بازخوانی 60سال فعالیت دانشجویی در گفتوگو با احسان شریعتی:
جنبش دانشجویی نباید کارکرد انتخاباتی داشته باشد
میرا قربانیفر
16آذر 1392 مصادف شده با 60سالگی حادثهای که بعدها روز دانشجو نام گرفت. 16آذر سال 1332، نیروهای کماندو با همراهی گارد ارتش شاهنشاهی بر خلاف تمامی اصول حقوقی و اخلاقی وارد دانشکده فنی دانشگاه تهران شدند و با تحریک دانشجویان خشمگین از حضور ریچارد نیکسون، نایبرییسجمهوری وقت آمریکا در ایران و در نهایت ایجاد ناامنی به روی آنان آتش گشودند. نتیجه این رفتار شهادت سهدانشجوی دانشکده فنی به نامهای آذر شریعترضوی، احمد قندچی و مصطفی بزرگنیا و زخمیشدن جمع زیادی از دانشجویان در آن روز بود. یک روز پس از این حادثه نیز کماندوها با همراهی پلیس در دانشگاه تهران مستقر میشوند تا ریچارد نیکسون دکترای افتخاری خود را از دانشگاه فنی دانشگاه تهران دریافت کند. هفتسال بعد از این حادثه بود که برای اولینبار کنفدراسیون دانشجویان ایرانی خارج از کشور این روز را روز دانشجو نامید. 60سالگی این حادثه بهانهای شد برای اینکه بازخوانی از 60سال جنبش دانشجویی پس از این حادثه را بازخوانی کنیم. برای بازخوانی این جنبش به سراغ دکتر احسان شریعتی، فیلسوف معاصر ایرانی رفتیم. او خود از دانشجویان فعال در داخل و خارج از کشور بوده است و از
سویی با یکی از کشتهشدگان حادثه 16آذر 32 نیز نسبت فامیلی دارد. آذر شریعترضوی دایی وی بوده و این نسبت فامیلی همواره او را نسبت به ماجرای 16آذر و جنبشهای دانشجویی پیگیر کرده است. احسان شریعتی در ۱۲شهریور ۱۳۳۸ در مشهد متولد شد. وی فرزند اول دکتر علی شریعتی است که تحصیلات اولیه را تا پنجم دبیرستان در ایران گذراند و سپس از ایران خارج شد و سال آخر دبیرستان را در آمریکا گذراند. در سال ۱۳۵۶ دیپلم فلسفه را در آمریکا گرفت. در همان سال پدرش درگذشت و وی پس از مرگ پدر دیگر به آمریکا بازنگشت و به فرانسه رفت. در سال ۱۳۵۷، دیپلم دومش را در رشته ادبیات و علومانسانی گرایش فلسفه دریافت کرد و در نهایت وارد دانشگاهی در شهر «اکس آن پروانس» در جنوب فرانسه شد و رشته فلسفه را انتخاب کرد. وی در سال 1361 در مقطع کارشناسی ارشد وارد دانشگاه سوربن پاریس شد و تا مقطع دکترا را در همین دانشگاه ادامه داد. احسان شریعتی در تمامی سالهای تحصیل، همواره در زمره فعالان دانشجویی نیز محسوب میشد.
اتفاقی که منجر به حادثه 16آذر شد، چهارماه بعد از حادثه کودتای 28 مرداد است. این حادثه بیشتر از کدام زاویه باید دیده شود، اینکه آیا حرکت دانشجویان بیشتر ماهیت ضدکاپیتالیستی و در حقیقت با نگاه به مناسبات جهانی بوده یا یک واکنش سریع به اتفاقات 28مرداد سال 32 بوده است؟
کودتای ایران هم بعد خارجی داشت چراکه یک کودتای انگلیسی آمریکایی در کشور رخ داده بود و هم یک بعد داخلی داشت که تثبیت دیکتاتوری در داخل کشور بوده است. دانشگاه در حقیقت در مقابل دو بعد استبداد داخلی و استعمار خارجی مقاومت کرد. البته نباید این موضوع را از خاطر برد که شاه در ماههای پس از کودتا رفتار تهاجمی از خود نشان میداد و رفتار تحریکآمیزی نسبت به دانشجویان داشت و حتی اغراق نخواهد بود اگر بگوییم شاه سعی در آشوب در دانشگاهها داشته است تا بهدنبال آن سرکوب را انجام دهد تا بتواند مصادف با آمدن نیکسون به ایران بیش از پیش نشان دهد که دانشگاه در صورت عدمکنترل دولت و حکومت بر آن، پایگاهی است برای کمونیسم و حضور خود و دستگاه سرکوبش را لازم نشان دهد و با همین بهانه پلیس را وارد دانشگاه میکند که این خود برای دانشجویان و دانشگاهیان بهشدت تحریکآمیز بود.
اما بهطورکلی دانشگاه و بازار در آن مقطع دو پایه نهضت ملی بودند و دانشجویان نیروهای فعالی محسوب میشدند که بعد از کودتا نیز همچنان فعال بودند و باید سرکوب میشدند و حادثه 16آذر هر دو بعد داخلی و خارجی را با خود حمل میکرد.
کنفدراسیون دانشجویان ایرانی اولین واکنش جدی را به حادثه 16آذر نشان میدهند و حتی این روز را به روزی بینالمللی برای دانشجویان تبدیل میکنند و از همین زمان ارتباط جدی بین دانشجویان ایرانی و دانشجویان در عرصه جهانی به وجود میآید، چقدر ارتباط وجود دارد بین این اتفاقات و جنبشهای دانشجویی در ایران و جنبشهای جهانی چون می1968 فرانسه و بادرماینهوف و اتفاقات دانشجویی در آلمان؟
کودتای ایران شاید اولین حلقه از زنجیره کودتاهای سازمان سیا و آمریکا بود که بعد بینالمللی به مسایل ایران و حادثه کودتا میدهد، بنابراین هم در منطقه که مصدق نقش پیشگامی داشته و تبدیل به یک مدل شده بود و بعدها جمال عبدالناصر و دیگران از وی الهام میگیرند خود به خود به مساله امپریالیسم آمریکا ابعاد پررنگتری میدهد. حوادث از ایران تا ویتنام و البته آمریکایجنوبی خودبهخود به آن انزجار روشنفکران و جامعه جهانی از آمریکا منجر میشود و این انزجار میرسد به می1968 فرانسه؛ کمااینکه در آمریکا و اروپا بهشدت واکنشهایی وجود داشت اما تمرکز حوادث ماهمی در خود فرانسه بوده است و این حوادث یک بعد ضدامپریالیستی و ضدآمریکایی نیز داشت و کمی بعدتر این جنبش دانشجویی توانست اعتصاباتی سراسری را سازماندهی کند یعنی کارگران نیز به این جنبش پیوستند. این فقط دیگر مربوط به فرانسه یا آمریکا یا هر کشوری نبود یک بحران و مساله جهانی بود. بدون اینکه بتوان ارتباط مستقیمی بین 16آذر 1332و می1968 فرانسه پیدا کرد اما نمیتوان منکر رابطه ذاتی این دو با هم شد. جنبشهای دانشجویی دهه60 در اروپا و جهان شکل میگرفت، بدون تردید ارتباط ماهیتی در آن برهه زمانی بین اکثر جنبشهای دانشجویی در اکثر نقاط جهان داشت.
دانشجویان از همان ابتدای مهرماه واکنش شدیدی نسبت به کودتا و سقوط دولت مصدق نشان میدهند، این همراهی دانشجویان با کودتا دقیقا از کی آغاز شد و قبل از کودتا جنبش دانشجویی ایران در چه وضعیتی قرار داشت؟
قبل از آن هم دانشگاه یکی از دوپایه اصلی در اتفاقات سال 1329 تا 1332 بود. شاخههای دانشجویی حزبتوده و همچنین جبهه ملی در دانشگاه فعال بودند و حضور داشتند. دانشگاه پس از حوادث 16آذر هم پایه مقاومت و همچنین همراه جبهه ملی بوده و مثلا دایی بنده، آذر شریعترضوی که در حادثه 16 آذر شهید شد تصاویری از وی وجود دارد که در میتینگها و تجمعهای پیش از سال 32 نیز حضور فعالی داشته است؛ البته بسیاری دیگر از دانشجویان نیز حضور فعالی داشتند و پشتیبان و نیروی بیدار جامعه بودند. اما تفاوت مهم حادثه 16آذر 1332 با اتفاقات قبلش این بود که این دانشجویان نبودند که به بهانه اعتراض و تظاهرات دانشگاه را ترک کردند بلکه این پلیس بود که وارد دانشگاه شد و امنیت دانشگاه و دانشجویان را مختل کرد.
جنبش دانشجویی و دانشگاه یک فضای زنده در تمام آن برهه زمانی بود و قصد روشنگری داشت نه اغتشاش. دانشجویان هیچگاه نمیخواستند فضای التهاب و درگیری ایجاد کنند اما دانشگاه همیشه فعال بود و اینگونه نبود که ناگهان بعد از کودتا دانشجویان تصمیم بگیرند وارد این عرصه شوند. دانشگاه یکی از مراکز اصلی فعالیت سیاسی پیش از کودتا و پس از کودتا بوده و بعد از کودتا دانشجویان به شکل رادیکالتر و البته متشکلتری وارد مبارزات سیاسی میشوند. قبل از آن فعالیت سیاسی و صنفی همواره وجود داشته و احزاب و نهادها هم شاخههای دانشجویی داشتهاند و حتی استادان و مسوولان دانشگاهی که گرایشات ملی و عدالتخواهانه داشتند هم در کنار دانشجویان بودند و دانشگاه همیشه پایگاه آموزش و فرهنگ در ایران بوده و ارتباط خوبی با روشنفکران و با هنر و اندیشه و فرهنگ چه در بخش مذهبی چه غیرمذهبی داشته و ایدئولوژی و افکار جدید از این کانال ارتباطی وارد جامعه میشده است.
شما یکبار گفته بودید که «جنبش دانشجویی ایران نمیتواند از سایر جنبشهای دانشجویی جهان جدا بماند» منظور ایدئولوژی کار مشترک بوده یا اینکه قرار است رفتار مشترکی از خود نشان دهند؟
جنبشهای دموکراتیک و مدنی در اجتماع، ماهیت یکسانی دارند اما از نظر ژئوپلیتیک میتوانند شرایط متفاوتی داشته باشند. ممکن است تحت سیطره یک نظام طرفدار غرب یا اینکه تحت نفوذ یک اردوگاه سوسیالیستی باشند ولی مطالبات و خواست و ماهیت این جنبشها یکسان است. ببینید اکنون خواست عمومی اکثر جنبشهایی که در جهان بهوجود آمده است، ماهیت مشابهی دارند. اگر شما به خواستهای طبقه متوسط و دانشجویان و جوانان در کشورهای عربی و مصر و... هم توجه کنید، با درخواستهای مشابه مواجهه میشوید، آزادیهای اجتماعی، چشماندازهایی تازه در جامعه، جلوگیری از فساد طبقه حاکمه، مقابله با استبداد و... از اصلیترین این خواستههاست. ممکن است این دولتها متحد آمریکا باشند که همچون بحرین یک شکل خاص به خود میگیرد یا مصر یا سوریه با متحدان متفاوت شکلهای متفاوتی به خود بگیرد اما خواستها در مقابل طبقه حاکم مشابه است. در مورد ایران هم پیش از انقلاب و بعد از انقلاب جنبش دانشجویی ماهیت خود را حفظ میکند. پیش از انقلاب ما با دولتی وابسته با مدنیسم تحمیلی روبهرو هستیم صورت مساله از نظر فرهنگی متفاوت میشود با کارکرد جنبش دانشجویی پس از انقلاب که با یک نظام مستقل مواجه هستیم.
ببینید زمانی که ما میگوییم جنبشهای دانشجویی نمیتوانند از هم جدا بمانند یادآور مفهومی میشود که در دهه60 میلادی جنبشهای دانشجویی در کنار هم داشتند. اینکه یادآور نوعی دوقطبیبودن در جهان است، مقابله با استعمار غرب که سمبلش انگلستان و آمریکا بودند، جنبشهای دانشجویی آلمان، فرانسه و ایتالیا برای مثال از همان دسته هستند، می68 فرانسه تا میرسند به بادرماینهوف در آلمان و جنبشهای دانشجویی ایتالیا که همگی از ماهیت یکسانی برخوردار بودند و همینطور جنبشهای دانشجویی در ایران نیز همینگونه هستند که گویا همگی یک زبان مشترک دارند و حتی اهداف مشترک را دنبال میکنند اما امروزه احساس میشود که جنبشهای دانشجویی بیشتر از آن نگاه دوقطبی جهان وطنی یک نگاه ملی مطالبهمحور را دنبال میکنند. شاید حتی این جنبشها خودشان هم علاقهمند باشند به یکدیگر نزدیک شوند اما عملا امکانش وجود ندارد چرا که با تعریف شما گویا شکلگیری به همان وضعیت جهانی دوقطبی در دهه60 بازمیگردد.
مسلم هست که در هر کشور صورتبندی جنبش مطالباتی ملی با کشور دیگر فرق دارد و اینکه از نظر ژئوپلیتیک نظامهای حاکم چه کسانی هستند و مردم در واکنش چه میگویند، مطمئنا با یکدیگر متفاوت هستند اما برای مثال در همان اتفاقات می1968 را هم بخواهیم بررسی کنیم، به اتفاقات اروپای شرقی و چکسلواکی و حوادث بلوک شرق برمیخوریم و ورود ارتش سرخ به این کشورها با واکنش روشنفکران کشورهای غربی همراه میشود اما همین روشنفکران به دلیل همپیمانی کشورهایشان با آمریکا نوع خاصی از ادبیات را داشتند اما جنبشهای دانشجویی با توجه به نگاه سوسیالیستیای که داشتند نوک تیز حمله آنها علیه استبداد و استعمار و توتالیتر بود، بنابراین در همان برهه دهه60 هم هر کدام از این جنبشهای دانشجویی ویژگی خود را داشتهاند و در عین حال با یکدیگر هم در تعامل بودند. ما اکنون در دورهای از زندگی قرار گرفتهایم که جهانیشدن و به وجودآمدن نگاه جهانی باعث شده است که در دهکده جهانی زندگی کنیم و از آب و هوا تا تغییرات زیستمحیطی و اقتصاد همگی به یکدیگر مرتبط هستند. اکنون هم در اقتصاد با جابهجاییهای جدی انتقال سرمایه که در جهان اتفاق افتاده و اینکه در وضعیت فعلی تغییرات جدی در مرزها روی داده است بالطبع وضعیتهای سیاسی و نظامی هم تغییر کرده و در زمینه فکری و فرهنگی هم تغییر شکل گرفته است، دیگر با فیلترینگ و پارازیت نمیتوان در مقابل گردش آزاد اطلاعات ایستاد. هماکنون شما تفاوت روستاییان در دوران حاضر را متفاوت با دوران گذشته میبینید. نتیجه تمام این تغییرات و اتفاقات این است که آشنایی با زندگیهای جدید و بمباران اطلاعاتی و آگاهیهایی که به مردم داده میشود، دیگر نمیتوان گفت که این آدمها در کشورهایی جداجدا زندگی میکنند حالا آدمها صاحب دغدغههایی یکسان و شبیه هم شدهاند که آنان را ساکنان یک دهکده نشان میدهد و به معنای واقعی اکنون جهان را میتوان دغدغه جهانی دانست که در گذشته اینگونه نبود. اردوگاهها و مرزها اتفاقا خیلی جدی بودند. شاید بتوان از تعبیر ژانژاکروسو استفاده کرد که «انسان آزاد آفریده شده است اما همهجا دربند است» میتوان گفت همه مردم در همه جای جهان مشکلاتی دارند و به عنوان شخصی که سالهای زیادی در کشورهای اروپای زندگی کردهام میتوانم راجعبه این مشکلات ساعتها صحبت کنم و اینگونه نیست که در ایران این تصور وجود دارد که خروج از کشور به معنای رسیدن به بهشت است. همه نقاط جهان با مشکلات خود درگیر هستند، درگیریها از جنسهای متفاوتی است اما ذات و ماهیت این مشکلات در جهان یکسان است. بهدلیل عدمتقسیم صحیح منابع و عدمآگاهیرسانی در جهان همچنان تفاوتهایی در پیشرفتهبودن و عقبماندن کشورها وجود دارد و این قطببندیها خود مانعی برای رفع این درگیریها و مشکلات میشوند. اگر در گذشته این قطببندی با اردوگاههای غرب و شرق و نگاه سوسیالیستی و کاپیتالیستی معنی پیدا میکرد، اکنون این شکاف به نوع دیگری وجود دارد و در همین راستا جنبشهای اعتراضی جهانی که زمانی«ضد جهان موجود» بود، اکنون به اعتراضات« جهانی دیگر شدن» تبدیل شده است. ولی در نهایت، درخواست برای توسعه و عدالت در همه جای جهان بین آدمها مشترک است و همچنان در تمامی نظامها این مشکل وجود دارد و در این میان دانشجویان و جوانان به عنوان آگاهترین اقشار جامعه موظف هستند که این دانشها و آگاهیها را کسب و منتقل کنند. متاسفانه سیستم آموزشی ما اکنون تخصصی و فنی و علمی شده است اما یک بعد از علم، رسالت علم است و دانشجو زمانی که وارد دانشگاه میشود باید به این مورد نیز بپردازد و این همان بخشی است که به علوم انسانی همچون فلسفه و جامعهشناسی و علوم انسانی بپردازند و دانشجویان اتفاقا در این میان نقش مهم و موثری نیز دارند و ارتباط بیشتر میان این دانشجویان به حلشدن بهتر معضلات حتی در بعد جهانی کمک میکند.
