرچه این دوران به نوعی دورانگذار برای دفترتحکیموحدت هم محسوب میشود؛ دورانی که این تشکیلات فرصت تامل، نقد و بازیابی رفتار گذشته خود را پیدا میکند؛ گذر از رویکرد حزبی در دوران اصلاحات به استقرار در عرصه مدنی. عبدالله مومنی سال 86 در یادداشتی در ا ین خصوص مینویسد «تجربه یکدهه اخیر حاکی از این است که حیات این تشکل درون دانشگاه تعریف میشود و این تقدم دارد بر اظهارنظر در حوزه کلان سیاسی.» او نوع ارتباط با گروههای سیاسی بیرون را در صورتی لازم میداند که در راستای فراخی عرصه عمومی باشد.
در نهایت اینکه سال 92 انتخابات تحکیم تنها با 9 انجمن برگزار میشود درحالی که طبق مصوبه شورایعالی انقلاب فرهنگی باید حداقل 20انجمن در انتخابات شرکت کنند. انجمنهای 14دانشگاه با صدور بیانیهای خواستار رسیدگی به این موضوع شدند. گفته شد که دعوا بر سر باقیماندههای انشعاب سال 80 است. امین احمدیان، عضو سابق تحکیم در اینباره گفته است: «انجمنهایی که در انتخابات اخیر شرکت کردهاند سابقه نمایندگی دانشجویان را ندارند و تنها اسمی روی کاغذ یدک میکشند و این رویکردی خلاف ذات جنبش دانشجویی است.»
ساختمان قدیمی کوچه رجب بیگی در خیابان ولیعصر پایینتر از جمهوری بعد از 12سال همچنان پلمب است. آیا در دولت روحانی امیدی به احیای قدیمیترین تشکیلات سیاسی دانشجویی جمهوری اسلامی است؟
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
اساسنامه تحکیم
اساسنامه و مرامنامه دفتر تحکیم برای اولین بار در تابستان ۱۳۵۸ تدوین شد و پس از تعطیلی نسبی دفتر، در سال ۶۰ کاملتر شد و به تصویب رسید. طبق اساسنامه تصویبی این دفتر از ششکمیسیون تشکیلات، آموزش و تحقیقات، تبلیغات، انقلاب فرهنگی، حوزه و دانشگاه و جنگ تشکیل میشد.
شورای عمومی: از انجمن اسلامی هر دانشگاه یک تا سهنماینده (با توجه به جمعیت دانشگاه) به شورای عمومی تحکیم فرستاده میشوند.
شورایمرکزی: اعضای این هیات در نشست سالانه شورای عمومی برگزیده میشوند و عالیترین نهاد اجرایی این سازمان هستند (این شیوه انتخاب اما بعدها تغییر یافت و بهطور آزاد در سطح دانشگاه برگزار میشود).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.