بررسی عملکرد دولتهای نهم و دهم در حوزه تشکلهای دانشجویی
روزی که دانشگاه دبیرستان شد
مهسا علیبیگی
خرداد سال 1388 بود که محمود احمدینژاد در مناظره تلویزیونی گناه ستارهدارشدن دانشجویان در دولت نهم را، گردن قانونی انداخت که در دولت سیدمحمد خاتمی تصویب شده بود. اگرچه این ادعا توسط مصطفی معین، وزیر علوم دولت وقت رد شد اما این آخرین باری نبود که رییس دولت دهم با استناد به قوانین مصوب دولت قبل از خود بر دانشجویان سخت گرفت. تعطیلی انجمنهای دانشجویی و ممانعت از فعالیت یا برخورد با اعضای آنها تنها بخشی از این سختگیریهاست. سختگیریهایی که به اعتقاد فعالان دانشجویی باعث شده است فضای دانشگاهها در نبود انجمنها و نهادهای دانشجویی هر روز بیشتر شبیه به دبیرستان شود.
داستان یک تعطیلی
در دولت نهم و دهم از میان تشکلهای دانشجویی «انجمنهای اسلامی» بیش از دیگران تحت فشار قرار گرفتند. به گفته فعالان دانشجویی، این فشارها از سوی مسوولان دانشگاهی برای دخالت در امور انجمنهای اسلامی و در نهایت ایجاد فضایی یکدست در دانشگاهها صورت گرفت. در نتیجه این فشارها، انجمن اسلامی بسیاری از دانشگاهها تعطیل شد و هنوز هم در دانشکده ادبیات دانشگاه علامهطباطبایی، دفتر انجمن اسلامی دانشکده قفل و زنجیر است! البته دخالت در امور انجمنها دستاویزی میخواست که آن را شورایعالی انقلاب فرهنگی به ریاست سیدمحمد خاتمی در اختیار دولت نهم قرار داده بود. ماجرا از آییننامه تشکلهای اسلامی دانشگاهیان مصوب شورایعالی انقلاب فرهنگی در سال1380 و دستورالعمل اجرایی آن شروع شد. در این آییننامه تغییراتی صورت گرفته و تمام تشکلهای دانشجویی موظف بودند اساسنامه خود را با آییننامه جدید تطبیق دهند. تغییرات البته آنقدرها نبود که در کار انجمنها وقفه جدیای ایجاد کند؛ چیزهایی از قبیل ترکیب هیات نظارت بر تشکلهای دانشجویی، چگونگی تشکیل جلسات آنها و رسیدگی به تخلفات تشکلها در آییننامه جدید گنجانده شده بود.
با روی کارآمدن دولت محمود احمدینژاد و تغییرات گستردهای که در مدیریت دانشگاهها به وجود آمد، انجمنهای اسلامی برای تغییر اساسنامه خود تحت فشار قرار گرفتند. دانشگاه صنعتی امیرکبیر با ریاست دکتر «علیرضا رهایی» و دانشگاه علامهطباطبایی با ریاست حجتالاسلام «صدرالدین شریعتی» در این زمینه پیشتاز بودند و فشارها بهمرور به دانشگاههای دیگر در سراسر کشور کشیده شد. داستان در دانشگاه امیرکبیر به این صورت آغاز شد که تعداد زیادی از اعضای بسیج دانشگاه برای انتخابات شورای مرکزی کاندیدا شدند که شرط اولیه کاندیداتوری که عضویت حداقل یکسال در انجمن بود را نداشتند. این افراد توسط هیات نظارت انجمن ردصلاحیت شدند. آنها نسبت به ردصلاحیت خود به هیات نظارت دانشگاه شکایت کردند. این اتفاق زمانی افتاد که تبلیغات کاندیداها شروع شده بود. با این وجود هیات نظارت دانشگاه اطلاعیهای صادر کرد و برگزاری انتخابات را تا زمان رسیدگی به شکایت اعضای بسیج، غیرقانونی خواند. اعضای وقت انجمن، انتخابات را متوقف کردند و با هیات نظارت دانشگاه وارد مذاکره شدند، هیات نظارت بر تشکلهای دانشگاه در اقدام دیگری خواستار بررسی صلاحیت همه کاندیداهای انتخابات شد. انجمن قبول کرد ولی بعد از یک یا دو هفته معطلی هیات نظارت دانشگاه از کاندیداهای واجد شرایط تنها 9-8نفر را تایید صلاحیت کرد و علت ردصلاحیت سایرین را هم اعلام نکرد. سپس انجمن اسلامی دانشگاه امیرکبیر طبق اطلاعیهای نسبت به حرکت هیات نظارت بر تشکلها اعتراض و زمانبندی انتخابات را اعلام و اسامی همه کاندیداهای واجد شرایط طبق اساسنامه را بهعنوان کاندیداهای انتخابات معرفی کرد. به همین دلیل هیات نظارت دانشگاه ناظر خود را بر انتخابات معرفی نکرد و انتخابات بدون ناظر برگزار شد. بعد از آن هیات نظارت دانشگاه اعلام کرد به علت عدمحضور ناظر دانشگاه و عدمصلاحیت برخی از کاندیداهای انتخابات، نتایج انتخابات را به رسمیت نمیشناسد. این کشمکش تا تابستان ادامه پیدا کرد و در این مدت بسیاری از کاندیداها و اعضای انجمن اسلامی به کمیته انضباطی احضار شدند. در نهایت در تابستان ماجرای معروف تخریب دفتر انجمن اسلامی اتفاق افتاد. در سال تحصیلی بعد با انتخابات دیگری انجمن اسلامی از کاندیداهای تاییدصلاحیت شده توسط هیات نظارت دانشگاه در اتاقی که بهعنوان دفتر به آنها داده شده است، فعالیت خود را آغاز میکند.
در دانشگاه علامهطباطبایی هم اتفاق مشابهی میافتد. مهدی، از اعضای سابق انجمن اسلامی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامهطباطبایی میگوید: «اساسنامه انجمن اسلامی ایرادی نداشت و وزارت علوم هم به آن ایرادی نگرفته بود بلکه این خود دانشگاه بود که راسا این ایرادات را وارد میدانست. ایرادات خیلی جزیی بود چیزهایی مثل نحوه برگزاری انتخابات و بعضی شرایط افراد منتخب که هیچکدام مهم نبود ولی به همین بهانه اجازه برگزاری انتخابات به انجمن داده نمیشد و دانشگاه میخواست یک تشکیلات موازی با همین اسم ایجاد کند که در نهایت هم موفق شد.» اگرچه دانشگاه امیرکبیر و دانشگاه علامهطباطبایی برای ایجاد تغییرات در اساسنامه انجمن اسلامی دانشجویان زودتر از بقیه دانشگاهها اقدام کردند با این وجود موج تغییر اساسنامه بهمرور سیلی شد که انجمنهای اسلامی همه دانشگاههای کشور را در برگرفت. چندی بعد انجمن اسلامی دانشگاه تهران و شریف به دلیل اعمالنکردن این تغییرات غیرقانونی اعلام شدند و پس از آن نوبت به انجمنهای اسلامی شهرستانها از جمله سبزوار، شهرکرد، کاشان و... رسید.
«نجفقلی حبیبی»، رییس سابق دانشگاه علامهطباطبایی درباره آییننامه تشکلهای اسلامی دانشگاهیان مصوب شورایعالی انقلاب فرهنگی به «شرق» گفت: «این آییننامه را کسانی که همیشه میخواستند جریان دانشجویی را در تنگنا قرار دهند تصویب کرده بودند اما چون تصویب شده بود باید اجرا میشد. آقای خاتمی هم نمیتوانست هر کاری کند چون مساله شورایعالی انقلاب فرهنگی بود. قرار بود تمام انجمنها خودشان را براساس آییننامه جدید منطبق کنند و این کار آرامآرام داشت انجام میشد. البته ناگفته نماند قانون اساسی برتر از همه قوانین است. قانوناساسی میگوید هیچکسی حق ندارد ولو با وضع قوانین، آزادی را سلب کند. استقلال و آزادی جزو ارکان حکومت هستند و برای حفظ استقلال نمیتوان آزادی را سلب کرد و برای حفظ آزادی نمیتوان استقلال را زیرپا گذاشت و قانون قید میکند ولو با وضع قوانین. این یعنی دولتها با وضع قوانینی که آزادی را سلب کند و استقلال مملکت را به خطر بیندازد حق ندارند چنین قانونی بگذارند. رکن اساسی، قانون اساسی است.»