با این توضیحات، فکر میکنم شما ماهیت و کارکردی فراتر از احزاب و نهادهای مدنی برای جنبش دانشجویی تعریف میکنید. به هر حال احزاب و نهادها کارکردی دارند و اکنون شما برای جنبش دانشجویی کارکرد ناظر و آگاهیدهنده را تعریف میکنید. در حقیقت اعضای این جنبش قرار نیست وارد حاکمیت شوند و قرار نیست به قدرت برسند اما ناظر آگاه جامعه هستند و قرار است صدای وجدان در جامعه خود باشند.
بله، من حضور دانشجو و جنبش دانشجویی را در دانشگاه قابل تعریف میدانم. دانشجو قرار است به دنبال دانش باشد شاید کمی شبیه تعریف فیلسوف باشد، فیلسوف دوستدار فرزانگی و حکمت است و دانشجو بنابر تعریف به دنبال دانش است و دانش یک تعریفی دارد به معنای حقیقتجویی و آگاهی و خودآگاهی که به شاخههای مختلف تقسیم میشود، مثلا نوعی از دانشی به هستی میپردازد، یا الهیات یا دانش طبیعت و ریاضیات و مجموع این دانشها یک رسالتی دارند و در فلسفه یونان برای دانش و آموزش تعریفی داشتند که با رسالت خود تعیین میشد. در شرق هم بنا بر تعاریف مذهبی و علوم قدیمی ما تعریف خود را دارند. در دوره جدید نهادهای مدنی بعد از مشروطه و به وجودآمدن دانشگاه به شیوه نوین این علم یک پایه در سنت داشته و یک پایه در تمدن جدید دارند و دانشجو نقش و رسالتش در همین محیط و همین جایگاه تعریف میشود.
جنبش دانشجویی را بخشی از نهادهای مدنی میدانید؟
بله، دانشگاه و دانشجو و در عین حال جنبشهای دانشجویی تافته جدابافته از جامعه نیست، دانشجویان از میان مردم برخاستهاند و مشکلات جامعه را در دانشگاه و محیط علمی مطرح میکنند بنابراین در مرحله اول اگر جنبش دانشجویی را با همین تعریف صنفی بخواهیم بسنجیم، وظیفه دفاع از نهاد دانشگاه که نهاد فرهنگ است در قیاس با نهادهای دیگر را بر عهده دارند و موتور نهاد فرهنگ در کشور ما دانشجویان هستند که گویی ماشین فرهنگ را بخواهند در جامعه به حرکت دربیاورند.
اگر 16 آذر سال 1332 را نقطه عطفی در جنبشهای دانشجویی ایران از سال 1305 یعنی زمان تشکیل دانشگاه بدانیم، امسال سالگرد 60سالگی این واقعه است. برای جنبش دانشجویی ایران در این 60 سال چه اتفاقی افتاده و چه رویکردی داشته است؟
جنبش دانشجویی را میتوان به پیش از انقلاب و پس از انقلاب تعریف کرد. جنبش دانشجویی پیش از انقلاب با یک نظام سلطنتی و رژیم کودتا سروکار داشت و پس از انقلاب یک اتفاقات جدید دیگری برای دانشگاه به وجود آمد. انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاهها هم یکی از همین عوارض بوده است همچنین برهه حساس دیگر اصلاحات و دوران اصلاحات در ایران و تاثیرات آن بر جنبش دانشجویی بعد از انقلاب بوده است.
بنابراین تقسیمبندی ما شاخههای دیگری پیدا میکند یعنی جنبشهای دانشجویی پیش از انقلاب و بعد از انقلاب و مرحله بعد تقسیمبندی آن در خود پیش از انقلاب به دو دوره پیش از کودتا و پس از کودتا است. پیش از کودتا دانشگاه یک نهاد فرهنگی است که مانند سایر کشورها در آن اتحادیههای دانشجویی وجود دارد و به صورت قانونی فعالیت میکنند. بعد از کودتا جنبشهای دانشجویی تمایل پیدا میکنند به نوعی پشت جبهه مبارزات قهرآمیز قرارگیرند و بسیاری از مسوولان حرکتهای رادیکال سالهای بعد از دانشگاهها میآیند و سال 1342 حتی در همان برهه پیش از انقلاب این مبارزات را قهر آمیزتر و رادیکالتر میکنند. کنارگذاشتن تعداد بسیاری از اساتید دانشگاه یا تبعید آنان خود به خود وضعیت جنبش دانشجویی را رادیکالتر میکند. تا آغاز انقلاب همین رویه است اما حوادث دیگری روی میدهد که کلا وضعیت جنبشهای دانشجویی را دگرگون میکند.
قبل از اینکه برویم سراغ جنبشهای دانشجویی بعد از انقلاب میخواهم در مورد دکتر شریعتی و نقش ایشان چه بهعنوان استاد دانشگاه و چه زمانی که ایشان از تدریس در دانشگاه محروم میشوند بپرسم، ارتباط دکتر شریعتی با جنبشهای دانشجویی چگونه بود؟
ارتباط دکتر شریعتی با دانشجویان بسیار جدی و تنگاتنگ بوده است. دکتر شریعتی ارتباطش با دانشگاه به دو دوره تقسیم میشود؛ بخش اول تدریس در دانشگاه مشهد که نوع جدیدی از تدریس را به وجود میآورند. در این مقطع ایشان در خود محیط دانشگاه حضور دارند و مرحله بعد دورانی است که حق تدریس در دانشگاه را ندارند. روش تدریس ایشان به شکل متفاوت از روشهای سنتی است و سعی میکرد دانشجو وارد حوزه تحلیل شود و خود من شخصا خاطرم هست که برای برگههایی که تصحیح میکرد شخصیت قایل میشد و سعی میکرد با مطالبی که در هر برگه مینوشت با دانشجو وارد گفتوگو شود. کلاسهای ایشان کلاسهای زندهای بود که دایما سعی میکرد یک محیط فکری فعال در آن ایجاد کند. آن زمان هم ایدئولوژیهای مختلفی از مارکسیسم و اسلامگرایی و ملیگرایی بهشدت در محیط دانشگاه وجود داشت و محیط مولدی در مشهد در زمانی که دکتر شریعتی بودند بهوجود آمد بهخصوص اینکه ایشان در تئاتر و سینما و محیطهای فرهنگی هم در کنار دانشجویان حضور داشت و بعدتر که به تهران هم آمدند و حسینیهارشاد ایجاد شد، ارتباط بسیار خوبی مابین ایشان و دانشجویان در همین محیط بهوجود آمد و تاثیر دکتر شریعتی در محیط دانشگاه و دانشجویان و جنبشهای سیاسی دانشجویان غیرقابلانکار است. بهخصوص اینکه دکتر شریعتی در زمانی که در پاریس بودند نهضت آزادی و کنفدراسیون دانشجویان در خارج کشور و همینطور خداپرستان سوسیالیست در بنبست امکان فعالیت مسالمتآمیز و قانونی قرار داشتند و بحثی مطرح میشود که سازمان رهاییبخش جدید باید بهوجود بیاید که این سازمان جدید توسط اشخاصی چون دکتر چمران و یزدی و دکتر شریعتی تشکیل شد. بعد از اینکه دکتر به ایران میآید و جامعه و متن جامعه را مطالعه و بیشتر از همه باور مذهبی بودن جامعه ایران را مشاهده میکند در برابر پیشنهادات دانشجویان آن زمان که ادبیات اروپایی را ترجمه کند مخالفت میکند و تاکید میکند که باید بر روی تاریخ ایران و اسلام کار تحقیقی انجام گیرد و طرحهایی چون «چه باید کرد؟» را پی میگیرند.
در دورهای ارتباط دانشگاه و جنبش دانشجویی ایران با خارج از کشور و سایر جنبشهای دانشجویی به شدت گسترده میشود اما اکنون ما این رابطه را نمیبینیم. در همان دوره دانشجویان ایرانی خارج از کشور فعالانه عمل میکنند و آنقدر فعال است که زمان حضور شاه در آمریکا میتواند فضا را متشنج کند و ارتباط تنگاتنگی نیز بین دانشجویان ایرانی در داخل و خارج و جنبش دانشجویی ایران و جهان وجود دارد و این ارتباط اکنون وجود ندارد اکنون فکر میکنید دلیلش چیست؟
بله همینطور است، حتی زمانی که خود بنده هم بهعنوان دانشجو در خارج از کشور بودم این رابطه وجود داشت. پس از انقلاب شاید حادثه مهم این بود که اصلا جو انقلابی با یک فاصله زمانی فروکش کرد که شاید بیارتباط به انقلاب فرهنگی نیز نبود و از سویی تغییر ساختارهای ایدئولوژیک در جهان و در راس آن مارکسیسم که پیشقراول ایدئولوژیهای رهاییبخش بود خودبهخود این ساختار درهمتنیده را تعدیل کرد.
شاید آن آرمان مشترک دانشجویان جهان جایی دچار بحران و گسست شد.
میتوان گفت بههم ریختن آرایش سیاسی در جهان و در حقیقت بههم ریختگی آرایش دو قطبی جهان باعث شد جنبشهای دانشجویی نیز ارتباطات خود را که بر اساس یک محور شاخص بود از دست رفته و کمرنگشده ببینند؟
هر دورهای پارادایمی دارد و اندیشمندانی چون میشل فوکو آن را«اپیستمه»، به معنای «صورتبندی معرفتی» میدانند یعنی هر دورهای یک صورتبندی معرفتی دارد و بر اساس این صورتبندیهای معرفتی، گفتمانهایی شکل میگیرد و زمانی که دوره عوض میشود صورتبندی هم عوض میشود و ما تغییر این صورتبندی معرفتی را در زندگی خود میبینیم. دوره این اپیستمه، دوران انقلاب بود اما در دوران فعلی پارادایم متفاوت است و شاید حتی تحلیل آن سخت است چراکه اکنون در میان این دوره هستیم. اما از مشخصات آن میتوان پیچیدگی امور و نسبیشدن مسایل را دانست. همچنین دوران پسامدرن در علوم انسانی اتفاق میافتد، در حقیقت بیاعتقادی به فرا روایاتی چون عقل و آزادی و عدالت و حقوق بشر به وجود میآید. در حقیقت هر چه قرار بود انسان را نجات بدهداینگونه زیر سوال رفت چرا که بشر دید به نام آزادی و حقوق بشر نظام کاپیتالیستی و امپریالیستی به وجود آمده و به نام عدالت نظامهای کمونیستی و سانترالیستی به وجود آمد و نتیجه این رفتار بههم ریختن ساختار و آرایش جهانی بوده و به تبع آن شاهد انواع جدیدی از جنبشها بودهایم.
در 16 سال اخیر و در حقیقت طبق گفته خود شما که در تقسیمبندی بعد از انقلاب جنبشهای دانشجویی به دوران اصلاحات و نقش ویژه جنبش دانشجویی اشاره کردید، اینکه آنها در یک مرحله دوم خرداد بهوجود میآوردند و با یک فاصله زمانی بعد از 16سال در انتخابات امسال نیز تاثیرگذاری خود را نشان میدهند، تاثیر دانشجویان در سالهای دولت اصلاحات و بعد از آن را چطور ارزیابی میکنید؟
بعد از انقلاب جنبش دانشجویی را بدون تردید میتوان به دو بخش مهم تقسیم کرد، قبل و بعد از اصلاحات. جنبش دانشجویی و دوران اصلاحات در هم تنیده شدهاند و نقش این جنبش در ایجاد اصلاحات و همچنین رویدادهای آن قابلانکار نیست.
جوانان و دانشجویان به طور خاص در اتفاقات اخیر هم نقش و تاثیر بسزایی داشتهاند، جنبش دانشجویان و جوانان مستقل از احزاب سیاسی و استراتژیهای کلاسیک عمل کردند آن هم در شرایطی که همه آنها به بنبست رسیده بودند. هم پروژه رفرم از بالا با توجه به شکست هشتسال پیش به بن بست رسیده بود و هم پروژه قهرآمیز و انقلاب نیز قبل از همه به شکست رسیده بود. در این مرحله خود دانشجویان و جوانان چه در دوم خرداد و چه در انتخابات 92 میتوان حتی گفت خودسرانه عمل کردند و بدون اینکه وارد چارچوبهای مفهومی و استراتژیهای کلاسیک شوند خواسته خود را پیش بردند. این گروهها نه معنای اصلاحطلبان حکومتی داشتند و نه خواستار براندازی بودند، در حقیقت با تاکتیکهای غریزی و خودجوش بهرغم توصیه بزرگان و صلاح و مشورتها کار خود را پیش میبرند، شاید حتی از نگاه بسیاری از ما که متعلق به نسل قبلی باشیم رفتار آنان توجیه منطقی نداشته باشد اما آنان با همین روش تغییرات و تحولی را بهوجود آوردند و یک بنبست را باز کردند. البته باید تذکر بدهم که تغییرات و تحرکی را به وجود آوردند اما همچنان به حافظه و تجربه نسل قدیمی احتیاج دارند چرا که گاهی احساس میشود بین این نسل و نسل قدیم فاصله عمیقی اکنون وجود دارد.
اما از بعد از دوم خرداد جنبش دانشجویی جاهایی نقش حزب را بازی میکند. این اشتباه است و شکست هم در برههای از همین جا آغاز میشود که میخواهند نقش حزب را بازی کنند.
یک ایراد ساختاری که بعد از انقلاب و تعطیلی و بعد بازشدن دانشگاهها به وجود آمد، در حقیقت این بود که شاخههای دانشجویی همه احزاب و گروهها منحل شد و تنها یک گروه باقی ماند و آن هم انجمنهای اسلامی و تحکیم وحدت بودند. وابستگی بودجه انجمنها به دولت باعث شد این نهاد منعکسکننده جناحهای دولتی شود و این ایرادی است که محدودیتهایی را برای انجمنها و ساختار آنها بهوجود میآورد. شکل درست برای نیفتادن در این ورطه، استقلال این انجمنها و اتحادیهها در داخل دانشگاه بوده است که اکنون هم این بحث مطرح است که اجازه بدهیم دانشگاهها با انتخابات داخلی و در اختیار خود دانشجویان قرار بگیرند و نهادهای دانشگاهی هم مستقل باشند تا اول بتوانند تنوع فکری را در خود نمایندگی کنند و دوم اینکه نفاق در آنها به وجود نیاید. اینکه دانشجو اعتقادی به تشکلی ندارد وارد آن میشود یا دانشجو هیچ گرایش مذهبی ندارد وارد انجمنهای اسلامی میشود مشکلساز است. اگر امکان فعالیت برای همه تفکرات وجود داشته باشد شاید این مشکل نیز حل شود. برای مصالح مقطعی نباید دانشجو درگیر این دوگانهزیستی شود. باید نهادهای دانشجویی مستقلی به وجود بیایند که هزینههای آن با خود دانشجویان باشد و حق عضویت را از دانشجویان دریافت کنند و استقلال خود را حفظ کند. اصل این نهادها باید بر خودکفایی جنبشهای دانشجویی باشند.
در حقیقت شما رابطه دولت و دانشجو را کلا از هم جدا میبینید، نه دولت دخالتی در نهادهای دانشجویی داشته باشد و نه دانشجویان خود را به دولت تحمیل کنند.
بله همینطور است، باید دولت استقلال علمی و خودگردانی مدیریتی و علمی را به دانشجویان بدهد. دانشگاه باید از نظر تصمیمات و سیاستگذاری، متناسب با بدنه دانشجویان و دانشگاه و نوع گرایشات آنان که چه تصمیمی میگیرند استقلال خود را حفظ کند. این همان سطح مطلوب در دانشگاههاست. در دانشگاه این فضای باز هنوز ایجاد نشده است که ما صنف اساتید داشته باشیم و اینکه اساتید و روسای دانشگاه انتخابی باشند نه انتصابی. اکنون دولت جدید این وعده را داده است که در دانشگاهها دخالت نخواهند کرد و این وعده دولت باید فضایی بین دانشجویان و دانشگاهیان ایجاد کند که دانشگاه مستقل شود و استادان صنف مستقل داشته باشند و دانشجویان هم مسایل و موارد مربوط به خود را مطرح کنند و اتفاقا اولین خواستههای این دانشجویان نباید سیاسی باشد بلکه باید صنفی باشد. خواستههای صنفی ساده مانند امکانات زیستی و علمی برای این دانشجویان فراهم شود و خواستههای عمومی دانشجویان مدنظر قرار بگیرد. دانشجویان باید بتوانند راجع به کلیت دانشگاه و سیاستگذاری علمی و فرهنگی نظرات خود را مطرح کنند و حتی برای آن تصمیم بگیرند. بعد از این میتوان مسایل کلانتر اجتماعی را مطرح کرد و آن را در ارگانهای خاص تشکیلاتی به شکل علمیتر بررسی کرد. از دانشجو انتظار میرود با توجه به دانشی که کسب میکند راجع به مسایل نظر بدهد. اینکه باید فضایی ایجاد شود تا دانشجویان نظرات کارشناسانهای راجع به سیاست، اقتصاد، مدیریت و بحران اجتماعی بدهند و این نباید به شکل تبلیغاتی و سطحی باشد بلکه باید به صورت علمی این کار را انجام دهند. جنبش دانشجویی باید ایجاد حساسیت کند و نوعی خودآگاهی به وجود بیاورد. قشر دانشجو باید در ابتدا خودش بپذیرد که یک جنبش اجتماعی است و یک رسالت معنوی دارد و باید ارتباط خود را با سایر جنبشهای جهانی دانشجویان حفظ کند. اینکه بتوانند از سایر جنبشهای دانشجویی دعوت کنند تا به ایران بیایند و در دانشگاهها حاضر بشوند و این گفتمان شکل بگیرد. خلاصه کردن جنبشهای دانشجویی در کارکردهای انتخاباتی ظلم به تواناییها و خود جنبشهای دانشجویی است. اینکه به همه گروهها در دانشگاه اجازه بدهیم بدون ترس حرف بزنند و بتوانند آرا و عقاید خود را بیان کنند باعث پویایی محیط دانشگاه و جنبشهای دانشجویی میشود و یکی از مهمترین وظایف جنبش دانشجویی ایجاد نهاد نقد و نظر و کرسیهای آزاداندیشی است.
