|

روزی، روزگاری دانشگاه

فریبا امیری

28سال پیش درست در اوج سال‌های جنگ قدم به دانشگاه گذاشتم، سال62 اولین سال بازگشایی رسمی دانشگاه و اولین سالی بود که کنکور سراسری بعد از انقلاب فرهنگی برگزار می‌شد. قبول‌شدگان از میان چندبرابر ظرفیت‌های دانشگاه و بعد از گذشتن از سد بسیار مرتفع تحقیق انتخاب می‌شدند و شاید به این خاطر می‌شد حدس زد که به‌ندرت دانشجویی که حتی گرایشی هرچند هم اندک به جناح‌های سیاسی داشته باشد در میان دانشجویان دیده شود. دانشجویان از لحاظ پوشش و وضع ظاهری نیز تا حد زیادی به یکدیگر شبیه بودند. آمدن ما به دانشگاه شهیدچمران در بهمن62 مصادف بود با تهدیدهای شدید رژیم بغداد به انجام حملات موشکی و نمایش موشک‌های سهمیه‌بندی‌شده برای شهرستان‌های استان از کانال‌های تلویزیون عراق که در اهواز هم قابل دسترسی بود. این تهدیدها اهواز را در آن روزها به شهری خالی از سکنه و نظامی تبدیل کرده بود. دانشجویان جدید که هنوز اتاقی برای اسکان نداشتند در نمازخانه خوابگاه‌ها با گرفتن پتو و تشک‌های ابری اسکان می‌یافتند. جایگاه ما هم در نمازخانه واقع در آخرین طبقه خوابگاه نادری در خیابانی نزدیک به پل‌نادری واقع بود. تعدادی از خانواده‌ها با دیدن شرایط شهر و چهره نظامی آن، دخترانشان را مجددا به شهرهای خود برگرداندند که در هنگام حملات موشکی در امان باشند، اما برای من که خود از شهر جنگی دیگری آمده و با وضعیت جنگی عادت کرده بودم قابل‌تحمل بود. بی‌اتاقی تا اواسط اسفند طول کشید و در این مدت همه در نمازخانه می‌خوابیدیم. اولین کسی که برای نماز بیدار می‌شد شروع می‌کرد به بیدارکردن بقیه... .
اولین روز درس، چیزی که توجه ما را به خود جلب کرد و باعث حیرتمان شد دیدن پرده‌ای بود به ارتفاع حدود یک‌مترونیم در وسط کلاس که نیمکت‌های دختران و پسران را از هم جدا می‌کرد. هر کلاس معمولا دو در داشت و طبق یک قانون نانوشته دخترها از در عقب و پسرها از در جلو وارد می‌شدند. ممنوعیت نانوشته ورود از در جلو برای دختران به حدی بود که در صورت ایجاد مشکلی برای در پشتی، عبور از جلو نیمکت همکلاسی‌های مذکر برایمان سخت و همراه با شرم و دستپاچگی بود. آن‌روزها جمعیت دانشگاه از دو گروه تشکیل می‌شد. یک گروه ورودی‌های62 و گروه دیگر دانشجویانی که از قبل از انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاه‌ها دانشجو بودند و بعد از بازگشایی توانسته بودند دوباره پا به درون دانشگاه بگذارند. آنها به اصطلاح «ارشد دانشگاه» بودند. چند روز از شروع ترم نگذشته بود که بالاخره دونفر از «خواهران» ترم‌بالایی به دیدن ما آمدند. به ظاهر برای خوشامدگویی و در باطن برای تعیین‌کردن حدود آزادی و خطوط قرمز. البته لازم نبود که برای آگاهی از این مصادیق، ذهن خود را خیلی درگیر کنیم چون «خطوط قرمز» گستره‌ای نامحدود داشت و بسته به آرای شخصی تفسیر می‌شد؛ از نشستن روی سکوی میدان مانند وسط لابی دانشکده گرفته تا به صدا درآمدن پاشنه کفش، انجام هر کدام از اینها- به‌ویژه