ستارههای انجمن
برخورد با تشکلهای دانشجویی به پلمبکردن انجمنها محدود نشد بلکه بخش وسیعی از دانشجویان ستارهدار و محرومان از تحصیل در دولت نهم و دهم را اعضای تشکلهای دانشجویی از جمله انجمنهای اسلامی تشکیل دادهاند. به گفته شاهدان، 50نفر از دانشجویان دانشگاه امیرکبیر و 31نفر از دانشجویان دانشگاه علامهطباطبایی در رابطه با برگزاری انتخابات انجمنهای اسلامی به کمیته انضباطی فراخوانده شدند. همچنین هفتنفر از دانشجویان دانشگاه علامه در ارتباط با همین موضوع بازداشت شدند. البته نماینده وزیر در هیات نظارت بر تشکلهای دانشجویی معتقد نیست که چنین سختگیریهایی صورت گرفته است.
«غلامرضا خواجهسروی»، معاون وقت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و نماینده وزیر در هیات نظارت بر تشکلهای دانشجویی درباره تغییر اساسنامه انجمنهای اسلامی به «شرق» گفت: «هیات نظارت هیچگاه خواستار تغییر اساسنامه تشکلهای دانشجویی نشده است. تلاش و دغدغه هیات نظارت مرکزی همواره این بوده که تشکلهای دانشگاهی را دعوت به رعایت قوانین در چارچوب اساسنامه و مرامنامه و همچنین آییننامه تشکلهای دانشگاهیان کند. بر همین اساس نگاه ما به قوانین و ضوابط؛ نگاهی است مبتنی بر جذب حداکثری، تفسیر موسع از قوانین و مقررات و ضوابط به نفع گشایش فضا برای تشکلها.»
او همچنین درباره برخوردهای صورتگرفته با انجمنهای اسلامی در سالهای اخیر گفت: «در صورتیکه یک تشکل دانشگاهی اعم از دانشجویی یا اعضای هیات علمی از قوانین موجود در فصل دوم آییننامه (ماده3) تخلفی داشته باشند، هیات نظارت دانشگاه میتواند مطابق قانون برخورد کند. رویکرد عمومی و مشی عملی هیات نظارت مرکزی و معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به هیاتهای نظارت دانشگاهها آن بوده است که در موارد نخستین به تذکرات شفاهی اکتفا کرده تا فضا برای فعالیت تشکلهای دانشجویی باز باشد. حداکثر توان و ظرفیت خود را بهکار بستهایم و دستاندرکاران مربوطه را توجیه کردهایم تا حتی در این مواجهههای شفاهی، نهایت ملایمت و عطوفت و رأفت و همدلی بهکار گرفته شود تا چهرهای عبوس و تند از دستگاهها و نهادهای ناظر و مجری در امور مدیریت و فعالیتهای دانشجویی و تشکلهای مربوط در اذهان دانشجویان ترسیم نشود و احیانا اگر اشتباهی در فعالیت تشکلهای دانشجویی یا هیات علمی به وجود آمد در موارد اول موجب برخورد قانونی خشک نباشد.»
از نهادهای صنفی تا انجمنهای علمی
در دو دوره دولت محمود احمدینژاد صابون سختگیریها به تن بسیاری از فعالان دانشجویی خورد حتی تشکلهای صنفی، انجمنهای علمی و تشکلهای سیاسی محافظهکار. البته وضع در دانشگاه علامهطباطبایی بدتر از بقیه دانشگاهها پیش رفت. پیگیری خواستههای صنفی دانشجویان که پیش از آن توسط انجمنهای صنفی دنبال میشد با بستهشدن انجمن صنفی دانشجویان و تبدیلشدن دفتر آن به اتاق فروش لوازمالتحریر، معلق ماند و بسیاری از وظایف این انجمنها از جمله برگزاری برنامههای علمی-تفریحی و... مستقیما زیرنظر خود دانشگاه قرار گرفت. حتی برخی از اعضای انجمنهای صنفی به کمیته انضباطی فراخوانده شدند. در زمینه انجمنهای علمی نیز اتفاق مشابهی روی داد. بعضی از انجمنهای علمی تعطیل و به برخی از انجمنهای در حال تاسیس مثل انجمن علمی روزنامهنگاری که این شایبه دربارهشان وجود داشت که بعدا دردسر میشوند، مجوز فعالیت داده نشد.
در آن هشتسال حال تشکلهای سیاسی که به گفتمان اصولگرایی نزدیک بودند هم تعریف زیادی نداشت. «جنبش عدالتخواه دانشجویی» که در سال1384 رسما فعالیت خود را شروع کرده، از جمله تشکلهایی است که از نامهربانیهای دولت مهرورز نسبت به تشکلهای دانشجویی گله دارد. «مهدی خوجگی»، دبیر جنبش عدالتخواه دانشجویی درباره مشکلاتی که برای فعالیت با آن مواجه بودهاند، میگوید: «پس از نامهای که رییسجمهور خطاب به وزیر علوم نوشت و از فضای امنیتی حاکم در دانشگاه تهران و دانشگاه تربیت معلم انتقاد کرد ما هم نامهای نوشتیم و محدودیتهایی که در این مدت وجود داشت و ذکر نشده بود را ذکر کردیم. یکی از مشکلات بحث مجوزدادن به تشکلهای دانشجویی بود. ما چه در دوره وزارت آقای زاهدی و چه در دوره آقای دانشجو به این موضوع اعتراض داشتیم. در زمان آقای زاهدی حتی تجمعی جلو وزارت علوم برگزار کردیم که بحث مشخصمان در این تجمع مشکل مجوزندادن برای فعالیت تشکل بود. طبق قانون هیات موسس یک تشکل میتواند درخواست مجوز دهد و اگر شاخصهای قانونی را داشته باشد طبیعی است که باید به آنها پاسخ داده شود. این در حالی است که به درخواست مجوز تاسیس تشکل در برخی دانشگاهها هیچ پاسخ مثبت یا منفی داده نشد.» این در حالی است که در بخش دوم دستورالعمل اجرایی آییننامه تشکلهای اسلامی دانشگاهیان در ذیل نحوه بررسی و صدور مجوز ایجاد تشکل و نظارت بر اجرای انتخابات در ماده4 آمده است: «مدتزمان مجاز برای مکاتبات و انجام مراحل بررسی صلاحیت هیات موسس توسط هیات نظارت دانشگاه حداکثر یکماه از تاریخ درخواست کتبی است و هیات نظارت موظف است طبق بند (3ـ3) آییننامه ظرف مدت 15روز کاری پس از اتمام مراحل بررسی، در صورت تایید صلاحیت هیات موسس، نسبت به صدور موافقت اصولی و در صورت عدمتایید نسبت به اعلام کتبی دلایل ردصلاحیت به صورت طبقهبندی شده با امضای دبیر هیات نظارت دانشگاه اقدام نماید.» دبیر جنبش عدالتخواه دانشجویی اضافه میکند: «بعد از سال 1388 فضای رادیکالی در قشرهای مختلف دانشجویی به وجود آمد که باعث شد فضای امنیتی در دانشگاهها تشدید شود. البته میزان غلبه این فضا در دانشگاههای مختلف شدت و ضعف داشت؛ مثلا فضای دانشگاه علامه از این نظر، معروف شده است. در این فضا ششنفر از بچههای خود ما هم حکم تعلیق خوردند. البته با پیگیریهایی که انجام شد ششنفر به یکنفر کاهش پیدا کرد و آن یکنفر، یکسال تعلیق خورد.»
او میگوید: «تجربه نشان داده مسوولی که محافظهکار است و بهخاطر اتفاقات سال 1388 در زمینه خاصی هم قرار گرفته، دوست دارد فضای دانشگاه آرام باشد و به سمت انتقاد از مسوولان و مباحث چالشبرانگیز نرود و چیزی مثل دبیرستان و ادامه آن حاکم باشد. در چنین فضایی تشکلهایی که آرمانخواهی و مخالفتشان با منطق محافظهکاری بیشتر باشد، بیشتر با مانع برخورد میکنند.»