من به شخصه بهعنوان کسی که به هر حال با یکی از شهدای 16آذر نسبت نزدیک فامیلی دارم و به عنوان کسی که خودم را به دلیل شرایط کاری و تحصیلی عضوی از مجموعه جنبشهای دانشجویی میدانم همیشه در فکر بودم سمیناری تشکیل شود و بتوانیم از متفکران و صاحبنظران داخلی و خارجی فعال در جنبش دانشجویی دعوت کنیم تا بتوانیم دستاوردهای جنبشهای دانشجویی را به نقد و نظر بگذاریم و حتی بتوانیم نشریه یا مجلهای نیز منتشر کنیم. این ایده مطرح شده است اما به خاطر وجود نداشتن یک نهاد مستقل و جابهجاییهای مداوم مدیریتی هیچ گاه پیگیری نشده و نتیجه اینکه همچنان در 60سالگی 16 آذر این ایده و طرح همچنان به همان شکل باقی مانده است.
اتفاقی که منجر به حادثه 16آذر شد، چهارماه بعد از حادثه کودتای 28 مرداد است. این حادثه بیشتر از کدام زاویه باید دیده شود، اینکه آیا حرکت دانشجویان بیشتر ماهیت ضدکاپیتالیستی و در حقیقت با نگاه به مناسبات جهانی بوده یا یک واکنش سریع به اتفاقات 28مرداد سال 32 بوده است؟
کودتای ایران هم بعد خارجی داشت چراکه یک کودتای انگلیسی آمریکایی در کشور رخ داده بود و هم یک بعد داخلی داشت که تثبیت دیکتاتوری در داخل کشور بوده است. دانشگاه در حقیقت در مقابل دو بعد استبداد داخلی و استعمار خارجی مقاومت کرد. البته نباید این موضوع را از خاطر برد که شاه در ماههای پس از کودتا رفتار تهاجمی از خود نشان میداد و رفتار تحریکآمیزی نسبت به دانشجویان داشت و حتی اغراق نخواهد بود اگر بگوییم شاه سعی در آشوب در دانشگاهها داشته است تا بهدنبال آن سرکوب را انجام دهد تا بتواند مصادف با آمدن نیکسون به ایران بیش از پیش نشان دهد که دانشگاه در صورت عدمکنترل دولت و حکومت بر آن، پایگاهی است برای کمونیسم و حضور خود و دستگاه سرکوبش را لازم نشان دهد و با همین بهانه پلیس را وارد دانشگاه میکند که این خود برای دانشجویان و دانشگاهیان بهشدت تحریکآمیز بود.
اما بهطورکلی دانشگاه و بازار در آن مقطع دو پایه نهضت ملی بودند و دانشجویان نیروهای فعالی محسوب میشدند که بعد از کودتا نیز همچنان فعال بودند و باید سرکوب میشدند و حادثه 16آذر هر دو بعد داخلی و خارجی را با خود حمل میکرد.
کنفدراسیون دانشجویان ایرانی اولین واکنش جدی را به حادثه 16آذر نشان میدهند و حتی این روز را به روزی بینالمللی برای دانشجویان تبدیل میکنند و از همین زمان ارتباط جدی بین دانشجویان ایرانی و دانشجویان در عرصه جهانی به وجود میآید، چقدر ارتباط وجود دارد بین این اتفاقات و جنبشهای دانشجویی در ایران و جنبشهای جهانی چون می1968 فرانسه و بادرماینهوف و اتفاقات دانشجویی در آلمان؟
کودتای ایران شاید اولین حلقه از زنجیره کودتاهای سازمان سیا و آمریکا بود که بعد بینالمللی به مسایل ایران و حادثه کودتا میدهد، بنابراین هم در منطقه که مصدق نقش پیشگامی داشته و تبدیل به یک مدل شده بود و بعدها جمال عبدالناصر و دیگران از وی الهام میگیرند خود به خود به مساله امپریالیسم آمریکا ابعاد پررنگتری میدهد. حوادث از ایران تا ویتنام و البته آمریکایجنوبی خودبهخود به آن انزجار روشنفکران و جامعه جهانی از آمریکا منجر میشود و این انزجار میرسد به می1968 فرانسه؛ کمااینکه در آمریکا و اروپا بهشدت واکنشهایی وجود داشت اما تمرکز حوادث ماهمی در خود فرانسه بوده است و این حوادث یک بعد ضدامپریالیستی و ضدآمریکایی نیز داشت و کمی بعدتر این جنبش دانشجویی توانست اعتصاباتی سراسری را سازماندهی کند یعنی کارگران نیز به این جنبش پیوستند. این فقط دیگر مربوط به فرانسه یا آمریکا یا هر کشوری نبود یک بحران و مساله جهانی بود. بدون اینکه بتوان ارتباط مستقیمی بین 16آذر 1332و می1968 فرانسه پیدا کرد اما نمیتوان منکر رابطه ذاتی این دو با هم شد. جنبشهای دانشجویی دهه60 در اروپا و جهان شکل میگرفت، بدون تردید ارتباط ماهیتی در آن برهه زمانی بین اکثر جنبشهای دانشجویی در اکثر نقاط جهان داشت.
دانشجویان از همان ابتدای مهرماه واکنش شدیدی نسبت به کودتا و سقوط دولت مصدق نشان میدهند، این همراهی دانشجویان با کودتا دقیقا از کی آغاز شد و قبل از کودتا جنبش دانشجویی ایران در چه وضعیتی قرار داشت؟
قبل از آن هم دانشگاه یکی از دوپایه اصلی در اتفاقات سال 1329 تا 1332 بود. شاخههای دانشجویی حزبتوده و همچنین جبهه ملی در دانشگاه فعال بودند و حضور داشتند. دانشگاه پس از حوادث 16آذر هم پایه مقاومت و همچنین همراه جبهه ملی بوده و مثلا دایی بنده، آذر شریعترضوی که در حادثه 16 آذر شهید شد تصاویری از وی وجود دارد که در میتینگها و تجمعهای پیش از سال 32 نیز حضور فعالی داشته است؛ البته بسیاری دیگر از دانشجویان نیز حضور فعالی داشتند و پشتیبان و نیروی بیدار جامعه بودند. اما تفاوت مهم حادثه 16آذر 1332 با اتفاقات قبلش این بود که این دانشجویان نبودند که به بهانه اعتراض و تظاهرات دانشگاه را ترک کردند بلکه این پلیس بود که وارد دانشگاه شد و امنیت دانشگاه و دانشجویان را مختل کرد.
جنبش دانشجویی و دانشگاه یک فضای زنده در تمام آن برهه زمانی بود و قصد روشنگری داشت نه اغتشاش. دانشجویان هیچگاه نمیخواستند فضای التهاب و درگیری ایجاد کنند اما دانشگاه همیشه فعال بود و اینگونه نبود که ناگهان بعد از کودتا دانشجویان تصمیم بگیرند وارد این عرصه شوند. دانشگاه یکی از مراکز اصلی فعالیت سیاسی پیش از کودتا و پس از کودتا بوده و بعد از کودتا دانشجویان به شکل رادیکالتر و البته متشکلتری وارد مبارزات سیاسی میشوند. قبل از آن فعالیت سیاسی و صنفی همواره وجود داشته و احزاب و نهادها هم شاخههای دانشجویی داشتهاند و حتی استادان و مسوولان دانشگاهی که گرایشات ملی و عدالتخواهانه داشتند هم در کنار دانشجویان بودند و دانشگاه همیشه پایگاه آموزش و فرهنگ در ایران بوده و ارتباط خوبی با روشنفکران و با هنر و اندیشه و فرهنگ چه در بخش مذهبی چه غیرمذهبی داشته و ایدئولوژی و افکار جدید از این کانال ارتباطی وارد جامعه میشده است.
شما یکبار گفته بودید که «جنبش دانشجویی ایران نمیتواند از سایر جنبشهای دانشجویی جهان جدا بماند» منظور ایدئولوژی کار مشترک بوده یا اینکه قرار است رفتار مشترکی از خود نشان دهند؟
جنبشهای دموکراتیک و مدنی در اجتماع، ماهیت یکسانی دارند اما از نظر ژئوپلیتیک میتوانند شرایط متفاوتی داشته باشند. ممکن است تحت سیطره یک نظام طرفدار غرب یا اینکه تحت نفوذ یک اردوگاه سوسیالیستی باشند ولی مطالبات و خواست و ماهیت این جنبشها یکسان است. ببینید اکنون خواست عمومی اکثر جنبشهایی که در جهان بهوجود آمده است، ماهیت مشابهی دارند. اگر شما به خواستهای طبقه متوسط و دانشجویان و جوانان در کشورهای عربی و مصر و... هم توجه کنید، با درخواستهای مشابه مواجهه میشوید، آزادیهای اجتماعی، چشماندازهایی تازه در جامعه، جلوگیری از فساد طبقه حاکمه، مقابله با استبداد و... از اصلیترین این خواستههاست. ممکن است این دولتها متحد آمریکا باشند که همچون بحرین یک شکل خاص به خود میگیرد یا مصر یا سوریه با متحدان متفاوت شکلهای متفاوتی به خود بگیرد اما خواستها در مقابل طبقه حاکم مشابه است. در مورد ایران هم پیش از انقلاب و بعد از انقلاب جنبش دانشجویی ماهیت خود را حفظ میکند. پیش از انقلاب ما با دولتی وابسته با مدنیسم تحمیلی روبهرو هستیم صورت مساله از نظر فرهنگی متفاوت میشود با کارکرد جنبش دانشجویی پس از انقلاب که با یک نظام مستقل مواجه هستیم.
ببینید زمانی که ما میگوییم جنبشهای دانشجویی نمیتوانند از هم جدا بمانند یادآور مفهومی میشود که در دهه60 میلادی جنبشهای دانشجویی در کنار هم داشتند. اینکه یادآور نوعی دوقطبیبودن در جهان است، مقابله با استعمار غرب که سمبلش انگلستان و آمریکا بودند، جنبشهای دانشجویی آلمان، فرانسه و ایتالیا برای مثال از همان دسته هستند، می68 فرانسه تا میرسند به بادرماینهوف در آلمان و جنبشهای دانشجویی ایتالیا که همگی از ماهیت یکسانی برخوردار بودند و همینطور جنبشهای دانشجویی در ایران نیز همینگونه هستند که گویا همگی یک زبان مشترک دارند و حتی اهداف مشترک را دنبال میکنند اما امروزه احساس میشود که جنبشهای دانشجویی بیشتر از آن نگاه دوقطبی جهان وطنی یک نگاه ملی مطالبهمحور را دنبال میکنند. شاید حتی این جنبشها خودشان هم علاقهمند باشند به یکدیگر نزدیک شوند اما عملا امکانش وجود ندارد چرا که با تعریف شما گویا شکلگیری به همان وضعیت جهانی دوقطبی در دهه60 بازمیگردد.
مسلم هست که در هر کشور صورتبندی جنبش مطالباتی ملی با کشور دیگر فرق دارد و اینکه از نظر ژئوپلیتیک نظامهای حاکم چه کسانی هستند و مردم در واکنش چه میگویند، مطمئنا با یکدیگر متفاوت هستند اما برای مثال در همان اتفاقات می1968 را هم بخواهیم بررسی کنیم، به اتفاقات اروپای شرقی و چکسلواکی و حوادث بلوک شرق برمیخوریم و ورود ارتش سرخ به این کشورها با واکنش روشنفکران کشورهای غربی همراه میشود اما همین روشنفکران به دلیل همپیمانی کشورهایشان با آمریکا نوع خاصی از ادبیات را داشتند اما جنبشهای دانشجویی با توجه به نگاه سوسیالیستیای که داشتند نوک تیز حمله آنها علیه استبداد و استعمار و توتالیتر بود، بنابراین در همان برهه دهه60 هم هر کدام از این جنبشهای دانشجویی ویژگی خود را داشتهاند و در عین حال با یکدیگر هم در تعامل بودند. ما اکنون در دورهای از زندگی قرار گرفتهایم که جهانیشدن و به وجودآمدن نگاه جهانی باعث شده است که در دهکده جهانی زندگی کنیم و از آب و هوا تا تغییرات زیستمحیطی و اقتصاد همگی به یکدیگر مرتبط هستند. اکنون هم در اقتصاد با جابهجاییهای جدی انتقال سرمایه که در جهان اتفاق افتاده و اینکه در وضعیت فعلی تغییرات جدی در مرزها روی داده است بالطبع وضعیتهای سیاسی و نظامی هم تغییر کرده و در زمینه فکری و فرهنگی هم تغییر شکل گرفته است، دیگر با فیلترینگ و پارازیت نمیتوان در مقابل گردش آزاد اطلاعات ایستاد. هماکنون شما تفاوت روستاییان در دوران حاضر را متفاوت با دوران گذشته میبینید. نتیجه تمام این تغییرات و اتفاقات این است که آشنایی با زندگیهای جدید و بمباران اطلاعاتی و آگاهیهایی که به مردم داده میشود، دیگر نمیتوان گفت که این آدمها در کشورهایی جداجدا زندگی میکنند حالا آدمها صاحب دغدغههایی یکسان و شبیه هم شدهاند که آنان را ساکنان یک دهکده نشان میدهد و به معنای واقعی اکنون جهان را میتوان دغدغه جهانی دانست که در گذشته اینگونه نبود. اردوگاهها و مرزها اتفاقا خیلی جدی بودند. شاید بتوان از تعبیر ژانژاکروسو استفاده کرد که «انسان آزاد آفریده شده است اما همهجا دربند است» میتوان گفت همه مردم در همه جای جهان مشکلاتی دارند و به عنوان شخصی که سالهای زیادی در کشورهای اروپای زندگی کردهام میتوانم راجعبه این مشکلات ساعتها صحبت کنم و اینگونه نیست که در ایران این تصور وجود دارد که خروج از کشور به معنای رسیدن به بهشت است. همه نقاط جهان با مشکلات خود درگیر هستند، درگیریها از جنسهای متفاوتی است اما ذات و ماهیت این مشکلات در جهان یکسان است. بهدلیل عدمتقسیم صحیح منابع و عدمآگاهیرسانی در جهان همچنان تفاوتهایی در پیشرفتهبودن و عقبماندن کشورها وجود دارد و این قطببندیها خود مانعی برای رفع این درگیریها و مشکلات میشوند. اگر در گذشته این قطببندی با اردوگاههای غرب و شرق و نگاه سوسیالیستی و کاپیتالیستی معنی پیدا میکرد، اکنون این شکاف به نوع دیگری وجود دارد و در همین راستا جنبشهای اعتراضی جهانی که زمانی«ضد جهان موجود» بود، اکنون به اعتراضات« جهانی دیگر شدن» تبدیل شده است. ولی در نهایت، درخواست برای توسعه و عدالت در همه جای جهان بین آدمها مشترک است و همچنان در تمامی نظامها این مشکل وجود دارد و در این میان دانشجویان و جوانان به عنوان آگاهترین اقشار جامعه موظف هستند که این دانشها و آگاهیها را کسب و منتقل کنند. متاسفانه سیستم آموزشی ما اکنون تخصصی و فنی و علمی شده است اما یک بعد از علم، رسالت علم است و دانشجو زمانی که وارد دانشگاه میشود باید به این مورد نیز بپردازد و این همان بخشی است که به علوم انسانی همچون فلسفه و جامعهشناسی و علوم انسانی بپردازند و دانشجویان اتفاقا در این میان نقش مهم و موثری نیز دارند و ارتباط بیشتر میان این دانشجویان به حلشدن بهتر معضلات حتی در بعد جهانی کمک میکند.
با این توضیحات، فکر میکنم شما ماهیت و کارکردی فراتر از احزاب و نهادهای مدنی برای جنبش دانشجویی تعریف میکنید. به هر حال احزاب و نهادها کارکردی دارند و اکنون شما برای جنبش دانشجویی کارکرد ناظر و آگاهیدهنده را تعریف میکنید. در حقیقت اعضای این جنبش قرار نیست وارد حاکمیت شوند و قرار نیست به قدرت برسند اما ناظر آگاه جامعه هستند و قرار است صدای وجدان در جامعه خود باشند.
بله، من حضور دانشجو و جنبش دانشجویی را در دانشگاه قابل تعریف میدانم. دانشجو قرار است به دنبال دانش باشد شاید کمی شبیه تعریف فیلسوف باشد، فیلسوف دوستدار فرزانگی و حکمت است و دانشجو بنابر تعریف به دنبال دانش است و دانش یک تعریفی دارد به معنای حقیقتجویی و آگاهی و خودآگاهی که به شاخههای مختلف تقسیم میشود، مثلا نوعی از دانشی به هستی میپردازد، یا الهیات یا دانش طبیعت و ریاضیات و مجموع این دانشها یک رسالتی دارند و در فلسفه یونان برای دانش و آموزش تعریفی داشتند که با رسالت خود تعیین میشد. در شرق هم بنا بر تعاریف مذهبی و علوم قدیمی ما تعریف خود را دارند. در دوره جدید نهادهای مدنی بعد از مشروطه و به وجودآمدن دانشگاه به شیوه نوین این علم یک پایه در سنت داشته و یک پایه در تمدن جدید دارند و دانشجو نقش و رسالتش در همین محیط و همین جایگاه تعریف میشود.