پس از یکی، دوبار گرفتن تذکر - ممکن بود منجر به بازشدن پای دانشجو به کمیته انضباطی شود. این یکی داغ ننگی بود بر پیشانی دانشجو که روی استخدام و آینده تحصیلی و کاری او آثار ماندگاری بر جا می‌گذاشت. در محیط خوابگاه وضع حتی بدتر بود و مخاطرات بیشتری ما را تهدید می‌کرد، مثلا چند دانشجویی که در خوابگاه «واکمن» داشتند همیشه در اضطراب لورفتن آن بودند و اگر صدای هرچند آرام موسیقی را باد به گوش مسوول خوابگاه می‌رساند، فاجعه‌ای به‌بار می‌آمد. البته بودند «انجمنی‌هایی» که با وجود اختلاف عقیده در کنار دانشجویان دیگر زندگی می‌کردند و به این خاطر از سوی همفکران خود به تسامح وتساهل محکوم می‌شدند. هرازچندگاهی نیز پس از شام یا غروب‌های جمعه سخنرانی به خوابگاه می‌آمد. در یکی از این سخنرانی‌ها یکی از دختران دانشجو جرات کرد و در یک یادداشت عنوان نمود که گویا رییس‌جمهوری با قرارگرفتن پرده در بین کلاس‌ها موافق نیستند. این جمله چنان برای سخنران‌ گران آمد که پاسخ داد اگر ایشان به جای نشستن در دوهزارکیلومتری جبهه در 20کیلومتری می‌نشست، دیگر از این حرف‌ها نمی‌زد... . یکی از تلخ‌ترین خاطراتی که به یاد دارم، ماجرای جان‌باختن دونفر از دختران دانشجو در خوابگاه امانیه اهواز بر اثر گازگرفتگی ناشی از نشت بخاری گازی اتاق بود که مسوولان دانشگاه با شیوه‌های غیراخلاقی از پذیرش مسوولیت خود در این زمینه شانه خالی کردند... در کنار تمام این ناملایمات، صحنه‌های زیادی به یاد دارم از ایثار و مهربانی و گذشت بچه‌های دهه60 که شاید در هیچ نسل بعدی دیده نشد. شب‌های امتحان در اوج عملیات جنگی و قطع برق‌های گاه‌وبیگاه هرکس با هر تعداد شمعی که داشت می‌آمد. شمع‌ها یکی‌یکی روشن می‌شد و در سکوتی سنگین، درس‌خواندن تا شعله‌کشیدن آخرین تنه شمع ادامه می‌یافت. موقع قطع آب، چادرهایمان را دورگردنمان گره می‌زدیم و ظرف‌ها را به مقر سپاه در آن‌سوی خیابان می‌بردیم و با تنها شیر آب موجود در حیاط می‌شستیم و این ماجرا بالاخص در روزهای عملیات جنگ تا چندروز ادامه پیدا می‌کرد و از امدادرسانی‌های گروهی دانشجویان در شب‌های حمله چه می‌توان گفت... دانشجویانی که در زیر بمباران شدید، برای کمک به مجروحان جنگی به‌طور داوطلبانه راهی بیمارستان‌ها می‌شدند... . اکنون 23سال از فارغ‌التحصیلی من می‌گذرد و در سال90 تصمیم گرفتم به جبران سال‌های ازدست‌رفته جوانی و تحصیل در رشته مورد علاقه‌ام در حوزه اجتماعی و کسب تجربه‌ای جدید به دانشگاه بازگردم. در دانشگاهی که به‌عنوان بزرگ‌ترین دانشگاه علوم انسانی ایران شهرت دارد مشغول به تحصیل هستم. محیط دانشکده من در مقابل فضای نخلستانی و بیکرانه دانشگاه شهیدچمران، مدرسه‌ای بیش نیست. چند نیمکت و دانشجویان خوش بر و‌رو با مانتوهای رنگی و صورت‌های آراسته مشغول صحبت‌کردن با همکلاسی‌های دختر یا پسر خود هستند... حالا دیگر لباس هیچ‌کدام از دانشجویان، پرچم عقاید آنان نیست و در هر لباسی می‌توان انسانی را با عقایدی به ظاهر غیرمنتظره دید. حالا