«مصطفی حضوری»، جانشین حوزه بسیج دانشجویی دانشگاه امامصادق(ع) نیز اگرچه از فضای ایجاد شده در دانشگاهها در سالهای اخیر راضی است اما از حساسیتهایی میگوید که پس از سال 1388 زیاد شده: «ما در زمینه برگزاری انتخابات بسیج تاکنون هیچ مشکلی نداشتهایم و انتخابات زیرنظر سازمان بسیج دانشجویی بهدرستی برگزار شده است اما برای برگزاری برخی برنامهها مسوولان دانشگاه محتاطتر شدهاند. این بهخاطر اتفاقات سال 1388 است و به همین دلیل مسوولان در زمینه فعالیتهای سیاسی دستبهعصاتر شدهاند. اما بهطور کلی فعالیتهای بسیج دانشجویی نسبت به سالهای گذشته بسیار بیشتر شده است. البته گرایش فعالیتها به سمت فعالیتهای فرهنگی، هنری و علمی رفته است.» محدودسازی فعالیت تشکلهای دانشجویی در سالهای اخیر دانشگاهها را سرد و مایوس کرده است و به نظر میرسد دولت آینده در رابطه با تشکلهای دانشجویی رسالت سنگینی را بردوشدارد.
داستان یک تعطیلی
در دولت نهم و دهم از میان تشکلهای دانشجویی «انجمنهای اسلامی» بیش از دیگران تحت فشار قرار گرفتند. به گفته فعالان دانشجویی، این فشارها از سوی مسوولان دانشگاهی برای دخالت در امور انجمنهای اسلامی و در نهایت ایجاد فضایی یکدست در دانشگاهها صورت گرفت. در نتیجه این فشارها، انجمن اسلامی بسیاری از دانشگاهها تعطیل شد و هنوز هم در دانشکده ادبیات دانشگاه علامهطباطبایی، دفتر انجمن اسلامی دانشکده قفل و زنجیر است! البته دخالت در امور انجمنها دستاویزی میخواست که آن را شورایعالی انقلاب فرهنگی به ریاست سیدمحمد خاتمی در اختیار دولت نهم قرار داده بود. ماجرا از آییننامه تشکلهای اسلامی دانشگاهیان مصوب شورایعالی انقلاب فرهنگی در سال1380 و دستورالعمل اجرایی آن شروع شد. در این آییننامه تغییراتی صورت گرفته و تمام تشکلهای دانشجویی موظف بودند اساسنامه خود را با آییننامه جدید تطبیق دهند. تغییرات البته آنقدرها نبود که در کار انجمنها وقفه جدیای ایجاد کند؛ چیزهایی از قبیل ترکیب هیات نظارت بر تشکلهای دانشجویی، چگونگی تشکیل جلسات آنها و رسیدگی به تخلفات تشکلها در آییننامه جدید گنجانده شده بود.
با روی کارآمدن دولت محمود احمدینژاد و تغییرات گستردهای که در مدیریت دانشگاهها به وجود آمد، انجمنهای اسلامی برای تغییر اساسنامه خود تحت فشار قرار گرفتند. دانشگاه صنعتی امیرکبیر با ریاست دکتر «علیرضا رهایی» و دانشگاه علامهطباطبایی با ریاست حجتالاسلام «صدرالدین شریعتی» در این زمینه پیشتاز بودند و فشارها بهمرور به دانشگاههای دیگر در سراسر کشور کشیده شد. داستان در دانشگاه امیرکبیر به این صورت آغاز شد که تعداد زیادی از اعضای بسیج دانشگاه برای انتخابات شورای مرکزی کاندیدا شدند که شرط اولیه کاندیداتوری که عضویت حداقل یکسال در انجمن بود را نداشتند. این افراد توسط هیات نظارت انجمن ردصلاحیت شدند. آنها نسبت به ردصلاحیت خود به هیات نظارت دانشگاه شکایت کردند. این اتفاق زمانی افتاد که تبلیغات کاندیداها شروع شده بود. با این وجود هیات نظارت دانشگاه اطلاعیهای صادر کرد و برگزاری انتخابات را تا زمان رسیدگی به شکایت اعضای بسیج، غیرقانونی خواند. اعضای وقت انجمن، انتخابات را متوقف کردند و با هیات نظارت دانشگاه وارد مذاکره شدند، هیات نظارت بر تشکلهای دانشگاه در اقدام دیگری خواستار بررسی صلاحیت همه کاندیداهای انتخابات شد. انجمن قبول کرد ولی بعد از یک یا دو هفته معطلی هیات نظارت دانشگاه از کاندیداهای واجد شرایط تنها 9-8نفر را تایید صلاحیت کرد و علت ردصلاحیت سایرین را هم اعلام نکرد. سپس انجمن اسلامی دانشگاه امیرکبیر طبق اطلاعیهای نسبت به حرکت هیات نظارت بر تشکلها اعتراض و زمانبندی انتخابات را اعلام و اسامی همه کاندیداهای واجد شرایط طبق اساسنامه را بهعنوان کاندیداهای انتخابات معرفی کرد. به همین دلیل هیات نظارت دانشگاه ناظر خود را بر انتخابات معرفی نکرد و انتخابات بدون ناظر برگزار شد. بعد از آن هیات نظارت دانشگاه اعلام کرد به علت عدمحضور ناظر دانشگاه و عدمصلاحیت برخی از کاندیداهای انتخابات، نتایج انتخابات را به رسمیت نمیشناسد. این کشمکش تا تابستان ادامه پیدا کرد و در این مدت بسیاری از کاندیداها و اعضای انجمن اسلامی به کمیته انضباطی احضار شدند. در نهایت در تابستان ماجرای معروف تخریب دفتر انجمن اسلامی اتفاق افتاد. در سال تحصیلی بعد با انتخابات دیگری انجمن اسلامی از کاندیداهای تاییدصلاحیت شده توسط هیات نظارت دانشگاه در اتاقی که بهعنوان دفتر به آنها داده شده است، فعالیت خود را آغاز میکند.
در دانشگاه علامهطباطبایی هم اتفاق مشابهی میافتد. مهدی، از اعضای سابق انجمن اسلامی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامهطباطبایی میگوید: «اساسنامه انجمن اسلامی ایرادی نداشت و وزارت علوم هم به آن ایرادی نگرفته بود بلکه این خود دانشگاه بود که راسا این ایرادات را وارد میدانست. ایرادات خیلی جزیی بود چیزهایی مثل نحوه برگزاری انتخابات و بعضی شرایط افراد منتخب که هیچکدام مهم نبود ولی به همین بهانه اجازه برگزاری انتخابات به انجمن داده نمیشد و دانشگاه میخواست یک تشکیلات موازی با همین اسم ایجاد کند که در نهایت هم موفق شد.» اگرچه دانشگاه امیرکبیر و دانشگاه علامهطباطبایی برای ایجاد تغییرات در اساسنامه انجمن اسلامی دانشجویان زودتر از بقیه دانشگاهها اقدام کردند با این وجود موج تغییر اساسنامه بهمرور سیلی شد که انجمنهای اسلامی همه دانشگاههای کشور را در برگرفت. چندی بعد انجمن اسلامی دانشگاه تهران و شریف به دلیل اعمالنکردن این تغییرات غیرقانونی اعلام شدند و پس از آن نوبت به انجمنهای اسلامی شهرستانها از جمله سبزوار، شهرکرد، کاشان و... رسید.