جنبش دانشجویی را بخشی از نهادهای مدنی میدانید؟
بله، دانشگاه و دانشجو و در عین حال جنبشهای دانشجویی تافته جدابافته از جامعه نیست، دانشجویان از میان مردم برخاستهاند و مشکلات جامعه را در دانشگاه و محیط علمی مطرح میکنند بنابراین در مرحله اول اگر جنبش دانشجویی را با همین تعریف صنفی بخواهیم بسنجیم، وظیفه دفاع از نهاد دانشگاه که نهاد فرهنگ است در قیاس با نهادهای دیگر را بر عهده دارند و موتور نهاد فرهنگ در کشور ما دانشجویان هستند که گویی ماشین فرهنگ را بخواهند در جامعه به حرکت دربیاورند.
اگر 16 آذر سال 1332 را نقطه عطفی در جنبشهای دانشجویی ایران از سال 1305 یعنی زمان تشکیل دانشگاه بدانیم، امسال سالگرد 60سالگی این واقعه است. برای جنبش دانشجویی ایران در این 60 سال چه اتفاقی افتاده و چه رویکردی داشته است؟
جنبش دانشجویی را میتوان به پیش از انقلاب و پس از انقلاب تعریف کرد. جنبش دانشجویی پیش از انقلاب با یک نظام سلطنتی و رژیم کودتا سروکار داشت و پس از انقلاب یک اتفاقات جدید دیگری برای دانشگاه به وجود آمد. انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاهها هم یکی از همین عوارض بوده است همچنین برهه حساس دیگر اصلاحات و دوران اصلاحات در ایران و تاثیرات آن بر جنبش دانشجویی بعد از انقلاب بوده است.
بنابراین تقسیمبندی ما شاخههای دیگری پیدا میکند یعنی جنبشهای دانشجویی پیش از انقلاب و بعد از انقلاب و مرحله بعد تقسیمبندی آن در خود پیش از انقلاب به دو دوره پیش از کودتا و پس از کودتا است. پیش از کودتا دانشگاه یک نهاد فرهنگی است که مانند سایر کشورها در آن اتحادیههای دانشجویی وجود دارد و به صورت قانونی فعالیت میکنند. بعد از کودتا جنبشهای دانشجویی تمایل پیدا میکنند به نوعی پشت جبهه مبارزات قهرآمیز قرارگیرند و بسیاری از مسوولان حرکتهای رادیکال سالهای بعد از دانشگاهها میآیند و سال 1342 حتی در همان برهه پیش از انقلاب این مبارزات را قهر آمیزتر و رادیکالتر میکنند. کنارگذاشتن تعداد بسیاری از اساتید دانشگاه یا تبعید آنان خود به خود وضعیت جنبش دانشجویی را رادیکالتر میکند. تا آغاز انقلاب همین رویه است اما حوادث دیگری روی میدهد که کلا وضعیت جنبشهای دانشجویی را دگرگون میکند.
قبل از اینکه برویم سراغ جنبشهای دانشجویی بعد از انقلاب میخواهم در مورد دکتر شریعتی و نقش ایشان چه بهعنوان استاد دانشگاه و چه زمانی که ایشان از تدریس در دانشگاه محروم میشوند بپرسم، ارتباط دکتر شریعتی با جنبشهای دانشجویی چگونه بود؟
ارتباط دکتر شریعتی با دانشجویان بسیار جدی و تنگاتنگ بوده است. دکتر شریعتی ارتباطش با دانشگاه به دو دوره تقسیم میشود؛ بخش اول تدریس در دانشگاه مشهد که نوع جدیدی از تدریس را به وجود میآورند. در این مقطع ایشان در خود محیط دانشگاه حضور دارند و مرحله بعد دورانی است که حق تدریس در دانشگاه را ندارند. روش تدریس ایشان به شکل متفاوت از روشهای سنتی است و سعی میکرد دانشجو وارد حوزه تحلیل شود و خود من شخصا خاطرم هست که برای برگههایی که تصحیح میکرد شخصیت قایل میشد و سعی میکرد با مطالبی که در هر برگه مینوشت با دانشجو وارد گفتوگو شود. کلاسهای ایشان کلاسهای زندهای بود که دایما سعی میکرد یک محیط فکری فعال در آن ایجاد کند. آن زمان هم ایدئولوژیهای مختلفی از مارکسیسم و اسلامگرایی و ملیگرایی بهشدت در محیط دانشگاه وجود داشت و محیط مولدی در مشهد در زمانی که دکتر شریعتی بودند بهوجود آمد بهخصوص اینکه ایشان در تئاتر و سینما و محیطهای فرهنگی هم در کنار دانشجویان حضور داشت و بعدتر که به تهران هم آمدند و حسینیهارشاد ایجاد شد، ارتباط بسیار خوبی مابین ایشان و دانشجویان در همین محیط بهوجود آمد و تاثیر دکتر شریعتی در محیط دانشگاه و دانشجویان و جنبشهای سیاسی دانشجویان غیرقابلانکار است. بهخصوص اینکه دکتر شریعتی در زمانی که در پاریس بودند نهضت آزادی و کنفدراسیون دانشجویان در خارج کشور و همینطور خداپرستان سوسیالیست در بنبست امکان فعالیت مسالمتآمیز و قانونی قرار داشتند و بحثی مطرح میشود که سازمان رهاییبخش جدید باید بهوجود بیاید که این سازمان جدید توسط اشخاصی چون دکتر چمران و یزدی و دکتر شریعتی تشکیل شد. بعد از اینکه دکتر به ایران میآید و جامعه و متن جامعه را مطالعه و بیشتر از همه باور مذهبی بودن جامعه ایران را مشاهده میکند در برابر پیشنهادات دانشجویان آن زمان که ادبیات اروپایی را ترجمه کند مخالفت میکند و تاکید میکند که باید بر روی تاریخ ایران و اسلام کار تحقیقی انجام گیرد و طرحهایی چون «چه باید کرد؟» را پی میگیرند.
در دورهای ارتباط دانشگاه و جنبش دانشجویی ایران با خارج از کشور و سایر جنبشهای دانشجویی به شدت گسترده میشود اما اکنون ما این رابطه را نمیبینیم. در همان دوره دانشجویان ایرانی خارج از کشور فعالانه عمل میکنند و آنقدر فعال است که زمان حضور شاه در آمریکا میتواند فضا را متشنج کند و ارتباط تنگاتنگی نیز بین دانشجویان ایرانی در داخل و خارج و جنبش دانشجویی ایران و جهان وجود دارد و این ارتباط اکنون وجود ندارد اکنون فکر میکنید دلیلش چیست؟
بله همینطور است، حتی زمانی که خود بنده هم بهعنوان دانشجو در خارج از کشور بودم این رابطه وجود داشت. پس از انقلاب شاید حادثه مهم این بود که اصلا جو انقلابی با یک فاصله زمانی فروکش کرد که شاید بیارتباط به انقلاب فرهنگی نیز نبود و از سویی تغییر ساختارهای ایدئولوژیک در جهان و در راس آن مارکسیسم که پیشقراول ایدئولوژیهای رهاییبخش بود خودبهخود این ساختار درهمتنیده را تعدیل کرد.
شاید آن آرمان مشترک دانشجویان جهان جایی دچار بحران و گسست شد.
میتوان گفت بههم ریختن آرایش سیاسی در جهان و در حقیقت بههم ریختگی آرایش دو قطبی جهان باعث شد جنبشهای دانشجویی نیز ارتباطات خود را که بر اساس یک محور شاخص بود از دست رفته و کمرنگشده ببینند؟
هر دورهای پارادایمی دارد و اندیشمندانی چون میشل فوکو آن را«اپیستمه»، به معنای «صورتبندی معرفتی» میدانند یعنی هر دورهای یک صورتبندی معرفتی دارد و بر اساس این صورتبندیهای معرفتی، گفتمانهایی شکل میگیرد و زمانی که دوره عوض میشود صورتبندی هم عوض میشود و ما تغییر این صورتبندی معرفتی را در زندگی خود میبینیم. دوره این اپیستمه، دوران انقلاب بود اما در دوران فعلی پارادایم متفاوت است و شاید حتی تحلیل آن سخت است چراکه اکنون در میان این دوره هستیم. اما از مشخصات آن میتوان پیچیدگی امور و نسبیشدن مسایل را دانست. همچنین دوران پسامدرن در علوم انسانی اتفاق میافتد، در حقیقت بیاعتقادی به فرا روایاتی چون عقل و آزادی و عدالت و حقوق بشر به وجود میآید. در حقیقت هر چه قرار بود انسان را نجات بدهداینگونه زیر سوال رفت چرا که بشر دید به نام آزادی و حقوق بشر نظام کاپیتالیستی و امپریالیستی به وجود آمده و به نام عدالت نظامهای کمونیستی و سانترالیستی به وجود آمد و نتیجه این رفتار بههم ریختن ساختار و آرایش جهانی بوده و به تبع آن شاهد انواع جدیدی از جنبشها بودهایم.
در 16 سال اخیر و در حقیقت طبق گفته خود شما که در تقسیمبندی بعد از انقلاب جنبشهای دانشجویی به دوران اصلاحات و نقش ویژه جنبش دانشجویی اشاره کردید، اینکه آنها در یک مرحله دوم خرداد بهوجود میآوردند و با یک فاصله زمانی بعد از 16سال در انتخابات امسال نیز تاثیرگذاری خود را نشان میدهند، تاثیر دانشجویان در سالهای دولت اصلاحات و بعد از آن را چطور ارزیابی میکنید؟
بعد از انقلاب جنبش دانشجویی را بدون تردید میتوان به دو بخش مهم تقسیم کرد، قبل و بعد از اصلاحات. جنبش دانشجویی و دوران اصلاحات در هم تنیده شدهاند و نقش این جنبش در ایجاد اصلاحات و همچنین رویدادهای آن قابلانکار نیست.
جوانان و دانشجویان به طور خاص در اتفاقات اخیر هم نقش و تاثیر بسزایی داشتهاند، جنبش دانشجویان و جوانان مستقل از احزاب سیاسی و استراتژیهای کلاسیک عمل کردند آن هم در شرایطی که همه آنها به بنبست رسیده بودند. هم پروژه رفرم از بالا با توجه به شکست هشتسال پیش به بن بست رسیده بود و هم پروژه قهرآمیز و انقلاب نیز قبل از همه به شکست رسیده بود. در این مرحله خود دانشجویان و جوانان چه در دوم خرداد و چه در انتخابات 92 میتوان حتی گفت خودسرانه عمل کردند و بدون اینکه وارد چارچوبهای مفهومی و استراتژیهای کلاسیک شوند خواسته خود را پیش بردند. این گروهها نه معنای اصلاحطلبان حکومتی داشتند و نه خواستار براندازی بودند، در حقیقت با تاکتیکهای غریزی و خودجوش بهرغم توصیه بزرگان و صلاح و مشورتها کار خود را پیش میبرند، شاید حتی از نگاه بسیاری از ما که متعلق به نسل قبلی باشیم رفتار آنان توجیه منطقی نداشته باشد اما آنان با همین روش تغییرات و تحولی را بهوجود آوردند و یک بنبست را باز کردند. البته باید تذکر بدهم که تغییرات و تحرکی را به وجود آوردند اما همچنان به حافظه و تجربه نسل قدیمی احتیاج دارند چرا که گاهی احساس میشود بین این نسل و نسل قدیم فاصله عمیقی اکنون وجود دارد.
اما از بعد از دوم خرداد جنبش دانشجویی جاهایی نقش حزب را بازی میکند. این اشتباه است و شکست هم در برههای از همین جا آغاز میشود که میخواهند نقش حزب را بازی کنند.
یک ایراد ساختاری که بعد از انقلاب و تعطیلی و بعد بازشدن دانشگاهها به وجود آمد، در حقیقت این بود که شاخههای دانشجویی همه احزاب و گروهها منحل شد و تنها یک گروه باقی ماند و آن هم انجمنهای اسلامی و تحکیم وحدت بودند. وابستگی بودجه انجمنها به دولت باعث شد این نهاد منعکسکننده جناحهای دولتی شود و این ایرادی است که محدودیتهایی را برای انجمنها و ساختار آنها بهوجود میآورد. شکل درست برای نیفتادن در این ورطه، استقلال این انجمنها و اتحادیهها در داخل دانشگاه بوده است که اکنون هم این بحث مطرح است که اجازه بدهیم دانشگاهها با انتخابات داخلی و در اختیار خود دانشجویان قرار بگیرند و نهادهای دانشگاهی هم مستقل باشند تا اول بتوانند تنوع فکری را در خود نمایندگی کنند و دوم اینکه نفاق در آنها به وجود نیاید. اینکه دانشجو اعتقادی به تشکلی ندارد وارد آن میشود یا دانشجو هیچ گرایش مذهبی ندارد وارد انجمنهای اسلامی میشود مشکلساز است. اگر امکان فعالیت برای همه تفکرات وجود داشته باشد شاید این مشکل نیز حل شود. برای مصالح مقطعی نباید دانشجو درگیر این دوگانهزیستی شود. باید نهادهای دانشجویی مستقلی به وجود بیایند که هزینههای آن با خود دانشجویان باشد و حق عضویت را از دانشجویان دریافت کنند و استقلال خود را حفظ کند. اصل این نهادها باید بر خودکفایی جنبشهای دانشجویی باشند.
در حقیقت شما رابطه دولت و دانشجو را کلا از هم جدا میبینید، نه دولت دخالتی در نهادهای دانشجویی داشته باشد و نه دانشجویان خود را به دولت تحمیل کنند.
بله همینطور است، باید دولت استقلال علمی و خودگردانی مدیریتی و علمی را به دانشجویان بدهد. دانشگاه باید از نظر تصمیمات و سیاستگذاری، متناسب با بدنه دانشجویان و دانشگاه و نوع گرایشات آنان که چه تصمیمی میگیرند استقلال خود را حفظ کند. این همان سطح مطلوب در دانشگاههاست. در دانشگاه این فضای باز هنوز ایجاد نشده است که ما صنف اساتید داشته باشیم و اینکه اساتید و روسای دانشگاه انتخابی باشند نه انتصابی. اکنون دولت جدید این وعده را داده است که در دانشگاهها دخالت نخواهند کرد و این وعده دولت باید فضایی بین دانشجویان و دانشگاهیان ایجاد کند که دانشگاه مستقل شود و استادان صنف مستقل داشته باشند و دانشجویان هم مسایل و موارد مربوط به خود را مطرح کنند و اتفاقا اولین خواستههای این دانشجویان نباید سیاسی باشد بلکه باید صنفی باشد. خواستههای صنفی ساده مانند امکانات زیستی و علمی برای این دانشجویان فراهم شود و خواستههای عمومی دانشجویان مدنظر قرار بگیرد. دانشجویان باید بتوانند راجع به کلیت دانشگاه و سیاستگذاری علمی و فرهنگی نظرات خود را مطرح کنند و حتی برای آن تصمیم بگیرند. بعد از این میتوان مسایل کلانتر اجتماعی را مطرح کرد و آن را در ارگانهای خاص تشکیلاتی به شکل علمیتر بررسی کرد. از دانشجو انتظار میرود با توجه به دانشی که کسب میکند راجع به مسایل نظر بدهد. اینکه باید فضایی ایجاد شود تا دانشجویان نظرات کارشناسانهای راجع به سیاست، اقتصاد، مدیریت و بحران اجتماعی بدهند و این نباید به شکل تبلیغاتی و سطحی باشد بلکه باید به صورت علمی این کار را انجام دهند. جنبش دانشجویی باید ایجاد حساسیت کند و نوعی خودآگاهی به وجود بیاورد. قشر دانشجو باید در ابتدا خودش بپذیرد که یک جنبش اجتماعی است و یک رسالت معنوی دارد و باید ارتباط خود را با سایر جنبشهای جهانی دانشجویان حفظ کند. اینکه بتوانند از سایر جنبشهای دانشجویی دعوت کنند تا به ایران بیایند و در دانشگاهها حاضر بشوند و این گفتمان شکل بگیرد. خلاصه کردن جنبشهای دانشجویی در کارکردهای انتخاباتی ظلم به تواناییها و خود جنبشهای دانشجویی است. اینکه به همه گروهها در دانشگاه اجازه بدهیم بدون ترس حرف بزنند و بتوانند آرا و عقاید خود را بیان کنند باعث پویایی محیط دانشگاه و جنبشهای دانشجویی میشود و یکی از مهمترین وظایف جنبش دانشجویی ایجاد نهاد نقد و نظر و کرسیهای آزاداندیشی است.
من به شخصه بهعنوان کسی که به هر حال با یکی از شهدای 16آذر نسبت نزدیک فامیلی دارم و به عنوان کسی که خودم را به دلیل شرایط کاری و تحصیلی عضوی از مجموعه جنبشهای دانشجویی میدانم همیشه در فکر بودم سمیناری تشکیل شود و بتوانیم از متفکران و صاحبنظران داخلی و خارجی فعال در جنبش دانشجویی دعوت کنیم تا بتوانیم دستاوردهای جنبشهای دانشجویی را به نقد و نظر بگذاریم و حتی بتوانیم نشریه یا مجلهای نیز منتشر کنیم. این ایده مطرح شده است اما به خاطر وجود نداشتن یک نهاد مستقل و جابهجاییهای مداوم مدیریتی هیچ گاه پیگیری نشده و نتیجه اینکه همچنان در 60سالگی 16 آذر این ایده و طرح همچنان به همان شکل باقی مانده است.