دیگر حتی برادران و خواهران بسیجی هم در اتاق بسیج یا در حیاط دانشگاه مشغول حرف و فعالیت هستند بی‌آنکه یکی آسمان را نگاه کند و دیگری نوک کفش‌هایش را... بسیار جلو‌ه‌هایی که به ظاهر از فضای آزادتر یا مدرن‌تری از ربع قرن پیش حکایت دارد اما، نه. زیاد خوشحال نشوید. در بزرگ‌ترین دانشگاه علوم انسانی ایران هم دختران و پسران نباید در یک کلاس درس بخوانند و کادر و فضای آموزشی که به دو قسمت نامساوی تقسیم شده است، کلاس‌هایی را به وجود آورده با عنوان مشترک؛ یکی با عده‌ای کمتر از انگشتان دودست و دیگری با حدود 30 یا 40نفر که امکان نفس‌کشیدن را هم سلب می‌کند. از همه بدتر پروسه انتخاب واحد است که به ماراتنی نفسگیر تبدیل شده. آقای صدرالدین شریعتی، رییس قبلی دانشگاه در جواب اعتراض دانشجویان به طرح تفکیک جنسیتی گفته بود اساسا تفکیکی انجام نشده و آنچه هست ساماندهی جنسیتی است، چراکه دختران و پسران در حیاط همدیگر را می‌بینند و بعضا همکلام می‌شوند! هنوز هم نگهبان در ورودی می‌تواند هر برخورد سلیقه‌ای را که لازم می‌داند جاری کند و برکناری ریاست دانشگاه و انتصاب فردی از جامعه علمی- اگرچه نوید تغییرات فراوانی را می‌دهد- اما در این وادی به تغییرات زیادی منجر نشده است. با این همه برگزاری انتخابات انجمن صنفی در آستانه روز دانشجو شاید ارزشمند‌ترین قدمی است که تاکنون برداشته شده است... .
28سال پیش درست در اوج سال‌های جنگ قدم به دانشگاه گذاشتم، سال62 اولین سال بازگشایی رسمی دانشگاه و اولین سالی بود که کنکور سراسری بعد از انقلاب فرهنگی برگزار می‌شد. قبول‌شدگان از میان چندبرابر ظرفیت‌های دانشگاه و بعد از گذشتن از سد بسیار مرتفع تحقیق انتخاب می‌شدند و شاید به این خاطر می‌شد حدس زد که به‌ندرت دانشجویی که حتی گرایشی هرچند هم اندک به جناح‌های سیاسی داشته باشد در میان دانشجویان دیده شود. دانشجویان از لحاظ پوشش و وضع ظاهری نیز تا حد زیادی به یکدیگر شبیه بودند. آمدن ما به دانشگاه شهیدچمران در بهمن62 مصادف بود با تهدیدهای شدید رژیم بغداد به انجام حملات موشکی و نمایش موشک‌های سهمیه‌بندی‌شده برای شهرستان‌های استان از کانال‌های تلویزیون عراق که در اهواز هم قابل دسترسی بود. این تهدیدها اهواز را در آن روزها به شهری خالی از سکنه و نظامی تبدیل کرده بود. دانشجویان جدید که هنوز اتاقی برای اسکان نداشتند در نمازخانه خوابگاه‌ها با گرفتن پتو و تشک‌های ابری اسکان می‌یافتند. جایگاه ما هم در نمازخانه واقع در آخرین طبقه خوابگاه نادری در خیابانی نزدیک به پل‌نادری واقع بود. تعدادی از خانواده‌ها با دیدن شرایط شهر و چهره نظامی آن، دخترانشان را مجددا به شهرهای خود برگرداندند که در هنگام حملات موشکی در امان باشند، اما برای من که خود از شهر جنگی دیگری آمده و با وضعیت جنگی عادت کرده بودم قابل‌تحمل بود. بی‌اتاقی تا اواسط اسفند طول کشید و در این مدت همه در نمازخانه می‌خوابیدیم. اولین کسی که برای نماز بیدار می‌شد شروع می‌کرد به بیدارکردن بقیه... .