«نجفقلی حبیبی»، رییس سابق دانشگاه علامهطباطبایی درباره آییننامه تشکلهای اسلامی دانشگاهیان مصوب شورایعالی انقلاب فرهنگی به «شرق» گفت: «این آییننامه را کسانی که همیشه میخواستند جریان دانشجویی را در تنگنا قرار دهند تصویب کرده بودند اما چون تصویب شده بود باید اجرا میشد. آقای خاتمی هم نمیتوانست هر کاری کند چون مساله شورایعالی انقلاب فرهنگی بود. قرار بود تمام انجمنها خودشان را براساس آییننامه جدید منطبق کنند و این کار آرامآرام داشت انجام میشد. البته ناگفته نماند قانون اساسی برتر از همه قوانین است. قانوناساسی میگوید هیچکسی حق ندارد ولو با وضع قوانین، آزادی را سلب کند. استقلال و آزادی جزو ارکان حکومت هستند و برای حفظ استقلال نمیتوان آزادی را سلب کرد و برای حفظ آزادی نمیتوان استقلال را زیرپا گذاشت و قانون قید میکند ولو با وضع قوانین. این یعنی دولتها با وضع قوانینی که آزادی را سلب کند و استقلال مملکت را به خطر بیندازد حق ندارند چنین قانونی بگذارند. رکن اساسی، قانون اساسی است.»
ستارههای انجمن
برخورد با تشکلهای دانشجویی به پلمبکردن انجمنها محدود نشد بلکه بخش وسیعی از دانشجویان ستارهدار و محرومان از تحصیل در دولت نهم و دهم را اعضای تشکلهای دانشجویی از جمله انجمنهای اسلامی تشکیل دادهاند. به گفته شاهدان، 50نفر از دانشجویان دانشگاه امیرکبیر و 31نفر از دانشجویان دانشگاه علامهطباطبایی در رابطه با برگزاری انتخابات انجمنهای اسلامی به کمیته انضباطی فراخوانده شدند. همچنین هفتنفر از دانشجویان دانشگاه علامه در ارتباط با همین موضوع بازداشت شدند. البته نماینده وزیر در هیات نظارت بر تشکلهای دانشجویی معتقد نیست که چنین سختگیریهایی صورت گرفته است.
«غلامرضا خواجهسروی»، معاون وقت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و نماینده وزیر در هیات نظارت بر تشکلهای دانشجویی درباره تغییر اساسنامه انجمنهای اسلامی به «شرق» گفت: «هیات نظارت هیچگاه خواستار تغییر اساسنامه تشکلهای دانشجویی نشده است. تلاش و دغدغه هیات نظارت مرکزی همواره این بوده که تشکلهای دانشگاهی را دعوت به رعایت قوانین در چارچوب اساسنامه و مرامنامه و همچنین آییننامه تشکلهای دانشگاهیان کند. بر همین اساس نگاه ما به قوانین و ضوابط؛ نگاهی است مبتنی بر جذب حداکثری، تفسیر موسع از قوانین و مقررات و ضوابط به نفع گشایش فضا برای تشکلها.»
او همچنین درباره برخوردهای صورتگرفته با انجمنهای اسلامی در سالهای اخیر گفت: «در صورتیکه یک تشکل دانشگاهی اعم از دانشجویی یا اعضای هیات علمی از قوانین موجود در فصل دوم آییننامه (ماده3) تخلفی داشته باشند، هیات نظارت دانشگاه میتواند مطابق قانون برخورد کند. رویکرد عمومی و مشی عملی هیات نظارت مرکزی و معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به هیاتهای نظارت دانشگاهها آن بوده است که در موارد نخستین به تذکرات شفاهی اکتفا کرده تا فضا برای فعالیت تشکلهای دانشجویی باز باشد. حداکثر توان و ظرفیت خود را بهکار بستهایم و دستاندرکاران مربوطه را توجیه کردهایم تا حتی در این مواجهههای شفاهی، نهایت ملایمت و عطوفت و رأفت و همدلی بهکار گرفته شود تا چهرهای عبوس و تند از دستگاهها و نهادهای ناظر و مجری در امور مدیریت و فعالیتهای دانشجویی و تشکلهای مربوط در اذهان دانشجویان ترسیم نشود و احیانا اگر اشتباهی در فعالیت تشکلهای دانشجویی یا هیات علمی به وجود آمد در موارد اول موجب برخورد قانونی خشک نباشد.»
از نهادهای صنفی تا انجمنهای علمی
در دو دوره دولت محمود احمدینژاد صابون سختگیریها به تن بسیاری از فعالان دانشجویی خورد حتی تشکلهای صنفی، انجمنهای علمی و تشکلهای سیاسی محافظهکار. البته وضع در دانشگاه علامهطباطبایی بدتر از بقیه دانشگاهها پیش رفت. پیگیری خواستههای صنفی دانشجویان که پیش از آن توسط انجمنهای صنفی دنبال میشد با بستهشدن انجمن صنفی دانشجویان و تبدیلشدن دفتر آن به اتاق فروش لوازمالتحریر، معلق ماند و بسیاری از وظایف این انجمنها از جمله برگزاری برنامههای علمی-تفریحی و... مستقیما زیرنظر خود دانشگاه قرار گرفت. حتی برخی از اعضای انجمنهای صنفی به کمیته انضباطی فراخوانده شدند. در زمینه انجمنهای علمی نیز اتفاق مشابهی روی داد. بعضی از انجمنهای علمی تعطیل و به برخی از انجمنهای در حال تاسیس مثل انجمن علمی روزنامهنگاری که این شایبه دربارهشان وجود داشت که بعدا دردسر میشوند، مجوز فعالیت داده نشد.
در آن هشتسال حال تشکلهای سیاسی که به گفتمان اصولگرایی نزدیک بودند هم تعریف زیادی نداشت. «جنبش عدالتخواه دانشجویی» که در سال1384 رسما فعالیت خود را شروع کرده، از جمله تشکلهایی است که از نامهربانیهای دولت مهرورز نسبت به تشکلهای دانشجویی گله دارد. «مهدی خوجگی»، دبیر جنبش عدالتخواه دانشجویی درباره مشکلاتی که برای فعالیت با آن مواجه بودهاند، میگوید: «پس از نامهای که رییسجمهور خطاب به وزیر علوم نوشت و از فضای امنیتی حاکم در دانشگاه تهران و دانشگاه تربیت معلم انتقاد کرد ما هم نامهای نوشتیم و محدودیتهایی که در این مدت وجود داشت و ذکر نشده بود را ذکر کردیم. یکی از مشکلات بحث مجوزدادن به تشکلهای دانشجویی بود. ما چه در دوره وزارت آقای زاهدی و چه در دوره آقای دانشجو به این موضوع اعتراض داشتیم. در زمان آقای زاهدی حتی تجمعی جلو وزارت علوم برگزار کردیم که بحث مشخصمان در این تجمع مشکل مجوزندادن برای فعالیت تشکل بود. طبق قانون هیات موسس یک تشکل میتواند درخواست مجوز دهد و اگر شاخصهای قانونی را داشته باشد طبیعی است که باید به آنها پاسخ داده شود. این در حالی است که به درخواست مجوز تاسیس تشکل در برخی دانشگاهها هیچ پاسخ مثبت یا منفی داده نشد.» این در حالی است که در بخش دوم دستورالعمل اجرایی آییننامه تشکلهای اسلامی دانشگاهیان در ذیل نحوه بررسی و صدور مجوز ایجاد تشکل و نظارت بر اجرای انتخابات در ماده4 آمده است: «مدتزمان مجاز برای مکاتبات و انجام مراحل بررسی صلاحیت هیات موسس توسط هیات نظارت دانشگاه حداکثر یکماه از تاریخ درخواست کتبی است و هیات نظارت موظف است طبق بند (3ـ3) آییننامه ظرف مدت 15روز کاری پس از اتمام مراحل بررسی، در صورت تایید صلاحیت هیات موسس، نسبت به صدور موافقت اصولی و در صورت عدمتایید نسبت به اعلام کتبی دلایل ردصلاحیت به صورت طبقهبندی شده با امضای دبیر هیات نظارت دانشگاه اقدام نماید.» دبیر جنبش عدالتخواه دانشجویی اضافه میکند: «بعد از سال 1388 فضای رادیکالی در قشرهای مختلف دانشجویی به وجود آمد که باعث شد فضای امنیتی در دانشگاهها تشدید شود. البته میزان غلبه این فضا در دانشگاههای مختلف شدت و ضعف داشت؛ مثلا فضای دانشگاه علامه از این نظر، معروف شده است. در این فضا ششنفر از بچههای خود ما هم حکم تعلیق خوردند. البته با پیگیریهایی که انجام شد ششنفر به یکنفر کاهش پیدا کرد و آن یکنفر، یکسال تعلیق خورد.»