16آذر 1392 مصادف شده با 60سالگی حادثهای که بعدها روز دانشجو نام گرفت. 16آذر سال 1332، نیروهای کماندو با همراهی گارد ارتش شاهنشاهی بر خلاف تمامی اصول حقوقی و اخلاقی وارد دانشکده فنی دانشگاه تهران شدند و با تحریک دانشجویان خشمگین از حضور ریچارد نیکسون، نایبرییسجمهوری وقت آمریکا در ایران و در نهایت ایجاد ناامنی به روی آنان آتش گشودند. نتیجه این رفتار شهادت سهدانشجوی دانشکده فنی به نامهای آذر شریعترضوی، احمد قندچی و مصطفی بزرگنیا و زخمیشدن جمع زیادی از دانشجویان در آن روز بود. یک روز پس از این حادثه نیز کماندوها با همراهی پلیس در دانشگاه تهران مستقر میشوند تا ریچارد نیکسون دکترای افتخاری خود را از دانشگاه فنی دانشگاه تهران دریافت کند. هفتسال بعد از این حادثه بود که برای اولینبار کنفدراسیون دانشجویان ایرانی خارج از کشور این روز را روز دانشجو نامید. 60سالگی این حادثه بهانهای شد برای اینکه بازخوانی از 60سال جنبش دانشجویی پس از این حادثه را بازخوانی کنیم. برای بازخوانی این جنبش به سراغ دکتر احسان شریعتی، فیلسوف معاصر ایرانی رفتیم. او خود از دانشجویان فعال در داخل و خارج از کشور بوده است و از
سویی با یکی از کشتهشدگان حادثه 16آذر 32 نیز نسبت فامیلی دارد. آذر شریعترضوی دایی وی بوده و این نسبت فامیلی همواره او را نسبت به ماجرای 16آذر و جنبشهای دانشجویی پیگیر کرده است. احسان شریعتی در ۱۲شهریور ۱۳۳۸ در مشهد متولد شد. وی فرزند اول دکتر علی شریعتی است که تحصیلات اولیه را تا پنجم دبیرستان در ایران گذراند و سپس از ایران خارج شد و سال آخر دبیرستان را در آمریکا گذراند. در سال ۱۳۵۶ دیپلم فلسفه را در آمریکا گرفت. در همان سال پدرش درگذشت و وی پس از مرگ پدر دیگر به آمریکا بازنگشت و به فرانسه رفت. در سال ۱۳۵۷، دیپلم دومش را در رشته ادبیات و علومانسانی گرایش فلسفه دریافت کرد و در نهایت وارد دانشگاهی در شهر «اکس آن پروانس» در جنوب فرانسه شد و رشته فلسفه را انتخاب کرد. وی در سال 1361 در مقطع کارشناسی ارشد وارد دانشگاه سوربن پاریس شد و تا مقطع دکترا را در همین دانشگاه ادامه داد. احسان شریعتی در تمامی سالهای تحصیل، همواره در زمره فعالان دانشجویی نیز محسوب میشد.
اتفاقی که منجر به حادثه 16آذر شد، چهارماه بعد از حادثه کودتای 28 مرداد است. این حادثه بیشتر از کدام زاویه باید دیده شود، اینکه آیا حرکت دانشجویان بیشتر ماهیت ضدکاپیتالیستی و در حقیقت با نگاه به مناسبات جهانی بوده یا یک واکنش سریع به اتفاقات 28مرداد سال 32 بوده است؟
کودتای ایران هم بعد خارجی داشت چراکه یک کودتای انگلیسی آمریکایی در کشور رخ داده بود و هم یک بعد داخلی داشت که تثبیت دیکتاتوری در داخل کشور بوده است. دانشگاه در حقیقت در مقابل دو بعد استبداد داخلی و استعمار خارجی مقاومت کرد. البته نباید این موضوع را از خاطر برد که شاه در ماههای پس از کودتا رفتار تهاجمی از خود نشان میداد و رفتار تحریکآمیزی نسبت به دانشجویان داشت و حتی اغراق نخواهد بود اگر بگوییم شاه سعی در آشوب در دانشگاهها داشته است تا بهدنبال آن سرکوب را انجام دهد تا بتواند مصادف با آمدن نیکسون به ایران بیش از پیش نشان دهد که دانشگاه در صورت عدمکنترل دولت و حکومت بر آن، پایگاهی است برای کمونیسم و حضور خود و دستگاه سرکوبش را لازم نشان دهد و با همین بهانه پلیس را وارد دانشگاه میکند که این خود برای دانشجویان و دانشگاهیان بهشدت تحریکآمیز بود.
اما بهطورکلی دانشگاه و بازار در آن مقطع دو پایه نهضت ملی بودند و دانشجویان نیروهای فعالی محسوب میشدند که بعد از کودتا نیز همچنان فعال بودند و باید سرکوب میشدند و حادثه 16آذر هر دو بعد داخلی و خارجی را با خود حمل میکرد.
کنفدراسیون دانشجویان ایرانی اولین واکنش جدی را به حادثه 16آذر نشان میدهند و حتی این روز را به روزی بینالمللی برای دانشجویان تبدیل میکنند و از همین زمان ارتباط جدی بین دانشجویان ایرانی و دانشجویان در عرصه جهانی به وجود میآید، چقدر ارتباط وجود دارد بین این اتفاقات و جنبشهای دانشجویی در ایران و جنبشهای جهانی چون می1968 فرانسه و بادرماینهوف و اتفاقات دانشجویی در آلمان؟
کودتای ایران شاید اولین حلقه از زنجیره کودتاهای سازمان سیا و آمریکا بود که بعد بینالمللی به مسایل ایران و حادثه کودتا میدهد، بنابراین هم در منطقه که مصدق نقش پیشگامی داشته و تبدیل به یک مدل شده بود و بعدها جمال عبدالناصر و دیگران از وی الهام میگیرند خود به خود به مساله امپریالیسم آمریکا ابعاد پررنگتری میدهد. حوادث از ایران تا ویتنام و البته آمریکایجنوبی خودبهخود به آن انزجار روشنفکران و جامعه جهانی از آمریکا منجر میشود و این انزجار میرسد به می1968 فرانسه؛ کمااینکه در آمریکا و اروپا بهشدت واکنشهایی وجود داشت اما تمرکز حوادث ماهمی در خود فرانسه بوده است و این حوادث یک بعد ضدامپریالیستی و ضدآمریکایی نیز داشت و کمی بعدتر این جنبش دانشجویی توانست اعتصاباتی سراسری را سازماندهی کند یعنی کارگران نیز به این جنبش پیوستند. این فقط دیگر مربوط به فرانسه یا آمریکا یا هر کشوری نبود یک بحران و مساله جهانی بود. بدون اینکه بتوان ارتباط مستقیمی بین 16آذر 1332و می1968 فرانسه پیدا کرد اما نمیتوان منکر رابطه ذاتی این دو با هم شد. جنبشهای دانشجویی دهه60 در اروپا و جهان شکل میگرفت، بدون تردید ارتباط ماهیتی در آن برهه زمانی بین اکثر جنبشهای دانشجویی در اکثر نقاط جهان داشت.
دانشجویان از همان ابتدای مهرماه واکنش شدیدی نسبت به کودتا و سقوط دولت مصدق نشان میدهند، این همراهی دانشجویان با کودتا دقیقا از کی آغاز شد و قبل از کودتا جنبش دانشجویی ایران در چه وضعیتی قرار داشت؟
قبل از آن هم دانشگاه یکی از دوپایه اصلی در اتفاقات سال 1329 تا 1332 بود. شاخههای دانشجویی حزبتوده و همچنین جبهه ملی در دانشگاه فعال بودند و حضور داشتند. دانشگاه پس از حوادث 16آذر هم پایه مقاومت و همچنین همراه جبهه ملی بوده و مثلا دایی بنده، آذر شریعترضوی که در حادثه 16 آذر شهید شد تصاویری از وی وجود دارد که در میتینگها و تجمعهای پیش از سال 32 نیز حضور فعالی داشته است؛ البته بسیاری دیگر از دانشجویان نیز حضور فعالی داشتند و پشتیبان و نیروی بیدار جامعه بودند. اما تفاوت مهم حادثه 16آذر 1332 با اتفاقات قبلش این بود که این دانشجویان نبودند که به بهانه اعتراض و تظاهرات دانشگاه را ترک کردند بلکه این پلیس بود که وارد دانشگاه شد و امنیت دانشگاه و دانشجویان را مختل کرد.
جنبش دانشجویی و دانشگاه یک فضای زنده در تمام آن برهه زمانی بود و قصد روشنگری داشت نه اغتشاش. دانشجویان هیچگاه نمیخواستند فضای التهاب و درگیری ایجاد کنند اما دانشگاه همیشه فعال بود و اینگونه نبود که ناگهان بعد از کودتا دانشجویان تصمیم بگیرند وارد این عرصه شوند. دانشگاه یکی از مراکز اصلی فعالیت سیاسی پیش از کودتا و پس از کودتا بوده و بعد از کودتا دانشجویان به شکل رادیکالتر و البته متشکلتری وارد مبارزات سیاسی میشوند. قبل از آن فعالیت سیاسی و صنفی همواره وجود داشته و احزاب و نهادها هم شاخههای دانشجویی داشتهاند و حتی استادان و مسوولان دانشگاهی که گرایشات ملی و عدالتخواهانه داشتند هم در کنار دانشجویان بودند و دانشگاه همیشه پایگاه آموزش و فرهنگ در ایران بوده و ارتباط خوبی با روشنفکران و با هنر و اندیشه و فرهنگ چه در بخش مذهبی چه غیرمذهبی داشته و ایدئولوژی و افکار جدید از این کانال ارتباطی وارد جامعه میشده است.
شما یکبار گفته بودید که «جنبش دانشجویی ایران نمیتواند از سایر جنبشهای دانشجویی جهان جدا بماند» منظور ایدئولوژی کار مشترک بوده یا اینکه قرار است رفتار مشترکی از خود نشان دهند؟
جنبشهای دموکراتیک و مدنی در اجتماع، ماهیت یکسانی دارند اما از نظر ژئوپلیتیک میتوانند شرایط متفاوتی داشته باشند. ممکن است تحت سیطره یک نظام طرفدار غرب یا اینکه تحت نفوذ یک اردوگاه سوسیالیستی باشند ولی مطالبات و خواست و ماهیت این جنبشها یکسان است. ببینید اکنون خواست عمومی اکثر جنبشهایی که در جهان بهوجود آمده است، ماهیت مشابهی دارند. اگر شما به خواستهای طبقه متوسط و دانشجویان و جوانان در کشورهای عربی و مصر و... هم توجه کنید، با درخواستهای مشابه مواجهه میشوید، آزادیهای اجتماعی، چشماندازهایی تازه در جامعه، جلوگیری از فساد طبقه حاکمه، مقابله با استبداد و... از اصلیترین این خواستههاست. ممکن است این دولتها متحد آمریکا باشند که همچون بحرین یک شکل خاص به خود میگیرد یا مصر یا سوریه با متحدان متفاوت شکلهای متفاوتی به خود بگیرد اما خواستها در مقابل طبقه حاکم مشابه است. در مورد ایران هم پیش از انقلاب و بعد از انقلاب جنبش دانشجویی ماهیت خود را حفظ میکند. پیش از انقلاب ما با دولتی وابسته با مدنیسم تحمیلی روبهرو هستیم صورت مساله از نظر فرهنگی متفاوت میشود با کارکرد جنبش دانشجویی پس از انقلاب که با یک نظام مستقل مواجه هستیم.
ببینید زمانی که ما میگوییم جنبشهای دانشجویی نمیتوانند از هم جدا بمانند یادآور مفهومی میشود که در دهه60 میلادی جنبشهای دانشجویی در کنار هم داشتند. اینکه یادآور نوعی دوقطبیبودن در جهان است، مقابله با استعمار غرب که سمبلش انگلستان و آمریکا بودند، جنبشهای دانشجویی آلمان، فرانسه و ایتالیا برای مثال از همان دسته هستند، می68 فرانسه تا میرسند به بادرماینهوف در آلمان و جنبشهای دانشجویی ایتالیا که همگی از ماهیت یکسانی برخوردار بودند و همینطور جنبشهای دانشجویی در ایران نیز همینگونه هستند که گویا همگی یک زبان مشترک دارند و حتی اهداف مشترک را دنبال میکنند اما امروزه احساس میشود که جنبشهای دانشجویی بیشتر از آن نگاه دوقطبی جهان وطنی یک نگاه ملی مطالبهمحور را دنبال میکنند. شاید حتی این جنبشها خودشان هم علاقهمند باشند به یکدیگر نزدیک شوند اما عملا امکانش وجود ندارد چرا که با تعریف شما گویا شکلگیری به همان وضعیت جهانی دوقطبی در دهه60 بازمیگردد.
مسلم هست که در هر کشور صورتبندی جنبش مطالباتی ملی با کشور دیگر فرق دارد و اینکه از نظر ژئوپلیتیک نظامهای حاکم چه کسانی هستند و مردم در واکنش چه میگویند، مطمئنا با یکدیگر متفاوت هستند اما برای مثال در همان اتفاقات می1968 را هم بخواهیم بررسی کنیم، به اتفاقات اروپای شرقی و چکسلواکی و حوادث بلوک شرق برمیخوریم و ورود ارتش سرخ به این کشورها با واکنش روشنفکران کشورهای غربی همراه میشود اما همین روشنفکران به دلیل همپیمانی کشورهایشان با آمریکا نوع خاصی از ادبیات را داشتند اما جنبشهای دانشجویی با توجه به نگاه سوسیالیستیای که داشتند نوک تیز حمله آنها علیه استبداد و استعمار و توتالیتر بود، بنابراین در همان برهه دهه60 هم هر کدام از این جنبشهای دانشجویی ویژگی خود را داشتهاند و در عین حال با یکدیگر هم در تعامل بودند. ما اکنون در دورهای از زندگی قرار گرفتهایم که جهانیشدن و به وجودآمدن نگاه جهانی باعث شده است که در دهکده جهانی زندگی کنیم و از آب و هوا تا تغییرات زیستمحیطی و اقتصاد همگی به یکدیگر مرتبط هستند. اکنون هم در اقتصاد با جابهجاییهای جدی انتقال سرمایه که در جهان اتفاق افتاده و اینکه در وضعیت فعلی تغییرات جدی در مرزها روی داده است بالطبع وضعیتهای سیاسی و نظامی هم تغییر کرده و در زمینه فکری و فرهنگی هم تغییر شکل گرفته است، دیگر با فیلترینگ و پارازیت نمیتوان در مقابل گردش آزاد اطلاعات ایستاد. هماکنون شما تفاوت روستاییان در دوران حاضر را متفاوت با دوران گذشته میبینید. نتیجه تمام این تغییرات و اتفاقات این است که آشنایی با زندگیهای جدید و بمباران اطلاعاتی و آگاهیهایی که به مردم داده میشود، دیگر نمیتوان گفت که این آدمها در کشورهایی جداجدا زندگی میکنند حالا آدمها صاحب دغدغههایی یکسان و شبیه هم شدهاند که آنان را ساکنان یک دهکده نشان میدهد و به معنای واقعی اکنون جهان را میتوان دغدغه جهانی دانست که در گذشته اینگونه نبود. اردوگاهها و مرزها اتفاقا خیلی جدی بودند. شاید بتوان از تعبیر ژانژاکروسو استفاده کرد که «انسان آزاد آفریده شده است اما همهجا دربند است» میتوان گفت همه مردم در همه جای جهان مشکلاتی دارند و به عنوان شخصی که سالهای زیادی در کشورهای اروپای زندگی کردهام میتوانم راجعبه این مشکلات ساعتها صحبت کنم و اینگونه نیست که در ایران این تصور وجود دارد که خروج از کشور به معنای رسیدن به بهشت است. همه نقاط جهان با مشکلات خود درگیر هستند، درگیریها از جنسهای متفاوتی است اما ذات و ماهیت این مشکلات در جهان یکسان است. بهدلیل عدمتقسیم صحیح منابع و عدمآگاهیرسانی در جهان همچنان تفاوتهایی در پیشرفتهبودن و عقبماندن کشورها وجود دارد و این قطببندیها خود مانعی برای رفع این درگیریها و مشکلات میشوند. اگر در گذشته این قطببندی با اردوگاههای غرب و شرق و نگاه سوسیالیستی و کاپیتالیستی معنی پیدا میکرد، اکنون این شکاف به نوع دیگری وجود دارد و در همین راستا جنبشهای اعتراضی جهانی که زمانی«ضد جهان موجود» بود، اکنون به اعتراضات« جهانی دیگر شدن» تبدیل شده است. ولی در نهایت، درخواست برای توسعه و عدالت در همه جای جهان بین آدمها مشترک است و همچنان در تمامی نظامها این مشکل وجود دارد و در این میان دانشجویان و جوانان به عنوان آگاهترین اقشار جامعه موظف هستند که این دانشها و آگاهیها را کسب و منتقل کنند. متاسفانه سیستم آموزشی ما اکنون تخصصی و فنی و علمی شده است اما یک بعد از علم، رسالت علم است و دانشجو زمانی که وارد دانشگاه میشود باید به این مورد نیز بپردازد و این همان بخشی است که به علوم انسانی همچون فلسفه و جامعهشناسی و علوم انسانی بپردازند و دانشجویان اتفاقا در این میان نقش مهم و موثری نیز دارند و ارتباط بیشتر میان این دانشجویان به حلشدن بهتر معضلات حتی در بعد جهانی کمک میکند.
