|

از «یا مرگ، یا مصدق» تا «مرگ بر آمریکا»

محسن رنجبر ملکشا . فعال دانشجویی دانشگاه خواجه‌نصیر

«البته گلوله به من هم خورد که فقط خون سرازیر شد، در حالی‌که دوستان در اوج مبارزات و اوج وطن‌پرستی و اوج دوستی و محبت برای شخص دکتر مصدق بودند. فریاد «یا مرگ یا مصدق» کوچک‌ترین فریادی بود که زیر رگبار گلوله واقعا از جگر برمی‌کشیدیم و برای هیچکس قابل تصور نبود که دانشجویان با این شور و با این هیجان از ته قلبشان یا مرگ یا مصدق بگویند.»
(گزیده‌ای از شرح حال دکتر چمران به زبان خودش)
حدود 10سال قبل‌تر از کودتای مرداد 32، یعنی سال1321 بود که انجمن اسلامی اولیه، در دانشکده پزشکی دانشگاه تهران، توسط مرحوم مهندس بازرگان تاسیس شد. هرچند ایجاد انجمن اسلامی بیشتر برای مقابله با رواج اندیشه‌های چپ در دانشگاه بود اما به‌تدریج روحیه ضد استبدادی و ضداستعماری به اعتقادات مذهبی و ملی این تشکل اضافه شد. در نتیجه دانشجویان وارد فاز مبارزه علیه رژیم شاه شدند و اینگونه است که در دهه50 این انجمن‌های اسلامی هستند که جریان حاکم بر دانشگاه‌ها می‌شوند. پس از انقلاب اسلامی اکثر دانشجویان همانند دیگر اقشار جامعه شیفتگی خاصی به امام‌خمینی(ره) یافتند و به یکباره تشکلی که در گذشته‌اش گفت‌وگویی انتقادی با اسلام فقاهتی دارد، شیفته روحانیت و رهبری می‌شود. روحیه انقلابی و ضدامپریالیستی در انجمن‌های اسلامی حاکم می‌شود و این‌بار دانشجویان با شور و هیجان، از ته قلبشان «مرگ بر آمریکا» سر می‌دهند. این همراهی با آرمان‌های جمهوری‌اسلامی موجبات حضور گسترده اعضای این تشکل در دستگاه‌های اجرایی، کمیته‌های انقلاب، جهاد سازندگی و حتی سپاه پاسداران را فراهم می‌آورد. در اواخر دهه 60 و اوایل دهه 70، انجمن اسلامی همانند سال‌های ابتدایی شکل‌گیری‌اش بیش از عملگرایی به اندیشه‌ورزی می‌پردازد. انتشار دیدگاه‌های جدید دکتر سروش، انتشار نشریاتی چون «کیان، ایران فردا، عصر ما»، افزایش ترجمه اندیشه‌های لاییک و همچنین ظهور مجدد ملی‌گرایی مصدقی، اعضای این تشکل را با طیفی از اندیشه‌های نو روبرو ساخت. دیگر انجمن اسلامی تریبون دولت در دانشگاه نیستند و به‌عنوان نهادی مستقل از دولت به نقد قدرت می‌پردازند. چند سال دیگر می‌گذرد، رییس دولت با حمایت این تشکل و در اواسط دهه 70 به قدرت می‌رسد و دوباره نگاه این تشکل معطوف به قدرت می‌شود اما سال‌های ریاست‌جمهوری سیدمحمد خاتمی، سال‌های پرحادثه‌ای برای انجمن اسلامی است. از طرفی دفتر تحکیم وحدت به‌عنوان بزرگ‌ترین و فراگیرترین سازمان دانشجویی کشور حیاتی دوباره به جنبش دانشجویی بخشید، از طرف دیگر بارها و بارها جنبش دانشجویی و نهاد دانشگاه مورد تعرض نیرو‌های خودسر و به اصطلاح «لباس شخصی» قرار گرفت. در دوران محمود احمدی‌نژاد این برخورد‌ها به سیاست دولت در مواجهه با دانشگاه تبدیل می‌شود و عملا