او میگوید: «تجربه نشان داده مسوولی که محافظهکار است و بهخاطر اتفاقات سال 1388 در زمینه خاصی هم قرار گرفته، دوست دارد فضای دانشگاه آرام باشد و به سمت انتقاد از مسوولان و مباحث چالشبرانگیز نرود و چیزی مثل دبیرستان و ادامه آن حاکم باشد. در چنین فضایی تشکلهایی که آرمانخواهی و مخالفتشان با منطق محافظهکاری بیشتر باشد، بیشتر با مانع برخورد میکنند.»
«مصطفی حضوری»، جانشین حوزه بسیج دانشجویی دانشگاه امامصادق(ع) نیز اگرچه از فضای ایجاد شده در دانشگاهها در سالهای اخیر راضی است اما از حساسیتهایی میگوید که پس از سال 1388 زیاد شده: «ما در زمینه برگزاری انتخابات بسیج تاکنون هیچ مشکلی نداشتهایم و انتخابات زیرنظر سازمان بسیج دانشجویی بهدرستی برگزار شده است اما برای برگزاری برخی برنامهها مسوولان دانشگاه محتاطتر شدهاند. این بهخاطر اتفاقات سال 1388 است و به همین دلیل مسوولان در زمینه فعالیتهای سیاسی دستبهعصاتر شدهاند. اما بهطور کلی فعالیتهای بسیج دانشجویی نسبت به سالهای گذشته بسیار بیشتر شده است. البته گرایش فعالیتها به سمت فعالیتهای فرهنگی، هنری و علمی رفته است.» محدودسازی فعالیت تشکلهای دانشجویی در سالهای اخیر دانشگاهها را سرد و مایوس کرده است و به نظر میرسد دولت آینده در رابطه با تشکلهای دانشجویی رسالت سنگینی را بردوشدارد.
خرداد سال 1388 بود که محمود احمدینژاد در مناظره تلویزیونی گناه ستارهدارشدن دانشجویان در دولت نهم را، گردن قانونی انداخت که در دولت سیدمحمد خاتمی تصویب شده بود. اگرچه این ادعا توسط مصطفی معین، وزیر علوم دولت وقت رد شد اما این آخرین باری نبود که رییس دولت دهم با استناد به قوانین مصوب دولت قبل از خود بر دانشجویان سخت گرفت. تعطیلی انجمنهای دانشجویی و ممانعت از فعالیت یا برخورد با اعضای آنها تنها بخشی از این سختگیریهاست. سختگیریهایی که به اعتقاد فعالان دانشجویی باعث شده است فضای دانشگاهها در نبود انجمنها و نهادهای دانشجویی هر روز بیشتر شبیه به دبیرستان شود.
داستان یک تعطیلی
در دولت نهم و دهم از میان تشکلهای دانشجویی «انجمنهای اسلامی» بیش از دیگران تحت فشار قرار گرفتند. به گفته فعالان دانشجویی، این فشارها از سوی مسوولان دانشگاهی برای دخالت در امور انجمنهای اسلامی و در نهایت ایجاد فضایی یکدست در دانشگاهها صورت گرفت. در نتیجه این فشارها، انجمن اسلامی بسیاری از دانشگاهها تعطیل شد و هنوز هم در دانشکده ادبیات دانشگاه علامهطباطبایی، دفتر انجمن اسلامی دانشکده قفل و زنجیر است! البته دخالت در امور انجمنها دستاویزی میخواست که آن را شورایعالی انقلاب فرهنگی به ریاست سیدمحمد خاتمی در اختیار دولت نهم قرار داده بود. ماجرا از آییننامه تشکلهای اسلامی دانشگاهیان مصوب شورایعالی انقلاب فرهنگی در سال1380 و دستورالعمل اجرایی آن شروع شد. در این آییننامه تغییراتی صورت گرفته و تمام تشکلهای دانشجویی موظف بودند اساسنامه خود را با آییننامه جدید تطبیق دهند. تغییرات البته آنقدرها نبود که در کار انجمنها وقفه جدیای ایجاد کند؛ چیزهایی از قبیل ترکیب هیات نظارت بر تشکلهای دانشجویی، چگونگی تشکیل جلسات آنها و رسیدگی به تخلفات تشکلها در آییننامه جدید گنجانده شده بود.
با روی کارآمدن دولت محمود احمدینژاد و تغییرات گستردهای که در مدیریت دانشگاهها به وجود آمد، انجمنهای اسلامی برای تغییر اساسنامه خود تحت فشار قرار گرفتند. دانشگاه صنعتی امیرکبیر با ریاست دکتر «علیرضا رهایی» و دانشگاه علامهطباطبایی با ریاست حجتالاسلام «صدرالدین شریعتی» در این زمینه پیشتاز بودند و فشارها بهمرور به دانشگاههای دیگر در سراسر کشور کشیده شد. داستان در دانشگاه امیرکبیر به این صورت آغاز شد که تعداد زیادی از اعضای بسیج دانشگاه برای انتخابات شورای مرکزی کاندیدا شدند که شرط اولیه کاندیداتوری که عضویت حداقل یکسال در انجمن بود را نداشتند. این افراد توسط هیات نظارت انجمن ردصلاحیت شدند. آنها نسبت به ردصلاحیت خود به هیات نظارت دانشگاه شکایت کردند. این اتفاق زمانی افتاد که تبلیغات کاندیداها شروع شده بود. با این وجود هیات نظارت دانشگاه اطلاعیهای صادر کرد و برگزاری انتخابات را تا زمان رسیدگی به شکایت اعضای بسیج، غیرقانونی خواند. اعضای وقت انجمن، انتخابات را متوقف کردند و با هیات نظارت دانشگاه وارد مذاکره شدند، هیات نظارت بر تشکلهای دانشگاه در اقدام دیگری خواستار بررسی صلاحیت همه کاندیداهای انتخابات شد. انجمن قبول کرد ولی بعد از یک یا دو هفته معطلی هیات نظارت دانشگاه از کاندیداهای واجد شرایط تنها 9-8نفر را تایید صلاحیت کرد و علت ردصلاحیت سایرین را هم اعلام نکرد. سپس انجمن اسلامی دانشگاه امیرکبیر طبق اطلاعیهای نسبت به حرکت هیات نظارت بر تشکلها اعتراض و زمانبندی انتخابات را اعلام و اسامی همه کاندیداهای واجد شرایط طبق اساسنامه را بهعنوان کاندیداهای انتخابات معرفی کرد. به همین دلیل هیات نظارت دانشگاه ناظر خود را بر انتخابات معرفی نکرد و انتخابات بدون ناظر برگزار شد. بعد از آن هیات نظارت دانشگاه اعلام کرد به علت عدمحضور ناظر دانشگاه و عدمصلاحیت برخی از کاندیداهای انتخابات، نتایج انتخابات را به رسمیت نمیشناسد. این کشمکش تا تابستان ادامه پیدا کرد و در این مدت بسیاری از کاندیداها و اعضای انجمن اسلامی به کمیته انضباطی احضار شدند. در نهایت در تابستان ماجرای معروف تخریب دفتر انجمن اسلامی اتفاق افتاد. در سال تحصیلی بعد با انتخابات دیگری انجمن اسلامی از کاندیداهای تاییدصلاحیت شده توسط هیات نظارت دانشگاه در اتاقی که بهعنوان دفتر به آنها داده شده است، فعالیت خود را آغاز میکند.