با این توضیحات، فکر میکنم شما ماهیت و کارکردی فراتر از احزاب و نهادهای مدنی برای جنبش دانشجویی تعریف میکنید. به هر حال احزاب و نهادها کارکردی دارند و اکنون شما برای جنبش دانشجویی کارکرد ناظر و آگاهیدهنده را تعریف میکنید. در حقیقت اعضای این جنبش قرار نیست وارد حاکمیت شوند و قرار نیست به قدرت برسند اما ناظر آگاه جامعه هستند و قرار است صدای وجدان در جامعه خود باشند.
بله، من حضور دانشجو و جنبش دانشجویی را در دانشگاه قابل تعریف میدانم. دانشجو قرار است به دنبال دانش باشد شاید کمی شبیه تعریف فیلسوف باشد، فیلسوف دوستدار فرزانگی و حکمت است و دانشجو بنابر تعریف به دنبال دانش است و دانش یک تعریفی دارد به معنای حقیقتجویی و آگاهی و خودآگاهی که به شاخههای مختلف تقسیم میشود، مثلا نوعی از دانشی به هستی میپردازد، یا الهیات یا دانش طبیعت و ریاضیات و مجموع این دانشها یک رسالتی دارند و در فلسفه یونان برای دانش و آموزش تعریفی داشتند که با رسالت خود تعیین میشد. در شرق هم بنا بر تعاریف مذهبی و علوم قدیمی ما تعریف خود را دارند. در دوره جدید نهادهای مدنی بعد از مشروطه و به وجودآمدن دانشگاه به شیوه نوین این علم یک پایه در سنت داشته و یک پایه در تمدن جدید دارند و دانشجو نقش و رسالتش در همین محیط و همین جایگاه تعریف میشود.
جنبش دانشجویی را بخشی از نهادهای مدنی میدانید؟
بله، دانشگاه و دانشجو و در عین حال جنبشهای دانشجویی تافته جدابافته از جامعه نیست، دانشجویان از میان مردم برخاستهاند و مشکلات جامعه را در دانشگاه و محیط علمی مطرح میکنند بنابراین در مرحله اول اگر جنبش دانشجویی را با همین تعریف صنفی بخواهیم بسنجیم، وظیفه دفاع از نهاد دانشگاه که نهاد فرهنگ است در قیاس با نهادهای دیگر را بر عهده دارند و موتور نهاد فرهنگ در کشور ما دانشجویان هستند که گویی ماشین فرهنگ را بخواهند در جامعه به حرکت دربیاورند.
اگر 16 آذر سال 1332 را نقطه عطفی در جنبشهای دانشجویی ایران از سال 1305 یعنی زمان تشکیل دانشگاه بدانیم، امسال سالگرد 60سالگی این واقعه است. برای جنبش دانشجویی ایران در این 60 سال چه اتفاقی افتاده و چه رویکردی داشته است؟
جنبش دانشجویی را میتوان به پیش از انقلاب و پس از انقلاب تعریف کرد. جنبش دانشجویی پیش از انقلاب با یک نظام سلطنتی و رژیم کودتا سروکار داشت و پس از انقلاب یک اتفاقات جدید دیگری برای دانشگاه به وجود آمد. انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاهها هم یکی از همین عوارض بوده است همچنین برهه حساس دیگر اصلاحات و دوران اصلاحات در ایران و تاثیرات آن بر جنبش دانشجویی بعد از انقلاب بوده است.
بنابراین تقسیمبندی ما شاخههای دیگری پیدا میکند یعنی جنبشهای دانشجویی پیش از انقلاب و بعد از انقلاب و مرحله بعد تقسیمبندی آن در خود پیش از انقلاب به دو دوره پیش از کودتا و پس از کودتا است. پیش از کودتا دانشگاه یک نهاد فرهنگی است که مانند سایر کشورها در آن اتحادیههای دانشجویی وجود دارد و به صورت قانونی فعالیت میکنند. بعد از کودتا جنبشهای دانشجویی تمایل پیدا میکنند به نوعی پشت جبهه مبارزات قهرآمیز قرارگیرند و بسیاری از مسوولان حرکتهای رادیکال سالهای بعد از دانشگاهها میآیند و سال 1342 حتی در همان برهه پیش از انقلاب این مبارزات را قهر آمیزتر و رادیکالتر میکنند. کنارگذاشتن تعداد بسیاری از اساتید دانشگاه یا تبعید آنان خود به خود وضعیت جنبش دانشجویی را رادیکالتر میکند. تا آغاز انقلاب همین رویه است اما حوادث دیگری روی میدهد که کلا وضعیت جنبشهای دانشجویی را دگرگون میکند.
قبل از اینکه برویم سراغ جنبشهای دانشجویی بعد از انقلاب میخواهم در مورد دکتر شریعتی و نقش ایشان چه بهعنوان استاد دانشگاه و چه زمانی که ایشان از تدریس در دانشگاه محروم میشوند بپرسم، ارتباط دکتر شریعتی با جنبشهای دانشجویی چگونه بود؟
ارتباط دکتر شریعتی با دانشجویان بسیار جدی و تنگاتنگ بوده است. دکتر شریعتی ارتباطش با دانشگاه به دو دوره تقسیم میشود؛ بخش اول تدریس در دانشگاه مشهد که نوع جدیدی از تدریس را به وجود میآورند. در این مقطع ایشان در خود محیط دانشگاه حضور دارند و مرحله بعد دورانی است که حق تدریس در دانشگاه را ندارند. روش تدریس ایشان به شکل متفاوت از روشهای سنتی است و سعی میکرد دانشجو وارد حوزه تحلیل شود و خود من شخصا خاطرم هست که برای برگههایی که تصحیح میکرد شخصیت قایل میشد و سعی میکرد با مطالبی که در هر برگه مینوشت با دانشجو وارد گفتوگو شود. کلاسهای ایشان کلاسهای زندهای بود که دایما سعی میکرد یک محیط فکری فعال در آن ایجاد کند. آن زمان هم ایدئولوژیهای مختلفی از مارکسیسم و اسلامگرایی و ملیگرایی بهشدت در محیط دانشگاه وجود داشت و محیط مولدی در مشهد در زمانی که دکتر شریعتی بودند بهوجود آمد بهخصوص اینکه ایشان در تئاتر و سینما و محیطهای فرهنگی هم در کنار دانشجویان حضور داشت و بعدتر که به تهران هم آمدند و حسینیهارشاد ایجاد شد، ارتباط بسیار خوبی مابین ایشان و دانشجویان در همین محیط بهوجود آمد و تاثیر دکتر شریعتی در محیط دانشگاه و دانشجویان و جنبشهای سیاسی دانشجویان غیرقابلانکار است. بهخصوص اینکه دکتر شریعتی در زمانی که در پاریس بودند نهضت آزادی و کنفدراسیون دانشجویان در خارج کشور و همینطور خداپرستان سوسیالیست در بنبست امکان فعالیت مسالمتآمیز و قانونی قرار داشتند و بحثی مطرح میشود که سازمان رهاییبخش جدید باید بهوجود بیاید که این سازمان جدید توسط اشخاصی چون دکتر چمران و یزدی و دکتر شریعتی تشکیل شد. بعد از اینکه دکتر به ایران میآید و جامعه و متن جامعه را مطالعه و بیشتر از همه باور مذهبی بودن جامعه ایران را مشاهده میکند در برابر پیشنهادات دانشجویان آن زمان که ادبیات اروپایی را ترجمه کند مخالفت میکند و تاکید میکند که باید بر روی تاریخ ایران و اسلام کار تحقیقی انجام گیرد و طرحهایی چون «چه باید کرد؟» را پی میگیرند.
در دورهای ارتباط دانشگاه و جنبش دانشجویی ایران با خارج از کشور و سایر جنبشهای دانشجویی به شدت گسترده میشود اما اکنون ما این رابطه را نمیبینیم. در همان دوره دانشجویان ایرانی خارج از کشور فعالانه عمل میکنند و آنقدر فعال است که زمان حضور شاه در آمریکا میتواند فضا را متشنج کند و ارتباط تنگاتنگی نیز بین دانشجویان ایرانی در داخل و خارج و جنبش دانشجویی ایران و جهان وجود دارد و این ارتباط اکنون وجود ندارد اکنون فکر میکنید دلیلش چیست؟
بله همینطور است، حتی زمانی که خود بنده هم بهعنوان دانشجو در خارج از کشور بودم این رابطه وجود داشت. پس از انقلاب شاید حادثه مهم این بود که اصلا جو انقلابی با یک فاصله زمانی فروکش کرد که شاید بیارتباط به انقلاب فرهنگی نیز نبود و از سویی تغییر ساختارهای ایدئولوژیک در جهان و در راس آن مارکسیسم که پیشقراول ایدئولوژیهای رهاییبخش بود خودبهخود این ساختار درهمتنیده را تعدیل کرد.
شاید آن آرمان مشترک دانشجویان جهان جایی دچار بحران و گسست شد.
میتوان گفت بههم ریختن آرایش سیاسی در جهان و در حقیقت بههم ریختگی آرایش دو قطبی جهان باعث شد جنبشهای دانشجویی نیز ارتباطات خود را که بر اساس یک محور شاخص بود از دست رفته و کمرنگشده ببینند؟
هر دورهای پارادایمی دارد و اندیشمندانی چون میشل فوکو آن را«اپیستمه»، به معنای «صورتبندی معرفتی» میدانند یعنی هر دورهای یک صورتبندی معرفتی دارد و بر اساس این صورتبندیهای معرفتی، گفتمانهایی شکل میگیرد و زمانی که دوره عوض میشود صورتبندی هم عوض میشود و ما تغییر این صورتبندی معرفتی را در زندگی خود میبینیم. دوره این اپیستمه، دوران انقلاب بود اما در دوران فعلی پارادایم متفاوت است و شاید حتی تحلیل آن سخت است چراکه اکنون در میان این دوره هستیم. اما از مشخصات آن میتوان پیچیدگی امور و نسبیشدن مسایل را دانست. همچنین دوران پسامدرن در علوم انسانی اتفاق میافتد، در حقیقت بیاعتقادی به فرا روایاتی چون عقل و آزادی و عدالت و حقوق بشر به وجود میآید. در حقیقت هر چه قرار بود انسان را نجات بدهداینگونه زیر سوال رفت چرا که بشر دید به نام آزادی و حقوق بشر نظام کاپیتالیستی و امپریالیستی به وجود آمده و به نام عدالت نظامهای کمونیستی و سانترالیستی به وجود آمد و نتیجه این رفتار بههم ریختن ساختار و آرایش جهانی بوده و به تبع آن شاهد انواع جدیدی از جنبشها بودهایم.
در 16 سال اخیر و در حقیقت طبق گفته خود شما که در تقسیمبندی بعد از انقلاب جنبشهای دانشجویی به دوران اصلاحات و نقش ویژه جنبش دانشجویی اشاره کردید، اینکه آنها در یک مرحله دوم خرداد بهوجود میآوردند و با یک فاصله زمانی بعد از 16سال در انتخابات امسال نیز تاثیرگذاری خود را نشان میدهند، تاثیر دانشجویان در سالهای دولت اصلاحات و بعد از آن را چطور ارزیابی میکنید؟
بعد از انقلاب جنبش دانشجویی را بدون تردید میتوان به دو بخش مهم تقسیم کرد، قبل و بعد از اصلاحات. جنبش دانشجویی و دوران اصلاحات در هم تنیده شدهاند و نقش این جنبش در ایجاد اصلاحات و همچنین رویدادهای آن قابلانکار نیست.
جوانان و دانشجویان به طور خاص در اتفاقات اخیر هم نقش و تاثیر بسزایی داشتهاند، جنبش دانشجویان و جوانان مستقل از احزاب سیاسی و استراتژیهای کلاسیک عمل کردند آن هم در شرایطی که همه آنها به بنبست رسیده بودند. هم پروژه رفرم از بالا با توجه به شکست هشتسال پیش به بن بست رسیده بود و هم پروژه قهرآمیز و انقلاب نیز قبل از همه به شکست رسیده بود. در این مرحله خود دانشجویان و جوانان چه در دوم خرداد و چه در انتخابات 92 میتوان حتی گفت خودسرانه عمل کردند و بدون اینکه وارد چارچوبهای مفهومی و استراتژیهای کلاسیک شوند خواسته خود را پیش بردند. این گروهها نه معنای اصلاحطلبان حکومتی داشتند و نه خواستار براندازی بودند، در حقیقت با تاکتیکهای غریزی و خودجوش بهرغم توصیه بزرگان و صلاح و مشورتها کار خود را پیش میبرند، شاید حتی از نگاه بسیاری از ما که متعلق به نسل قبلی باشیم رفتار آنان توجیه منطقی نداشته باشد اما آنان با همین روش تغییرات و تحولی را بهوجود آوردند و یک بنبست را باز کردند. البته باید تذکر بدهم که تغییرات و تحرکی را به وجود آوردند اما همچنان به حافظه و تجربه نسل قدیمی احتیاج دارند چرا که گاهی احساس میشود بین این نسل و نسل قدیم فاصله عمیقی اکنون وجود دارد.
اما از بعد از دوم خرداد جنبش دانشجویی جاهایی نقش حزب را بازی میکند. این اشتباه است و شکست هم در برههای از همین جا آغاز میشود که میخواهند نقش حزب را بازی کنند.
یک ایراد ساختاری که بعد از انقلاب و تعطیلی و بعد بازشدن دانشگاهها به وجود آمد، در حقیقت این بود که شاخههای دانشجویی همه احزاب و گروهها منحل شد و تنها یک گروه باقی ماند و آن هم انجمنهای اسلامی و تحکیم وحدت بودند. وابستگی بودجه انجمنها به دولت باعث شد این نهاد منعکسکننده جناحهای دولتی شود و این ایرادی است که محدودیتهایی را برای انجمنها و ساختار آنها بهوجود میآورد. شکل درست برای نیفتادن در این ورطه، استقلال این انجمنها و اتحادیهها در داخل دانشگاه بوده است که اکنون هم این بحث مطرح است که اجازه بدهیم دانشگاهها با انتخابات داخلی و در اختیار خود دانشجویان قرار بگیرند و نهادهای دانشگاهی هم مستقل باشند تا اول بتوانند تنوع فکری را در خود نمایندگی کنند و دوم اینکه نفاق در آنها به وجود نیاید. اینکه دانشجو اعتقادی به تشکلی ندارد وارد آن میشود یا دانشجو هیچ گرایش مذهبی ندارد وارد انجمنهای اسلامی میشود مشکلساز است. اگر امکان فعالیت برای همه تفکرات وجود داشته باشد شاید این مشکل نیز حل شود. برای مصالح مقطعی نباید دانشجو درگیر این دوگانهزیستی شود. باید نهادهای دانشجویی مستقلی به وجود بیایند که هزینههای آن با خود دانشجویان باشد و حق عضویت را از دانشجویان دریافت کنند و استقلال خود را حفظ کند. اصل این نهادها باید بر خودکفایی جنبشهای دانشجویی باشند.
در حقیقت شما رابطه دولت و دانشجو را کلا از هم جدا میبینید، نه دولت دخالتی در نهادهای دانشجویی داشته باشد و نه دانشجویان خود را به دولت تحمیل کنند.
بله همینطور است، باید دولت استقلال علمی و خودگردانی مدیریتی و علمی را به دانشجویان بدهد. دانشگاه باید از نظر تصمیمات و سیاستگذاری، متناسب با بدنه دانشجویان و دانشگاه و نوع گرایشات آنان که چه تصمیمی میگیرند استقلال خود را حفظ کند. این همان سطح مطلوب در دانشگاههاست. در دانشگاه این فضای باز هنوز ایجاد نشده است که ما صنف اساتید داشته باشیم و اینکه اساتید و روسای دانشگاه انتخابی باشند نه انتصابی. اکنون دولت جدید این وعده را داده است که در دانشگاهها دخالت نخواهند کرد و این وعده دولت باید فضایی بین دانشجویان و دانشگاهیان ایجاد کند که دانشگاه مستقل شود و استادان صنف مستقل داشته باشند و دانشجویان هم مسایل و موارد مربوط به خود را مطرح کنند و اتفاقا اولین خواستههای این دانشجویان نباید سیاسی باشد بلکه باید صنفی باشد. خواستههای صنفی ساده مانند امکانات زیستی و علمی برای این دانشجویان فراهم شود و خواستههای عمومی دانشجویان مدنظر قرار بگیرد. دانشجویان باید بتوانند راجع به کلیت دانشگاه و سیاستگذاری علمی و فرهنگی نظرات خود را مطرح کنند و حتی برای آن تصمیم بگیرند. بعد از این میتوان مسایل کلانتر اجتماعی را مطرح کرد و آن را در ارگانهای خاص تشکیلاتی به شکل علمیتر بررسی کرد. از دانشجو انتظار میرود با توجه به دانشی که کسب میکند راجع به مسایل نظر بدهد. اینکه باید فضایی ایجاد شود تا دانشجویان نظرات کارشناسانهای راجع به سیاست، اقتصاد، مدیریت و بحران اجتماعی بدهند و این نباید به شکل تبلیغاتی و سطحی باشد بلکه باید به صورت علمی این کار را انجام دهند. جنبش دانشجویی باید ایجاد حساسیت کند و نوعی خودآگاهی به وجود بیاورد. قشر دانشجو باید در ابتدا خودش بپذیرد که یک جنبش اجتماعی است و یک رسالت معنوی دارد و باید ارتباط خود را با سایر جنبشهای جهانی دانشجویان حفظ کند. اینکه بتوانند از سایر جنبشهای دانشجویی دعوت کنند تا به ایران بیایند و در دانشگاهها حاضر بشوند و این گفتمان شکل بگیرد. خلاصه کردن جنبشهای دانشجویی در کارکردهای انتخاباتی ظلم به تواناییها و خود جنبشهای دانشجویی است. اینکه به همه گروهها در دانشگاه اجازه بدهیم بدون ترس حرف بزنند و بتوانند آرا و عقاید خود را بیان کنند باعث پویایی محیط دانشگاه و جنبشهای دانشجویی میشود و یکی از مهمترین وظایف جنبش دانشجویی ایجاد نهاد نقد و نظر و کرسیهای آزاداندیشی است.