اولین روز درس، چیزی که توجه ما را به خود جلب کرد و باعث حیرتمان شد دیدن پرده‌ای بود به ارتفاع حدود یک‌مترونیم در وسط کلاس که نیمکت‌های دختران و پسران را از هم جدا می‌کرد. هر کلاس معمولا دو در داشت و طبق یک قانون نانوشته دخترها از در عقب و پسرها از در جلو وارد می‌شدند. ممنوعیت نانوشته ورود از در جلو برای دختران به حدی بود که در صورت ایجاد مشکلی برای در پشتی، عبور از جلو نیمکت همکلاسی‌های مذکر برایمان سخت و همراه با شرم و دستپاچگی بود. آن‌روزها جمعیت دانشگاه از دو گروه تشکیل می‌شد. یک گروه ورودی‌های62 و گروه دیگر دانشجویانی که از قبل از انقلاب فرهنگی و تعطیلی دانشگاه‌ها دانشجو بودند و بعد از بازگشایی توانسته بودند دوباره پا به درون دانشگاه بگذارند. آنها به اصطلاح «ارشد دانشگاه» بودند. چند روز از شروع ترم نگذشته بود که بالاخره دونفر از «خواهران» ترم‌بالایی به دیدن ما آمدند. به ظاهر برای خوشامدگویی و در باطن برای تعیین‌کردن حدود آزادی و خطوط قرمز. البته لازم نبود که برای آگاهی از این مصادیق، ذهن خود را خیلی درگیر کنیم چون «خطوط قرمز» گستره‌ای نامحدود داشت و بسته به آرای شخصی تفسیر می‌شد؛ از نشستن روی سکوی میدان مانند وسط لابی دانشکده گرفته تا به صدا درآمدن پاشنه کفش، انجام هر کدام از اینها- به‌ویژه پس از یکی، دوبار گرفتن تذکر - ممکن بود منجر به بازشدن پای دانشجو به کمیته انضباطی شود. این یکی داغ ننگی بود بر پیشانی دانشجو که روی استخدام و آینده تحصیلی و کاری او آثار ماندگاری بر جا می‌گذاشت. در محیط خوابگاه وضع حتی بدتر بود و مخاطرات بیشتری ما را تهدید می‌کرد، مثلا چند دانشجویی که در خوابگاه «واکمن» داشتند همیشه در اضطراب لورفتن آن بودند و اگر صدای هرچند آرام موسیقی را باد به گوش مسوول خوابگاه می‌رساند، فاجعه‌ای به‌بار می‌آمد. البته بودند «انجمنی‌هایی» که با وجود اختلاف عقیده در کنار دانشجویان دیگر زندگی می‌کردند و به این خاطر از سوی همفکران خود به تسامح وتساهل محکوم می‌شدند. هرازچندگاهی نیز پس از شام یا غروب‌های جمعه سخنرانی به خوابگاه می‌آمد. در یکی از این سخنرانی‌ها یکی از دختران دانشجو جرات کرد و در یک یادداشت عنوان نمود که گویا رییس‌جمهوری با قرارگرفتن پرده در بین کلاس‌ها موافق نیستند. این جمله چنان برای سخنران‌ گران آمد که پاسخ داد اگر ایشان به جای نشستن در دوهزارکیلومتری جبهه در 20کیلومتری می‌نشست، دیگر از این حرف‌ها نمی‌زد... . یکی از تلخ‌ترین خاطراتی که به یاد دارم، ماجرای جان‌باختن دونفر از دختران دانشجو در خوابگاه امانیه اهواز بر اثر گازگرفتگی ناشی از نشت بخاری گازی اتاق بود که مسوولان دانشگاه با شیوه‌های غیراخلاقی از پذیرش مسوولیت خود در این زمینه شانه خالی کردند... در کنار تمام این ناملایمات، صحنه‌های زیادی به یاد دارم از ایثار و مهربانی و گذشت بچه‌های دهه60 که شاید در هیچ نسل