در دانشگاه علامهطباطبایی هم اتفاق مشابهی میافتد. مهدی، از اعضای سابق انجمن اسلامی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامهطباطبایی میگوید: «اساسنامه انجمن اسلامی ایرادی نداشت و وزارت علوم هم به آن ایرادی نگرفته بود بلکه این خود دانشگاه بود که راسا این ایرادات را وارد میدانست. ایرادات خیلی جزیی بود چیزهایی مثل نحوه برگزاری انتخابات و بعضی شرایط افراد منتخب که هیچکدام مهم نبود ولی به همین بهانه اجازه برگزاری انتخابات به انجمن داده نمیشد و دانشگاه میخواست یک تشکیلات موازی با همین اسم ایجاد کند که در نهایت هم موفق شد.» اگرچه دانشگاه امیرکبیر و دانشگاه علامهطباطبایی برای ایجاد تغییرات در اساسنامه انجمن اسلامی دانشجویان زودتر از بقیه دانشگاهها اقدام کردند با این وجود موج تغییر اساسنامه بهمرور سیلی شد که انجمنهای اسلامی همه دانشگاههای کشور را در برگرفت. چندی بعد انجمن اسلامی دانشگاه تهران و شریف به دلیل اعمالنکردن این تغییرات غیرقانونی اعلام شدند و پس از آن نوبت به انجمنهای اسلامی شهرستانها از جمله سبزوار، شهرکرد، کاشان و... رسید.
«نجفقلی حبیبی»، رییس سابق دانشگاه علامهطباطبایی درباره آییننامه تشکلهای اسلامی دانشگاهیان مصوب شورایعالی انقلاب فرهنگی به «شرق» گفت: «این آییننامه را کسانی که همیشه میخواستند جریان دانشجویی را در تنگنا قرار دهند تصویب کرده بودند اما چون تصویب شده بود باید اجرا میشد. آقای خاتمی هم نمیتوانست هر کاری کند چون مساله شورایعالی انقلاب فرهنگی بود. قرار بود تمام انجمنها خودشان را براساس آییننامه جدید منطبق کنند و این کار آرامآرام داشت انجام میشد. البته ناگفته نماند قانون اساسی برتر از همه قوانین است. قانوناساسی میگوید هیچکسی حق ندارد ولو با وضع قوانین، آزادی را سلب کند. استقلال و آزادی جزو ارکان حکومت هستند و برای حفظ استقلال نمیتوان آزادی را سلب کرد و برای حفظ آزادی نمیتوان استقلال را زیرپا گذاشت و قانون قید میکند ولو با وضع قوانین. این یعنی دولتها با وضع قوانینی که آزادی را سلب کند و استقلال مملکت را به خطر بیندازد حق ندارند چنین قانونی بگذارند. رکن اساسی، قانون اساسی است.»
ستارههای انجمن
برخورد با تشکلهای دانشجویی به پلمبکردن انجمنها محدود نشد بلکه بخش وسیعی از دانشجویان ستارهدار و محرومان از تحصیل در دولت نهم و دهم را اعضای تشکلهای دانشجویی از جمله انجمنهای اسلامی تشکیل دادهاند. به گفته شاهدان، 50نفر از دانشجویان دانشگاه امیرکبیر و 31نفر از دانشجویان دانشگاه علامهطباطبایی در رابطه با برگزاری انتخابات انجمنهای اسلامی به کمیته انضباطی فراخوانده شدند. همچنین هفتنفر از دانشجویان دانشگاه علامه در ارتباط با همین موضوع بازداشت شدند. البته نماینده وزیر در هیات نظارت بر تشکلهای دانشجویی معتقد نیست که چنین سختگیریهایی صورت گرفته است.
«غلامرضا خواجهسروی»، معاون وقت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و نماینده وزیر در هیات نظارت بر تشکلهای دانشجویی درباره تغییر اساسنامه انجمنهای اسلامی به «شرق» گفت: «هیات نظارت هیچگاه خواستار تغییر اساسنامه تشکلهای دانشجویی نشده است. تلاش و دغدغه هیات نظارت مرکزی همواره این بوده که تشکلهای دانشگاهی را دعوت به رعایت قوانین در چارچوب اساسنامه و مرامنامه و همچنین آییننامه تشکلهای دانشگاهیان کند. بر همین اساس نگاه ما به قوانین و ضوابط؛ نگاهی است مبتنی بر جذب حداکثری، تفسیر موسع از قوانین و مقررات و ضوابط به نفع گشایش فضا برای تشکلها.»
او همچنین درباره برخوردهای صورتگرفته با انجمنهای اسلامی در سالهای اخیر گفت: «در صورتیکه یک تشکل دانشگاهی اعم از دانشجویی یا اعضای هیات علمی از قوانین موجود در فصل دوم آییننامه (ماده3) تخلفی داشته باشند، هیات نظارت دانشگاه میتواند مطابق قانون برخورد کند. رویکرد عمومی و مشی عملی هیات نظارت مرکزی و معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به هیاتهای نظارت دانشگاهها آن بوده است که در موارد نخستین به تذکرات شفاهی اکتفا کرده تا فضا برای فعالیت تشکلهای دانشجویی باز باشد. حداکثر توان و ظرفیت خود را بهکار بستهایم و دستاندرکاران مربوطه را توجیه کردهایم تا حتی در این مواجهههای شفاهی، نهایت ملایمت و عطوفت و رأفت و همدلی بهکار گرفته شود تا چهرهای عبوس و تند از دستگاهها و نهادهای ناظر و مجری در امور مدیریت و فعالیتهای دانشجویی و تشکلهای مربوط در اذهان دانشجویان ترسیم نشود و احیانا اگر اشتباهی در فعالیت تشکلهای دانشجویی یا هیات علمی به وجود آمد در موارد اول موجب برخورد قانونی خشک نباشد.»
از نهادهای صنفی تا انجمنهای علمی
در دو دوره دولت محمود احمدینژاد صابون سختگیریها به تن بسیاری از فعالان دانشجویی خورد حتی تشکلهای صنفی، انجمنهای علمی و تشکلهای سیاسی محافظهکار. البته وضع در دانشگاه علامهطباطبایی بدتر از بقیه دانشگاهها پیش رفت. پیگیری خواستههای صنفی دانشجویان که پیش از آن توسط انجمنهای صنفی دنبال میشد با بستهشدن انجمن صنفی دانشجویان و تبدیلشدن دفتر آن به اتاق فروش لوازمالتحریر، معلق ماند و بسیاری از وظایف این انجمنها از جمله برگزاری برنامههای علمی-تفریحی و... مستقیما زیرنظر خود دانشگاه قرار گرفت. حتی برخی از اعضای انجمنهای صنفی به کمیته انضباطی فراخوانده شدند. در زمینه انجمنهای علمی نیز اتفاق مشابهی روی داد. بعضی از انجمنهای علمی تعطیل و به برخی از انجمنهای در حال تاسیس مثل انجمن علمی روزنامهنگاری که این شایبه دربارهشان وجود داشت که بعدا دردسر میشوند، مجوز فعالیت داده نشد.
در آن هشتسال حال تشکلهای سیاسی که به گفتمان اصولگرایی نزدیک بودند هم تعریف زیادی نداشت. «جنبش عدالتخواه دانشجویی» که در سال1384 رسما فعالیت خود را شروع کرده، از جمله تشکلهایی است که از نامهربانیهای دولت مهرورز نسبت به تشکلهای دانشجویی گله دارد. «مهدی خوجگی»، دبیر جنبش عدالتخواه دانشجویی درباره مشکلاتی که برای فعالیت با آن مواجه بودهاند، میگوید: «پس از نامهای که رییسجمهور خطاب به وزیر علوم نوشت و از فضای امنیتی حاکم در دانشگاه تهران و دانشگاه تربیت معلم انتقاد کرد ما هم نامهای نوشتیم و محدودیتهایی که در این مدت وجود داشت و ذکر نشده بود را ذکر کردیم. یکی از مشکلات بحث مجوزدادن به تشکلهای دانشجویی بود. ما چه در دوره وزارت آقای زاهدی و چه در دوره آقای دانشجو به این موضوع اعتراض داشتیم. در زمان آقای زاهدی حتی تجمعی جلو وزارت علوم برگزار کردیم که بحث مشخصمان در این تجمع مشکل مجوزندادن برای فعالیت تشکل بود. طبق قانون هیات موسس یک تشکل میتواند درخواست مجوز دهد و اگر شاخصهای قانونی را داشته باشد طبیعی است که باید به آنها پاسخ داده شود. این در حالی است که به درخواست مجوز تاسیس تشکل در برخی دانشگاهها هیچ پاسخ مثبت یا منفی داده نشد.» این در حالی است که در بخش دوم دستورالعمل اجرایی آییننامه تشکلهای اسلامی دانشگاهیان در ذیل نحوه بررسی و صدور مجوز ایجاد تشکل و نظارت بر اجرای انتخابات در ماده4 آمده است: «مدتزمان مجاز برای مکاتبات و انجام مراحل بررسی صلاحیت هیات موسس توسط هیات نظارت دانشگاه حداکثر یکماه از تاریخ درخواست کتبی است و هیات نظارت موظف است طبق بند (3ـ3) آییننامه ظرف مدت 15روز کاری پس از اتمام مراحل بررسی، در صورت تایید صلاحیت هیات موسس، نسبت به صدور موافقت اصولی و در صورت عدمتایید نسبت به اعلام کتبی دلایل ردصلاحیت به صورت طبقهبندی شده با امضای دبیر هیات نظارت دانشگاه اقدام نماید.» دبیر جنبش عدالتخواه دانشجویی اضافه میکند: «بعد از سال 1388 فضای رادیکالی در قشرهای مختلف دانشجویی به وجود آمد که باعث شد فضای امنیتی در دانشگاهها تشدید شود. البته میزان غلبه این فضا در دانشگاههای مختلف شدت و ضعف داشت؛ مثلا فضای دانشگاه علامه از این نظر، معروف شده است. در این فضا ششنفر از بچههای خود ما هم حکم تعلیق خوردند. البته با پیگیریهایی که انجام شد ششنفر به یکنفر کاهش پیدا کرد و آن یکنفر، یکسال تعلیق خورد.»