من به شخصه بهعنوان کسی که به هر حال با یکی از شهدای 16آذر نسبت نزدیک فامیلی دارم و به عنوان کسی که خودم را به دلیل شرایط کاری و تحصیلی عضوی از مجموعه جنبشهای دانشجویی میدانم همیشه در فکر بودم سمیناری تشکیل شود و بتوانیم از متفکران و صاحبنظران داخلی و خارجی فعال در جنبش دانشجویی دعوت کنیم تا بتوانیم دستاوردهای جنبشهای دانشجویی را به نقد و نظر بگذاریم و حتی بتوانیم نشریه یا مجلهای نیز منتشر کنیم. این ایده مطرح شده است اما به خاطر وجود نداشتن یک نهاد مستقل و جابهجاییهای مداوم مدیریتی هیچ گاه پیگیری نشده و نتیجه اینکه همچنان در 60سالگی 16 آذر این ایده و طرح همچنان به همان شکل باقی مانده است.
اتفاقی که منجر به حادثه 16آذر شد، چهارماه بعد از حادثه کودتای 28 مرداد است. این حادثه بیشتر از کدام زاویه باید دیده شود، اینکه آیا حرکت دانشجویان بیشتر ماهیت ضدکاپیتالیستی و در حقیقت با نگاه به مناسبات جهانی بوده یا یک واکنش سریع به اتفاقات 28مرداد سال 32 بوده است؟
کودتای ایران هم بعد خارجی داشت چراکه یک کودتای انگلیسی آمریکایی در کشور رخ داده بود و هم یک بعد داخلی داشت که تثبیت دیکتاتوری در داخل کشور بوده است. دانشگاه در حقیقت در مقابل دو بعد استبداد داخلی و استعمار خارجی مقاومت کرد. البته نباید این موضوع را از خاطر برد که شاه در ماههای پس از کودتا رفتار تهاجمی از خود نشان میداد و رفتار تحریکآمیزی نسبت به دانشجویان داشت و حتی اغراق نخواهد بود اگر بگوییم شاه سعی در آشوب در دانشگاهها داشته است تا بهدنبال آن سرکوب را انجام دهد تا بتواند مصادف با آمدن نیکسون به ایران بیش از پیش نشان دهد که دانشگاه در صورت عدمکنترل دولت و حکومت بر آن، پایگاهی است برای کمونیسم و حضور خود و دستگاه سرکوبش را لازم نشان دهد و با همین بهانه پلیس را وارد دانشگاه میکند که این خود برای دانشجویان و دانشگاهیان بهشدت تحریکآمیز بود.
اما بهطورکلی دانشگاه و بازار در آن مقطع دو پایه نهضت ملی بودند و دانشجویان نیروهای فعالی محسوب میشدند که بعد از کودتا نیز همچنان فعال بودند و باید سرکوب میشدند و حادثه 16آذر هر دو بعد داخلی و خارجی را با خود حمل میکرد.
کنفدراسیون دانشجویان ایرانی اولین واکنش جدی را به حادثه 16آذر نشان میدهند و حتی این روز را به روزی بینالمللی برای دانشجویان تبدیل میکنند و از همین زمان ارتباط جدی بین دانشجویان ایرانی و دانشجویان در عرصه جهانی به وجود میآید، چقدر ارتباط وجود دارد بین این اتفاقات و جنبشهای دانشجویی در ایران و جنبشهای جهانی چون می1968 فرانسه و بادرماینهوف و اتفاقات دانشجویی در آلمان؟
کودتای ایران شاید اولین حلقه از زنجیره کودتاهای سازمان سیا و آمریکا بود که بعد بینالمللی به مسایل ایران و حادثه کودتا میدهد، بنابراین هم در منطقه که مصدق نقش پیشگامی داشته و تبدیل به یک مدل شده بود و بعدها جمال عبدالناصر و دیگران از وی الهام میگیرند خود به خود به مساله امپریالیسم آمریکا ابعاد پررنگتری میدهد. حوادث از ایران تا ویتنام و البته آمریکایجنوبی خودبهخود به آن انزجار روشنفکران و جامعه جهانی از آمریکا منجر میشود و این انزجار میرسد به می1968 فرانسه؛ کمااینکه در آمریکا و اروپا بهشدت واکنشهایی وجود داشت اما تمرکز حوادث ماهمی در خود فرانسه بوده است و این حوادث یک بعد ضدامپریالیستی و ضدآمریکایی نیز داشت و کمی بعدتر این جنبش دانشجویی توانست اعتصاباتی سراسری را سازماندهی کند یعنی کارگران نیز به این جنبش پیوستند. این فقط دیگر مربوط به فرانسه یا آمریکا یا هر کشوری نبود یک بحران و مساله جهانی بود. بدون اینکه بتوان ارتباط مستقیمی بین 16آذر 1332و می1968 فرانسه پیدا کرد اما نمیتوان منکر رابطه ذاتی این دو با هم شد. جنبشهای دانشجویی دهه60 در اروپا و جهان شکل میگرفت، بدون تردید ارتباط ماهیتی در آن برهه زمانی بین اکثر جنبشهای دانشجویی در اکثر نقاط جهان داشت.
دانشجویان از همان ابتدای مهرماه واکنش شدیدی نسبت به کودتا و سقوط دولت مصدق نشان میدهند، این همراهی دانشجویان با کودتا دقیقا از کی آغاز شد و قبل از کودتا جنبش دانشجویی ایران در چه وضعیتی قرار داشت؟
قبل از آن هم دانشگاه یکی از دوپایه اصلی در اتفاقات سال 1329 تا 1332 بود. شاخههای دانشجویی حزبتوده و همچنین جبهه ملی در دانشگاه فعال بودند و حضور داشتند. دانشگاه پس از حوادث 16آذر هم پایه مقاومت و همچنین همراه جبهه ملی بوده و مثلا دایی بنده، آذر شریعترضوی که در حادثه 16 آذر شهید شد تصاویری از وی وجود دارد که در میتینگها و تجمعهای پیش از سال 32 نیز حضور فعالی داشته است؛ البته بسیاری دیگر از دانشجویان نیز حضور فعالی داشتند و پشتیبان و نیروی بیدار جامعه بودند. اما تفاوت مهم حادثه 16آذر 1332 با اتفاقات قبلش این بود که این دانشجویان نبودند که به بهانه اعتراض و تظاهرات دانشگاه را ترک کردند بلکه این پلیس بود که وارد دانشگاه شد و امنیت دانشگاه و دانشجویان را مختل کرد.
جنبش دانشجویی و دانشگاه یک فضای زنده در تمام آن برهه زمانی بود و قصد روشنگری داشت نه اغتشاش. دانشجویان هیچگاه نمیخواستند فضای التهاب و درگیری ایجاد کنند اما دانشگاه همیشه فعال بود و اینگونه نبود که ناگهان بعد از کودتا دانشجویان تصمیم بگیرند وارد این عرصه شوند. دانشگاه یکی از مراکز اصلی فعالیت سیاسی پیش از کودتا و پس از کودتا بوده و بعد از کودتا دانشجویان به شکل رادیکالتر و البته متشکلتری وارد مبارزات سیاسی میشوند. قبل از آن فعالیت سیاسی و صنفی همواره وجود داشته و احزاب و نهادها هم شاخههای دانشجویی داشتهاند و حتی استادان و مسوولان دانشگاهی که گرایشات ملی و عدالتخواهانه داشتند هم در کنار دانشجویان بودند و دانشگاه همیشه پایگاه آموزش و فرهنگ در ایران بوده و ارتباط خوبی با روشنفکران و با هنر و اندیشه و فرهنگ چه در بخش مذهبی چه غیرمذهبی داشته و ایدئولوژی و افکار جدید از این کانال ارتباطی وارد جامعه میشده است.
شما یکبار گفته بودید که «جنبش دانشجویی ایران نمیتواند از سایر جنبشهای دانشجویی جهان جدا بماند» منظور ایدئولوژی کار مشترک بوده یا اینکه قرار است رفتار مشترکی از خود نشان دهند؟
جنبشهای دموکراتیک و مدنی در اجتماع، ماهیت یکسانی دارند اما از نظر ژئوپلیتیک میتوانند شرایط متفاوتی داشته باشند. ممکن است تحت سیطره یک نظام طرفدار غرب یا اینکه تحت نفوذ یک اردوگاه سوسیالیستی باشند ولی مطالبات و خواست و ماهیت این جنبشها یکسان است. ببینید اکنون خواست عمومی اکثر جنبشهایی که در جهان بهوجود آمده است، ماهیت مشابهی دارند. اگر شما به خواستهای طبقه متوسط و دانشجویان و جوانان در کشورهای عربی و مصر و... هم توجه کنید، با درخواستهای مشابه مواجهه میشوید، آزادیهای اجتماعی، چشماندازهایی تازه در جامعه، جلوگیری از فساد طبقه حاکمه، مقابله با استبداد و... از اصلیترین این خواستههاست. ممکن است این دولتها متحد آمریکا باشند که همچون بحرین یک شکل خاص به خود میگیرد یا مصر یا سوریه با متحدان متفاوت شکلهای متفاوتی به خود بگیرد اما خواستها در مقابل طبقه حاکم مشابه است. در مورد ایران هم پیش از انقلاب و بعد از انقلاب جنبش دانشجویی ماهیت خود را حفظ میکند. پیش از انقلاب ما با دولتی وابسته با مدنیسم تحمیلی روبهرو هستیم صورت مساله از نظر فرهنگی متفاوت میشود با کارکرد جنبش دانشجویی پس از انقلاب که با یک نظام مستقل مواجه هستیم.
ببینید زمانی که ما میگوییم جنبشهای دانشجویی نمیتوانند از هم جدا بمانند یادآور مفهومی میشود که در دهه60 میلادی جنبشهای دانشجویی در کنار هم داشتند. اینکه یادآور نوعی دوقطبیبودن در جهان است، مقابله با استعمار غرب که سمبلش انگلستان و آمریکا بودند، جنبشهای دانشجویی آلمان، فرانسه و ایتالیا برای مثال از همان دسته هستند، می68 فرانسه تا میرسند به بادرماینهوف در آلمان و جنبشهای دانشجویی ایتالیا که همگی از ماهیت یکسانی برخوردار بودند و همینطور جنبشهای دانشجویی در ایران نیز همینگونه هستند که گویا همگی یک زبان مشترک دارند و حتی اهداف مشترک را دنبال میکنند اما امروزه احساس میشود که جنبشهای دانشجویی بیشتر از آن نگاه دوقطبی جهان وطنی یک نگاه ملی مطالبهمحور را دنبال میکنند. شاید حتی این جنبشها خودشان هم علاقهمند باشند به یکدیگر نزدیک شوند اما عملا امکانش وجود ندارد چرا که با تعریف شما گویا شکلگیری به همان وضعیت جهانی دوقطبی در دهه60 بازمیگردد.
مسلم هست که در هر کشور صورتبندی جنبش مطالباتی ملی با کشور دیگر فرق دارد و اینکه از نظر ژئوپلیتیک نظامهای حاکم چه کسانی هستند و مردم در واکنش چه میگویند، مطمئنا با یکدیگر متفاوت هستند اما برای مثال در همان اتفاقات می1968 را هم بخواهیم بررسی کنیم، به اتفاقات اروپای شرقی و چکسلواکی و حوادث بلوک شرق برمیخوریم و ورود ارتش سرخ به این کشورها با واکنش روشنفکران کشورهای غربی همراه میشود اما همین روشنفکران به دلیل همپیمانی کشورهایشان با آمریکا نوع خاصی از ادبیات را داشتند اما جنبشهای دانشجویی با توجه به نگاه سوسیالیستیای که داشتند نوک تیز حمله آنها علیه استبداد و استعمار و توتالیتر بود، بنابراین در همان برهه دهه60 هم هر کدام از این جنبشهای دانشجویی ویژگی خود را داشتهاند و در عین حال با یکدیگر هم در تعامل بودند. ما اکنون در دورهای از زندگی قرار گرفتهایم که جهانیشدن و به وجودآمدن نگاه جهانی باعث شده است که در دهکده جهانی زندگی کنیم و از آب و هوا تا تغییرات زیستمحیطی و اقتصاد همگی به یکدیگر مرتبط هستند. اکنون هم در اقتصاد با جابهجاییهای جدی انتقال سرمایه که در جهان اتفاق افتاده و اینکه در وضعیت فعلی تغییرات جدی در مرزها روی داده است بالطبع وضعیتهای سیاسی و نظامی هم تغییر کرده و در زمینه فکری و فرهنگی هم تغییر شکل گرفته است، دیگر با فیلترینگ و پارازیت نمیتوان در مقابل گردش آزاد اطلاعات ایستاد. هماکنون شما تفاوت روستاییان در دوران حاضر را متفاوت با دوران گذشته میبینید. نتیجه تمام این تغییرات و اتفاقات این است که آشنایی با زندگیهای جدید و بمباران اطلاعاتی و آگاهیهایی که به مردم داده میشود، دیگر نمیتوان گفت که این آدمها در کشورهایی جداجدا زندگی میکنند حالا آدمها صاحب دغدغههایی یکسان و شبیه هم شدهاند که آنان را ساکنان یک دهکده نشان میدهد و به معنای واقعی اکنون جهان را میتوان دغدغه جهانی دانست که در گذشته اینگونه نبود. اردوگاهها و مرزها اتفاقا خیلی جدی بودند. شاید بتوان از تعبیر ژانژاکروسو استفاده کرد که «انسان آزاد آفریده شده است اما همهجا دربند است» میتوان گفت همه مردم در همه جای جهان مشکلاتی دارند و به عنوان شخصی که سالهای زیادی در کشورهای اروپای زندگی کردهام میتوانم راجعبه این مشکلات ساعتها صحبت کنم و اینگونه نیست که در ایران این تصور وجود دارد که خروج از کشور به معنای رسیدن به بهشت است. همه نقاط جهان با مشکلات خود درگیر هستند، درگیریها از جنسهای متفاوتی است اما ذات و ماهیت این مشکلات در جهان یکسان است. بهدلیل عدمتقسیم صحیح منابع و عدمآگاهیرسانی در جهان همچنان تفاوتهایی در پیشرفتهبودن و عقبماندن کشورها وجود دارد و این قطببندیها خود مانعی برای رفع این درگیریها و مشکلات میشوند. اگر در گذشته این قطببندی با اردوگاههای غرب و شرق و نگاه سوسیالیستی و کاپیتالیستی معنی پیدا میکرد، اکنون این شکاف به نوع دیگری وجود دارد و در همین راستا جنبشهای اعتراضی جهانی که زمانی«ضد جهان موجود» بود، اکنون به اعتراضات« جهانی دیگر شدن» تبدیل شده است. ولی در نهایت، درخواست برای توسعه و عدالت در همه جای جهان بین آدمها مشترک است و همچنان در تمامی نظامها این مشکل وجود دارد و در این میان دانشجویان و جوانان به عنوان آگاهترین اقشار جامعه موظف هستند که این دانشها و آگاهیها را کسب و منتقل کنند. متاسفانه سیستم آموزشی ما اکنون تخصصی و فنی و علمی شده است اما یک بعد از علم، رسالت علم است و دانشجو زمانی که وارد دانشگاه میشود باید به این مورد نیز بپردازد و این همان بخشی است که به علوم انسانی همچون فلسفه و جامعهشناسی و علوم انسانی بپردازند و دانشجویان اتفاقا در این میان نقش مهم و موثری نیز دارند و ارتباط بیشتر میان این دانشجویان به حلشدن بهتر معضلات حتی در بعد جهانی کمک میکند.
با این توضیحات، فکر میکنم شما ماهیت و کارکردی فراتر از احزاب و نهادهای مدنی برای جنبش دانشجویی تعریف میکنید. به هر حال احزاب و نهادها کارکردی دارند و اکنون شما برای جنبش دانشجویی کارکرد ناظر و آگاهیدهنده را تعریف میکنید. در حقیقت اعضای این جنبش قرار نیست وارد حاکمیت شوند و قرار نیست به قدرت برسند اما ناظر آگاه جامعه هستند و قرار است صدای وجدان در جامعه خود باشند.
بله، من حضور دانشجو و جنبش دانشجویی را در دانشگاه قابل تعریف میدانم. دانشجو قرار است به دنبال دانش باشد شاید کمی شبیه تعریف فیلسوف باشد، فیلسوف دوستدار فرزانگی و حکمت است و دانشجو بنابر تعریف به دنبال دانش است و دانش یک تعریفی دارد به معنای حقیقتجویی و آگاهی و خودآگاهی که به شاخههای مختلف تقسیم میشود، مثلا نوعی از دانشی به هستی میپردازد، یا الهیات یا دانش طبیعت و ریاضیات و مجموع این دانشها یک رسالتی دارند و در فلسفه یونان برای دانش و آموزش تعریفی داشتند که با رسالت خود تعیین میشد. در شرق هم بنا بر تعاریف مذهبی و علوم قدیمی ما تعریف خود را دارند. در دوره جدید نهادهای مدنی بعد از مشروطه و به وجودآمدن دانشگاه به شیوه نوین این علم یک پایه در سنت داشته و یک پایه در تمدن جدید دارند و دانشجو نقش و رسالتش در همین محیط و همین جایگاه تعریف میشود.