بعدی دیده نشد. شب‌های امتحان در اوج عملیات جنگی و قطع برق‌های گاه‌وبیگاه هرکس با هر تعداد شمعی که داشت می‌آمد. شمع‌ها یکی‌یکی روشن می‌شد و در سکوتی سنگین، درس‌خواندن تا شعله‌کشیدن آخرین تنه شمع ادامه می‌یافت. موقع قطع آب، چادرهایمان را دورگردنمان گره می‌زدیم و ظرف‌ها را به مقر سپاه در آن‌سوی خیابان می‌بردیم و با تنها شیر آب موجود در حیاط می‌شستیم و این ماجرا بالاخص در روزهای عملیات جنگ تا چندروز ادامه پیدا می‌کرد و از امدادرسانی‌های گروهی دانشجویان در شب‌های حمله چه می‌توان گفت... دانشجویانی که در زیر بمباران شدید، برای کمک به مجروحان جنگی به‌طور داوطلبانه راهی بیمارستان‌ها می‌شدند... . اکنون 23سال از فارغ‌التحصیلی من می‌گذرد و در سال90 تصمیم گرفتم به جبران سال‌های ازدست‌رفته جوانی و تحصیل در رشته مورد علاقه‌ام در حوزه اجتماعی و کسب تجربه‌ای جدید به دانشگاه بازگردم. در دانشگاهی که به‌عنوان بزرگ‌ترین دانشگاه علوم انسانی ایران شهرت دارد مشغول به تحصیل هستم. محیط دانشکده من در مقابل فضای نخلستانی و بیکرانه دانشگاه شهیدچمران، مدرسه‌ای بیش نیست. چند نیمکت و دانشجویان خوش بر و‌رو با مانتوهای رنگی و صورت‌های آراسته مشغول صحبت‌کردن با همکلاسی‌های دختر یا پسر خود هستند... حالا دیگر لباس هیچ‌کدام از دانشجویان، پرچم عقاید آنان نیست و در هر لباسی می‌توان انسانی را با عقایدی به ظاهر غیرمنتظره دید. حالا دیگر حتی برادران و خواهران بسیجی هم در اتاق بسیج یا در حیاط دانشگاه مشغول حرف و فعالیت هستند بی‌آنکه یکی آسمان را نگاه کند و دیگری نوک کفش‌هایش را... بسیار جلو‌ه‌هایی که به ظاهر از فضای آزادتر یا مدرن‌تری از ربع قرن پیش حکایت دارد اما، نه. زیاد خوشحال نشوید. در بزرگ‌ترین دانشگاه علوم انسانی ایران هم دختران و پسران نباید در یک کلاس درس بخوانند و کادر و فضای آموزشی که به دو قسمت نامساوی تقسیم شده است، کلاس‌هایی را به وجود آورده با عنوان مشترک؛ یکی با عده‌ای کمتر از انگشتان دودست و دیگری با حدود 30 یا 40نفر که امکان نفس‌کشیدن را هم سلب می‌کند. از همه بدتر پروسه انتخاب واحد است که به ماراتنی نفسگیر تبدیل شده. آقای صدرالدین شریعتی، رییس قبلی دانشگاه در جواب اعتراض دانشجویان به طرح تفکیک جنسیتی گفته بود اساسا تفکیکی انجام نشده و آنچه هست ساماندهی جنسیتی است، چراکه دختران و پسران در حیاط همدیگر را می‌بینند و بعضا همکلام می‌شوند! هنوز هم نگهبان در ورودی می‌تواند هر برخورد سلیقه‌ای را که لازم می‌داند جاری کند و برکناری ریاست دانشگاه و انتصاب فردی از جامعه علمی- اگرچه نوید تغییرات فراوانی را می‌دهد- اما در این وادی به تغییرات زیادی منجر نشده است. با این همه برگزاری انتخابات انجمن صنفی در آستانه روز دانشجو شاید ارزشمند‌ترین قدمی است که تاکنون برداشته شده است... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.