او میگوید: «تجربه نشان داده مسوولی که محافظهکار است و بهخاطر اتفاقات سال 1388 در زمینه خاصی هم قرار گرفته، دوست دارد فضای دانشگاه آرام باشد و به سمت انتقاد از مسوولان و مباحث چالشبرانگیز نرود و چیزی مثل دبیرستان و ادامه آن حاکم باشد. در چنین فضایی تشکلهایی که آرمانخواهی و مخالفتشان با منطق محافظهکاری بیشتر باشد، بیشتر با مانع برخورد میکنند.»
«مصطفی حضوری»، جانشین حوزه بسیج دانشجویی دانشگاه امامصادق(ع) نیز اگرچه از فضای ایجاد شده در دانشگاهها در سالهای اخیر راضی است اما از حساسیتهایی میگوید که پس از سال 1388 زیاد شده: «ما در زمینه برگزاری انتخابات بسیج تاکنون هیچ مشکلی نداشتهایم و انتخابات زیرنظر سازمان بسیج دانشجویی بهدرستی برگزار شده است اما برای برگزاری برخی برنامهها مسوولان دانشگاه محتاطتر شدهاند. این بهخاطر اتفاقات سال 1388 است و به همین دلیل مسوولان در زمینه فعالیتهای سیاسی دستبهعصاتر شدهاند. اما بهطور کلی فعالیتهای بسیج دانشجویی نسبت به سالهای گذشته بسیار بیشتر شده است. البته گرایش فعالیتها به سمت فعالیتهای فرهنگی، هنری و علمی رفته است.» محدودسازی فعالیت تشکلهای دانشجویی در سالهای اخیر دانشگاهها را سرد و مایوس کرده است و به نظر میرسد دولت آینده در رابطه با تشکلهای دانشجویی رسالت سنگینی را بردوشدارد.
داستان یک تعطیلی
در دولت نهم و دهم از میان تشکلهای دانشجویی «انجمنهای اسلامی» بیش از دیگران تحت فشار قرار گرفتند. به گفته فعالان دانشجویی، این فشارها از سوی مسوولان دانشگاهی برای دخالت در امور انجمنهای اسلامی و در نهایت ایجاد فضایی یکدست در دانشگاهها صورت گرفت. در نتیجه این فشارها، انجمن اسلامی بسیاری از دانشگاهها تعطیل شد و هنوز هم در دانشکده ادبیات دانشگاه علامهطباطبایی، دفتر انجمن اسلامی دانشکده قفل و زنجیر است! البته دخالت در امور انجمنها دستاویزی میخواست که آن را شورایعالی انقلاب فرهنگی به ریاست سیدمحمد خاتمی در اختیار دولت نهم قرار داده بود. ماجرا از آییننامه تشکلهای اسلامی دانشگاهیان مصوب شورایعالی انقلاب فرهنگی در سال1380 و دستورالعمل اجرایی آن شروع شد. در این آییننامه تغییراتی صورت گرفته و تمام تشکلهای دانشجویی موظف بودند اساسنامه خود را با آییننامه جدید تطبیق دهند. تغییرات البته آنقدرها نبود که در کار انجمنها وقفه جدیای ایجاد کند؛ چیزهایی از قبیل ترکیب هیات نظارت بر تشکلهای دانشجویی، چگونگی تشکیل جلسات آنها و رسیدگی به تخلفات تشکلها در آییننامه جدید گنجانده شده بود.
با روی کارآمدن دولت محمود احمدینژاد و تغییرات گستردهای که در مدیریت دانشگاهها به وجود آمد، انجمنهای اسلامی برای تغییر اساسنامه خود تحت فشار قرار گرفتند. دانشگاه صنعتی امیرکبیر با ریاست دکتر «علیرضا رهایی» و دانشگاه علامهطباطبایی با ریاست حجتالاسلام «صدرالدین شریعتی» در این زمینه پیشتاز بودند و فشارها بهمرور به دانشگاههای دیگر در سراسر کشور کشیده شد. داستان در دانشگاه امیرکبیر به این صورت آغاز شد که تعداد زیادی از اعضای بسیج دانشگاه برای انتخابات شورای مرکزی کاندیدا شدند که شرط اولیه کاندیداتوری که عضویت حداقل یکسال در انجمن بود را نداشتند. این افراد توسط هیات نظارت انجمن ردصلاحیت شدند. آنها نسبت به ردصلاحیت خود به هیات نظارت دانشگاه شکایت کردند. این اتفاق زمانی افتاد که تبلیغات کاندیداها شروع شده بود. با این وجود هیات نظارت دانشگاه اطلاعیهای صادر کرد و برگزاری انتخابات را تا زمان رسیدگی به شکایت اعضای بسیج، غیرقانونی خواند. اعضای وقت انجمن، انتخابات را متوقف کردند و با هیات نظارت دانشگاه وارد مذاکره شدند، هیات نظارت بر تشکلهای دانشگاه در اقدام دیگری خواستار بررسی صلاحیت همه کاندیداهای انتخابات شد. انجمن قبول کرد ولی بعد از یک یا دو هفته معطلی هیات نظارت دانشگاه از کاندیداهای واجد شرایط تنها 9-8نفر را تایید صلاحیت کرد و علت ردصلاحیت سایرین را هم اعلام نکرد. سپس انجمن اسلامی دانشگاه امیرکبیر طبق اطلاعیهای نسبت به حرکت هیات نظارت بر تشکلها اعتراض و زمانبندی انتخابات را اعلام و اسامی همه کاندیداهای واجد شرایط طبق اساسنامه را بهعنوان کاندیداهای انتخابات معرفی کرد. به همین دلیل هیات نظارت دانشگاه ناظر خود را بر انتخابات معرفی نکرد و انتخابات بدون ناظر برگزار شد. بعد از آن هیات نظارت دانشگاه اعلام کرد به علت عدمحضور ناظر دانشگاه و عدمصلاحیت برخی از کاندیداهای انتخابات، نتایج انتخابات را به رسمیت نمیشناسد. این کشمکش تا تابستان ادامه پیدا کرد و در این مدت بسیاری از کاندیداها و اعضای انجمن اسلامی به کمیته انضباطی احضار شدند. در نهایت در تابستان ماجرای معروف تخریب دفتر انجمن اسلامی اتفاق افتاد. در سال تحصیلی بعد با انتخابات دیگری انجمن اسلامی از کاندیداهای تاییدصلاحیت شده توسط هیات نظارت دانشگاه در اتاقی که بهعنوان دفتر به آنها داده شده است، فعالیت خود را آغاز میکند.