جنبش دانشجویی را بخشی از نهادهای مدنی میدانید؟
بله، دانشگاه و دانشجو و در عین حال جنبشهای دانشجویی تافته جدابافته از جامعه نیست، دانشجویان از میان مردم برخاستهاند و مشکلات جامعه را در دانشگاه و محیط علمی مطرح میکنند بنابراین در مرحله اول اگر جنبش دانشجویی را با همین تعریف صنفی بخواهیم بسنجیم، وظیفه دفاع از نهاد دانشگاه که نهاد فرهنگ است در قیاس با نهادهای دیگر را بر عهده دارند و موتور نهاد فرهنگ در کشور ما دانشجویان هستند که گویی ماشین فرهنگ را بخواهند در جامعه به حرکت دربیاورند.
اگر 16 آذر سال 1332 را نقطه عطفی در جنبشهای دانشجویی ایران از سال 1305 یعنی زمان تشکیل دانشگاه بدانیم، امسال سالگرد 60سالگی این واقعه است. برای جنبش دانشجویی ایران در این 60 سال چه اتفاقی افتاده و چه رویکردی داشته است؟
جنبش دانشجویی را میتوان به پیش از انقلاب و پس از انقلاب تعریف کرد. جنبش دانشجویی پیش از انقلاب با یک نظام سلطنتی و رژیم کودتا سروکار داشت و پس از انقلاب یک اتفاقات جدید دیگری برای دانشگاه به وجود آمد. انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاهها هم یکی از همین عوارض بوده است همچنین برهه حساس دیگر اصلاحات و دوران اصلاحات در ایران و تاثیرات آن بر جنبش دانشجویی بعد از انقلاب بوده است.
بنابراین تقسیمبندی ما شاخههای دیگری پیدا میکند یعنی جنبشهای دانشجویی پیش از انقلاب و بعد از انقلاب و مرحله بعد تقسیمبندی آن در خود پیش از انقلاب به دو دوره پیش از کودتا و پس از کودتا است. پیش از کودتا دانشگاه یک نهاد فرهنگی است که مانند سایر کشورها در آن اتحادیههای دانشجویی وجود دارد و به صورت قانونی فعالیت میکنند. بعد از کودتا جنبشهای دانشجویی تمایل پیدا میکنند به نوعی پشت جبهه مبارزات قهرآمیز قرارگیرند و بسیاری از مسوولان حرکتهای رادیکال سالهای بعد از دانشگاهها میآیند و سال 1342 حتی در همان برهه پیش از انقلاب این مبارزات را قهر آمیزتر و رادیکالتر میکنند. کنارگذاشتن تعداد بسیاری از اساتید دانشگاه یا تبعید آنان خود به خود وضعیت جنبش دانشجویی را رادیکالتر میکند. تا آغاز انقلاب همین رویه است اما حوادث دیگری روی میدهد که کلا وضعیت جنبشهای دانشجویی را دگرگون میکند.
قبل از اینکه برویم سراغ جنبشهای دانشجویی بعد از انقلاب میخواهم در مورد دکتر شریعتی و نقش ایشان چه بهعنوان استاد دانشگاه و چه زمانی که ایشان از تدریس در دانشگاه محروم میشوند بپرسم، ارتباط دکتر شریعتی با جنبشهای دانشجویی چگونه بود؟
ارتباط دکتر شریعتی با دانشجویان بسیار جدی و تنگاتنگ بوده است. دکتر شریعتی ارتباطش با دانشگاه به دو دوره تقسیم میشود؛ بخش اول تدریس در دانشگاه مشهد که نوع جدیدی از تدریس را به وجود میآورند. در این مقطع ایشان در خود محیط دانشگاه حضور دارند و مرحله بعد دورانی است که حق تدریس در دانشگاه را ندارند. روش تدریس ایشان به شکل متفاوت از روشهای سنتی است و سعی میکرد دانشجو وارد حوزه تحلیل شود و خود من شخصا خاطرم هست که برای برگههایی که تصحیح میکرد شخصیت قایل میشد و سعی میکرد با مطالبی که در هر برگه مینوشت با دانشجو وارد گفتوگو شود. کلاسهای ایشان کلاسهای زندهای بود که دایما سعی میکرد یک محیط فکری فعال در آن ایجاد کند. آن زمان هم ایدئولوژیهای مختلفی از مارکسیسم و اسلامگرایی و ملیگرایی بهشدت در محیط دانشگاه وجود داشت و محیط مولدی در مشهد در زمانی که دکتر شریعتی بودند بهوجود آمد بهخصوص اینکه ایشان در تئاتر و سینما و محیطهای فرهنگی هم در کنار دانشجویان حضور داشت و بعدتر که به تهران هم آمدند و حسینیهارشاد ایجاد شد، ارتباط بسیار خوبی مابین ایشان و دانشجویان در همین محیط بهوجود آمد و تاثیر دکتر شریعتی در محیط دانشگاه و دانشجویان و جنبشهای سیاسی دانشجویان غیرقابلانکار است. بهخصوص اینکه دکتر شریعتی در زمانی که در پاریس بودند نهضت آزادی و کنفدراسیون دانشجویان در خارج کشور و همینطور خداپرستان سوسیالیست در بنبست امکان فعالیت مسالمتآمیز و قانونی قرار داشتند و بحثی مطرح میشود که سازمان رهاییبخش جدید باید بهوجود بیاید که این سازمان جدید توسط اشخاصی چون دکتر چمران و یزدی و دکتر شریعتی تشکیل شد. بعد از اینکه دکتر به ایران میآید و جامعه و متن جامعه را مطالعه و بیشتر از همه باور مذهبی بودن جامعه ایران را مشاهده میکند در برابر پیشنهادات دانشجویان آن زمان که ادبیات اروپایی را ترجمه کند مخالفت میکند و تاکید میکند که باید بر روی تاریخ ایران و اسلام کار تحقیقی انجام گیرد و طرحهایی چون «چه باید کرد؟» را پی میگیرند.
در دورهای ارتباط دانشگاه و جنبش دانشجویی ایران با خارج از کشور و سایر جنبشهای دانشجویی به شدت گسترده میشود اما اکنون ما این رابطه را نمیبینیم. در همان دوره دانشجویان ایرانی خارج از کشور فعالانه عمل میکنند و آنقدر فعال است که زمان حضور شاه در آمریکا میتواند فضا را متشنج کند و ارتباط تنگاتنگی نیز بین دانشجویان ایرانی در داخل و خارج و جنبش دانشجویی ایران و جهان وجود دارد و این ارتباط اکنون وجود ندارد اکنون فکر میکنید دلیلش چیست؟
بله همینطور است، حتی زمانی که خود بنده هم بهعنوان دانشجو در خارج از کشور بودم این رابطه وجود داشت. پس از انقلاب شاید حادثه مهم این بود که اصلا جو انقلابی با یک فاصله زمانی فروکش کرد که شاید بیارتباط به انقلاب فرهنگی نیز نبود و از سویی تغییر ساختارهای ایدئولوژیک در جهان و در راس آن مارکسیسم که پیشقراول ایدئولوژیهای رهاییبخش بود خودبهخود این ساختار درهمتنیده را تعدیل کرد.
شاید آن آرمان مشترک دانشجویان جهان جایی دچار بحران و گسست شد.
میتوان گفت بههم ریختن آرایش سیاسی در جهان و در حقیقت بههم ریختگی آرایش دو قطبی جهان باعث شد جنبشهای دانشجویی نیز ارتباطات خود را که بر اساس یک محور شاخص بود از دست رفته و کمرنگشده ببینند؟
هر دورهای پارادایمی دارد و اندیشمندانی چون میشل فوکو آن را«اپیستمه»، به معنای «صورتبندی معرفتی» میدانند یعنی هر دورهای یک صورتبندی معرفتی دارد و بر اساس این صورتبندیهای معرفتی، گفتمانهایی شکل میگیرد و زمانی که دوره عوض میشود صورتبندی هم عوض میشود و ما تغییر این صورتبندی معرفتی را در زندگی خود میبینیم. دوره این اپیستمه، دوران انقلاب بود اما در دوران فعلی پارادایم متفاوت است و شاید حتی تحلیل آن سخت است چراکه اکنون در میان این دوره هستیم. اما از مشخصات آن میتوان پیچیدگی امور و نسبیشدن مسایل را دانست. همچنین دوران پسامدرن در علوم انسانی اتفاق میافتد، در حقیقت بیاعتقادی به فرا روایاتی چون عقل و آزادی و عدالت و حقوق بشر به وجود میآید. در حقیقت هر چه قرار بود انسان را نجات بدهداینگونه زیر سوال رفت چرا که بشر دید به نام آزادی و حقوق بشر نظام کاپیتالیستی و امپریالیستی به وجود آمده و به نام عدالت نظامهای کمونیستی و سانترالیستی به وجود آمد و نتیجه این رفتار بههم ریختن ساختار و آرایش جهانی بوده و به تبع آن شاهد انواع جدیدی از جنبشها بودهایم.
در 16 سال اخیر و در حقیقت طبق گفته خود شما که در تقسیمبندی بعد از انقلاب جنبشهای دانشجویی به دوران اصلاحات و نقش ویژه جنبش دانشجویی اشاره کردید، اینکه آنها در یک مرحله دوم خرداد بهوجود میآوردند و با یک فاصله زمانی بعد از 16سال در انتخابات امسال نیز تاثیرگذاری خود را نشان میدهند، تاثیر دانشجویان در سالهای دولت اصلاحات و بعد از آن را چطور ارزیابی میکنید؟
بعد از انقلاب جنبش دانشجویی را بدون تردید میتوان به دو بخش مهم تقسیم کرد، قبل و بعد از اصلاحات. جنبش دانشجویی و دوران اصلاحات در هم تنیده شدهاند و نقش این جنبش در ایجاد اصلاحات و همچنین رویدادهای آن قابلانکار نیست.
جوانان و دانشجویان به طور خاص در اتفاقات اخیر هم نقش و تاثیر بسزایی داشتهاند، جنبش دانشجویان و جوانان مستقل از احزاب سیاسی و استراتژیهای کلاسیک عمل کردند آن هم در شرایطی که همه آنها به بنبست رسیده بودند. هم پروژه رفرم از بالا با توجه به شکست هشتسال پیش به بن بست رسیده بود و هم پروژه قهرآمیز و انقلاب نیز قبل از همه به شکست رسیده بود. در این مرحله خود دانشجویان و جوانان چه در دوم خرداد و چه در انتخابات 92 میتوان حتی گفت خودسرانه عمل کردند و بدون اینکه وارد چارچوبهای مفهومی و استراتژیهای کلاسیک شوند خواسته خود را پیش بردند. این گروهها نه معنای اصلاحطلبان حکومتی داشتند و نه خواستار براندازی بودند، در حقیقت با تاکتیکهای غریزی و خودجوش بهرغم توصیه بزرگان و صلاح و مشورتها کار خود را پیش میبرند، شاید حتی از نگاه بسیاری از ما که متعلق به نسل قبلی باشیم رفتار آنان توجیه منطقی نداشته باشد اما آنان با همین روش تغییرات و تحولی را بهوجود آوردند و یک بنبست را باز کردند. البته باید تذکر بدهم که تغییرات و تحرکی را به وجود آوردند اما همچنان به حافظه و تجربه نسل قدیمی احتیاج دارند چرا که گاهی احساس میشود بین این نسل و نسل قدیم فاصله عمیقی اکنون وجود دارد.
اما از بعد از دوم خرداد جنبش دانشجویی جاهایی نقش حزب را بازی میکند. این اشتباه است و شکست هم در برههای از همین جا آغاز میشود که میخواهند نقش حزب را بازی کنند.
یک ایراد ساختاری که بعد از انقلاب و تعطیلی و بعد بازشدن دانشگاهها به وجود آمد، در حقیقت این بود که شاخههای دانشجویی همه احزاب و گروهها منحل شد و تنها یک گروه باقی ماند و آن هم انجمنهای اسلامی و تحکیم وحدت بودند. وابستگی بودجه انجمنها به دولت باعث شد این نهاد منعکسکننده جناحهای دولتی شود و این ایرادی است که محدودیتهایی را برای انجمنها و ساختار آنها بهوجود میآورد. شکل درست برای نیفتادن در این ورطه، استقلال این انجمنها و اتحادیهها در داخل دانشگاه بوده است که اکنون هم این بحث مطرح است که اجازه بدهیم دانشگاهها با انتخابات داخلی و در اختیار خود دانشجویان قرار بگیرند و نهادهای دانشگاهی هم مستقل باشند تا اول بتوانند تنوع فکری را در خود نمایندگی کنند و دوم اینکه نفاق در آنها به وجود نیاید. اینکه دانشجو اعتقادی به تشکلی ندارد وارد آن میشود یا دانشجو هیچ گرایش مذهبی ندارد وارد انجمنهای اسلامی میشود مشکلساز است. اگر امکان فعالیت برای همه تفکرات وجود داشته باشد شاید این مشکل نیز حل شود. برای مصالح مقطعی نباید دانشجو درگیر این دوگانهزیستی شود. باید نهادهای دانشجویی مستقلی به وجود بیایند که هزینههای آن با خود دانشجویان باشد و حق عضویت را از دانشجویان دریافت کنند و استقلال خود را حفظ کند. اصل این نهادها باید بر خودکفایی جنبشهای دانشجویی باشند.
در حقیقت شما رابطه دولت و دانشجو را کلا از هم جدا میبینید، نه دولت دخالتی در نهادهای دانشجویی داشته باشد و نه دانشجویان خود را به دولت تحمیل کنند.
بله همینطور است، باید دولت استقلال علمی و خودگردانی مدیریتی و علمی را به دانشجویان بدهد. دانشگاه باید از نظر تصمیمات و سیاستگذاری، متناسب با بدنه دانشجویان و دانشگاه و نوع گرایشات آنان که چه تصمیمی میگیرند استقلال خود را حفظ کند. این همان سطح مطلوب در دانشگاههاست. در دانشگاه این فضای باز هنوز ایجاد نشده است که ما صنف اساتید داشته باشیم و اینکه اساتید و روسای دانشگاه انتخابی باشند نه انتصابی. اکنون دولت جدید این وعده را داده است که در دانشگاهها دخالت نخواهند کرد و این وعده دولت باید فضایی بین دانشجویان و دانشگاهیان ایجاد کند که دانشگاه مستقل شود و استادان صنف مستقل داشته باشند و دانشجویان هم مسایل و موارد مربوط به خود را مطرح کنند و اتفاقا اولین خواستههای این دانشجویان نباید سیاسی باشد بلکه باید صنفی باشد. خواستههای صنفی ساده مانند امکانات زیستی و علمی برای این دانشجویان فراهم شود و خواستههای عمومی دانشجویان مدنظر قرار بگیرد. دانشجویان باید بتوانند راجع به کلیت دانشگاه و سیاستگذاری علمی و فرهنگی نظرات خود را مطرح کنند و حتی برای آن تصمیم بگیرند. بعد از این میتوان مسایل کلانتر اجتماعی را مطرح کرد و آن را در ارگانهای خاص تشکیلاتی به شکل علمیتر بررسی کرد. از دانشجو انتظار میرود با توجه به دانشی که کسب میکند راجع به مسایل نظر بدهد. اینکه باید فضایی ایجاد شود تا دانشجویان نظرات کارشناسانهای راجع به سیاست، اقتصاد، مدیریت و بحران اجتماعی بدهند و این نباید به شکل تبلیغاتی و سطحی باشد بلکه باید به صورت علمی این کار را انجام دهند. جنبش دانشجویی باید ایجاد حساسیت کند و نوعی خودآگاهی به وجود بیاورد. قشر دانشجو باید در ابتدا خودش بپذیرد که یک جنبش اجتماعی است و یک رسالت معنوی دارد و باید ارتباط خود را با سایر جنبشهای جهانی دانشجویان حفظ کند. اینکه بتوانند از سایر جنبشهای دانشجویی دعوت کنند تا به ایران بیایند و در دانشگاهها حاضر بشوند و این گفتمان شکل بگیرد. خلاصه کردن جنبشهای دانشجویی در کارکردهای انتخاباتی ظلم به تواناییها و خود جنبشهای دانشجویی است. اینکه به همه گروهها در دانشگاه اجازه بدهیم بدون ترس حرف بزنند و بتوانند آرا و عقاید خود را بیان کنند باعث پویایی محیط دانشگاه و جنبشهای دانشجویی میشود و یکی از مهمترین وظایف جنبش دانشجویی ایجاد نهاد نقد و نظر و کرسیهای آزاداندیشی است.
من به شخصه بهعنوان کسی که به هر حال با یکی از شهدای 16آذر نسبت نزدیک فامیلی دارم و به عنوان کسی که خودم را به دلیل شرایط کاری و تحصیلی عضوی از مجموعه جنبشهای دانشجویی میدانم همیشه در فکر بودم سمیناری تشکیل شود و بتوانیم از متفکران و صاحبنظران داخلی و خارجی فعال در جنبش دانشجویی دعوت کنیم تا بتوانیم دستاوردهای جنبشهای دانشجویی را به نقد و نظر بگذاریم و حتی بتوانیم نشریه یا مجلهای نیز منتشر کنیم. این ایده مطرح شده است اما به خاطر وجود نداشتن یک نهاد مستقل و جابهجاییهای مداوم مدیریتی هیچ گاه پیگیری نشده و نتیجه اینکه همچنان در 60سالگی 16 آذر این ایده و طرح همچنان به همان شکل باقی مانده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.