بخش اصلی جنبش دانشجویی از فعالیت رسمی منع می‌شوند؛ اما انجمن اسلامی مانند سال‌های قبل از انقلاب به فعالیت غیر رسمی و بدون بودجه و دفتر روی می‌آورد، تا حدی که جلسات طیف علامه دفتر تحکیم وحدت با حضور بیش از 30 انجمن غیر رسمی از سراسر کشور برگزار می‌شود. فعالیت غیررسمی و تحت فشار معضلاتی را هم به همراه دارد. بار دیگر روحیه عمل‌گرایانه بر انجمن مسلط می‌شود، در برابر فشار‌های روزافزون و افزایش هزینه‌های فعالیت دانشجویی جلسات کتاب‌خوانی جای خود را به تجمعات اعتراضی می‌دهد. باید اعتراف کرد که فعالیت‌های تحت فشار و غیر رسمی، تندروی‌هایی را هم به‌دنبال داشت که نتیجه‌ای جز افزایش هزینه‌ به جنبش دانشجویی در پی نداشت. سال‌های پایانی دولت محمود احمدی‌نژاد را می‌توان دوران «سکوت نسبی» و «بازنگری» نامید. جنبش دانشجویی با تجربه‌ای که از سال‌های گذشته به‌دست آورد با رویکردی اصلاح‌طلبانه به انتخابات 92 نگریست و به‌نظر می‌رسد بار دیگر تصمیم به احیای خود این‌بار با عقلانیت بیش از پیش گرفته است. عقلانیتی که در بیانیه 13آبان 30 شورای احیای انجمن اسلامی نمایان است. پس از هفت‌دهه سابقه پرفرازونشیب، می‌توان مدعی شد در ایران نام‌های «دانشگاه» و «انجمن اسلامی» با یکدیگر عجین شده‌اند. این‌بار باید منتظر بود که آیا نهاد‌های صاحب نفوذ نیز به مجموعه انجمن‌های اسلامی نگاهی به دور از تنگ‌نظری و همراه با عقلانیت خواهند داشت یا خیر.
«البته گلوله به من هم خورد که فقط خون سرازیر شد، در حالی‌که دوستان در اوج مبارزات و اوج وطن‌پرستی و اوج دوستی و محبت برای شخص دکتر مصدق بودند. فریاد «یا مرگ یا مصدق» کوچک‌ترین فریادی بود که زیر رگبار گلوله واقعا از جگر برمی‌کشیدیم و برای هیچکس قابل تصور نبود که دانشجویان با این شور و با این هیجان از ته قلبشان یا مرگ یا مصدق بگویند.»
(گزیده‌ای از شرح حال دکتر چمران به زبان خودش)
حدود 10سال قبل‌تر از کودتای مرداد 32، یعنی سال1321 بود که انجمن اسلامی اولیه، در دانشکده پزشکی دانشگاه تهران، توسط مرحوم مهندس بازرگان تاسیس شد. هرچند ایجاد انجمن اسلامی بیشتر برای مقابله با رواج اندیشه‌های چپ در دانشگاه بود اما به‌تدریج روحیه ضد استبدادی و ضداستعماری به اعتقادات مذهبی و ملی این تشکل اضافه شد. در نتیجه دانشجویان وارد فاز مبارزه علیه رژیم شاه شدند و اینگونه است که در دهه50 این انجمن‌های اسلامی هستند که جریان حاکم بر دانشگاه‌ها می‌شوند. پس از انقلاب اسلامی اکثر دانشجویان همانند دیگر اقشار جامعه شیفتگی خاصی به امام‌خمینی(ره) یافتند و به یکباره تشکلی که در گذشته‌اش گفت‌وگویی انتقادی با اسلام فقاهتی دارد، شیفته روحانیت و رهبری می‌شود. روحیه انقلابی و ضدامپریالیستی در انجمن‌های اسلامی حاکم می‌شود و این‌بار دانشجویان با شور و هیجان، از ته قلبشان «مرگ بر آمریکا» سر می‌دهند. این همراهی با آرمان‌های جمهوری‌اسلامی موجبات حضور گسترده اعضای این تشکل در دستگاه‌های اجرایی، کمیته‌های انقلاب، جهاد سازندگی و حتی سپاه پاسداران را فراهم می‌آورد. در اواخر دهه 60 و اوایل دهه 70، انجمن اسلامی همانند سال‌های ابتدایی شکل‌گیری‌اش بیش از عملگرایی به اندیشه‌ورزی می‌پردازد. انتشار دیدگاه‌های جدید دکتر سروش، انتشار نشریاتی چون «کیان، ایران فردا، عصر ما»، افزایش ترجمه اندیشه‌های لاییک و همچنین ظهور مجدد ملی‌گرایی مصدقی، اعضای این تشکل را با طیفی از اندیشه‌های نو روبرو ساخت. دیگر انجمن اسلامی تریبون دولت در دانشگاه نیستند و به‌عنوان نهادی مستقل از دولت به نقد قدرت می‌پردازند. چند سال دیگر می‌گذرد، رییس دولت با حمایت این تشکل و در اواسط دهه 70 به قدرت می‌رسد و دوباره نگاه این تشکل معطوف به قدرت می‌شود اما سال‌های ریاست‌جمهوری سیدمحمد خاتمی، سال‌های پرحادثه‌ای برای انجمن اسلامی است. از طرفی دفتر تحکیم وحدت به‌عنوان بزرگ‌ترین و فراگیرترین سازمان دانشجویی کشور حیاتی دوباره به جنبش دانشجویی بخشید، از طرف دیگر بارها و بارها جنبش دانشجویی و نهاد دانشگاه مورد تعرض نیرو‌های خودسر و به اصطلاح «لباس شخصی» قرار گرفت. در دوران محمود احمدی‌نژاد این برخورد‌ها به سیاست دولت در مواجهه با دانشگاه تبدیل می‌شود و عملا بخش اصلی جنبش دانشجویی از فعالیت رسمی منع می‌شوند؛ اما انجمن اسلامی مانند سال‌های قبل از انقلاب به فعالیت غیر رسمی و بدون بودجه و دفتر روی می‌آورد، تا حدی که جلسات طیف علامه دفتر تحکیم وحدت با حضور بیش از 30 انجمن غیر رسمی از سراسر کشور برگزار می‌شود. فعالیت غیررسمی و تحت فشار معضلاتی را هم به همراه دارد. بار دیگر روحیه عمل‌گرایانه بر انجمن مسلط می‌شود، در برابر فشار‌های روزافزون و افزایش هزینه‌های فعالیت دانشجویی جلسات کتاب‌خوانی جای خود را به تجمعات اعتراضی می‌دهد. باید اعتراف کرد که فعالیت‌های تحت فشار و غیر رسمی، تندروی‌هایی را هم به‌دنبال داشت که نتیجه‌ای جز افزایش هزینه‌ به جنبش دانشجویی در پی نداشت. سال‌های پایانی دولت محمود احمدی‌نژاد را می‌توان دوران «سکوت نسبی» و «بازنگری» نامید. جنبش دانشجویی با تجربه‌ای که از سال‌های گذشته به‌دست آورد با رویکردی اصلاح‌طلبانه به انتخابات 92 نگریست و به‌نظر می‌رسد بار دیگر تصمیم به احیای خود این‌بار با عقلانیت بیش از پیش گرفته است. عقلانیتی که در بیانیه 13آبان 30 شورای احیای انجمن اسلامی نمایان است. پس از هفت‌دهه سابقه پرفرازونشیب، می‌توان مدعی شد در ایران نام‌های «دانشگاه» و «انجمن اسلامی» با یکدیگر عجین شده‌اند. این‌بار باید منتظر بود که آیا نهاد‌های صاحب نفوذ نیز به مجموعه انجمن‌های اسلامی نگاهی به دور از تنگ‌نظری و همراه با عقلانیت خواهند داشت یا خیر.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.