در دانشگاه علامهطباطبایی هم اتفاق مشابهی میافتد. مهدی، از اعضای سابق انجمن اسلامی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامهطباطبایی میگوید: «اساسنامه انجمن اسلامی ایرادی نداشت و وزارت علوم هم به آن ایرادی نگرفته بود بلکه این خود دانشگاه بود که راسا این ایرادات را وارد میدانست. ایرادات خیلی جزیی بود چیزهایی مثل نحوه برگزاری انتخابات و بعضی شرایط افراد منتخب که هیچکدام مهم نبود ولی به همین بهانه اجازه برگزاری انتخابات به انجمن داده نمیشد و دانشگاه میخواست یک تشکیلات موازی با همین اسم ایجاد کند که در نهایت هم موفق شد.» اگرچه دانشگاه امیرکبیر و دانشگاه علامهطباطبایی برای ایجاد تغییرات در اساسنامه انجمن اسلامی دانشجویان زودتر از بقیه دانشگاهها اقدام کردند با این وجود موج تغییر اساسنامه بهمرور سیلی شد که انجمنهای اسلامی همه دانشگاههای کشور را در برگرفت. چندی بعد انجمن اسلامی دانشگاه تهران و شریف به دلیل اعمالنکردن این تغییرات غیرقانونی اعلام شدند و پس از آن نوبت به انجمنهای اسلامی شهرستانها از جمله سبزوار، شهرکرد، کاشان و... رسید.
«نجفقلی حبیبی»، رییس سابق دانشگاه علامهطباطبایی درباره آییننامه تشکلهای اسلامی دانشگاهیان مصوب شورایعالی انقلاب فرهنگی به «شرق» گفت: «این آییننامه را کسانی که همیشه میخواستند جریان دانشجویی را در تنگنا قرار دهند تصویب کرده بودند اما چون تصویب شده بود باید اجرا میشد. آقای خاتمی هم نمیتوانست هر کاری کند چون مساله شورایعالی انقلاب فرهنگی بود. قرار بود تمام انجمنها خودشان را براساس آییننامه جدید منطبق کنند و این کار آرامآرام داشت انجام میشد. البته ناگفته نماند قانون اساسی برتر از همه قوانین است. قانوناساسی میگوید هیچکسی حق ندارد ولو با وضع قوانین، آزادی را سلب کند. استقلال و آزادی جزو ارکان حکومت هستند و برای حفظ استقلال نمیتوان آزادی را سلب کرد و برای حفظ آزادی نمیتوان استقلال را زیرپا گذاشت و قانون قید میکند ولو با وضع قوانین. این یعنی دولتها با وضع قوانینی که آزادی را سلب کند و استقلال مملکت را به خطر بیندازد حق ندارند چنین قانونی بگذارند. رکن اساسی، قانون اساسی است.»
ستارههای انجمن
برخورد با تشکلهای دانشجویی به پلمبکردن انجمنها محدود نشد بلکه بخش وسیعی از دانشجویان ستارهدار و محرومان از تحصیل در دولت نهم و دهم را اعضای تشکلهای دانشجویی از جمله انجمنهای اسلامی تشکیل دادهاند. به گفته شاهدان، 50نفر از دانشجویان دانشگاه امیرکبیر و 31نفر از دانشجویان دانشگاه علامهطباطبایی در رابطه با برگزاری انتخابات انجمنهای اسلامی به کمیته انضباطی فراخوانده شدند. همچنین هفتنفر از دانشجویان دانشگاه علامه در ارتباط با همین موضوع بازداشت شدند. البته نماینده وزیر در هیات نظارت بر تشکلهای دانشجویی معتقد نیست که چنین سختگیریهایی صورت گرفته است.
«غلامرضا خواجهسروی»، معاون وقت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و نماینده وزیر در هیات نظارت بر تشکلهای دانشجویی درباره تغییر اساسنامه انجمنهای اسلامی به «شرق» گفت: «هیات نظارت هیچگاه خواستار تغییر اساسنامه تشکلهای دانشجویی نشده است. تلاش و دغدغه هیات نظارت مرکزی همواره این بوده که تشکلهای دانشگاهی را دعوت به رعایت قوانین در چارچوب اساسنامه و مرامنامه و همچنین آییننامه تشکلهای دانشگاهیان کند. بر همین اساس نگاه ما به قوانین و ضوابط؛ نگاهی است مبتنی بر جذب حداکثری، تفسیر موسع از قوانین و مقررات و ضوابط به نفع گشایش فضا برای تشکلها.»
او همچنین درباره برخوردهای صورتگرفته با انجمنهای اسلامی در سالهای اخیر گفت: «در صورتیکه یک تشکل دانشگاهی اعم از دانشجویی یا اعضای هیات علمی از قوانین موجود در فصل دوم آییننامه (ماده3) تخلفی داشته باشند، هیات نظارت دانشگاه میتواند مطابق قانون برخورد کند. رویکرد عمومی و مشی عملی هیات نظارت مرکزی و معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به هیاتهای نظارت دانشگاهها آن بوده است که در موارد نخستین به تذکرات شفاهی اکتفا کرده تا فضا برای فعالیت تشکلهای دانشجویی باز باشد. حداکثر توان و ظرفیت خود را بهکار بستهایم و دستاندرکاران مربوطه را توجیه کردهایم تا حتی در این مواجهههای شفاهی، نهایت ملایمت و عطوفت و رأفت و همدلی بهکار گرفته شود تا چهرهای عبوس و تند از دستگاهها و نهادهای ناظر و مجری در امور مدیریت و فعالیتهای دانشجویی و تشکلهای مربوط در اذهان دانشجویان ترسیم نشود و احیانا اگر اشتباهی در فعالیت تشکلهای دانشجویی یا هیات علمی به وجود آمد در موارد اول موجب برخورد قانونی خشک نباشد.»
از نهادهای صنفی تا انجمنهای علمی
در دو دوره دولت محمود احمدینژاد صابون سختگیریها به تن بسیاری از فعالان دانشجویی خورد حتی تشکلهای صنفی، انجمنهای علمی و تشکلهای سیاسی محافظهکار. البته وضع در دانشگاه علامهطباطبایی بدتر از بقیه دانشگاهها پیش رفت. پیگیری خواستههای صنفی دانشجویان که پیش از آن توسط انجمنهای صنفی دنبال میشد با بستهشدن انجمن صنفی دانشجویان و تبدیلشدن دفتر آن به اتاق فروش لوازمالتحریر، معلق ماند و بسیاری از وظایف این انجمنها از جمله برگزاری برنامههای علمی-تفریحی و... مستقیما زیرنظر خود دانشگاه قرار گرفت. حتی برخی از اعضای انجمنهای صنفی به کمیته انضباطی فراخوانده شدند. در زمینه انجمنهای علمی نیز اتفاق مشابهی روی داد. بعضی از انجمنهای علمی تعطیل و به برخی از انجمنهای در حال تاسیس مثل انجمن علمی روزنامهنگاری که این شایبه دربارهشان وجود داشت که بعدا دردسر میشوند، مجوز فعالیت داده نشد.
در آن هشتسال حال تشکلهای سیاسی که به گفتمان اصولگرایی نزدیک بودند هم تعریف زیادی نداشت. «جنبش عدالتخواه دانشجویی» که در سال1384 رسما فعالیت خود را شروع کرده، از جمله تشکلهایی است که از نامهربانیهای دولت مهرورز نسبت به تشکلهای دانشجویی گله دارد. «مهدی خوجگی»، دبیر جنبش عدالتخواه دانشجویی درباره مشکلاتی که برای فعالیت با آن مواجه بودهاند، میگوید: «پس از نامهای که رییسجمهور خطاب به وزیر علوم نوشت و از فضای امنیتی حاکم در دانشگاه تهران و دانشگاه تربیت معلم انتقاد کرد ما هم نامهای نوشتیم و محدودیتهایی که در این مدت وجود داشت و ذکر نشده بود را ذکر کردیم. یکی از مشکلات بحث مجوزدادن به تشکلهای دانشجویی بود. ما چه در دوره وزارت آقای زاهدی و چه در دوره آقای دانشجو به این موضوع اعتراض داشتیم. در زمان آقای زاهدی حتی تجمعی جلو وزارت علوم برگزار کردیم که بحث مشخصمان در این تجمع مشکل مجوزندادن برای فعالیت تشکل بود. طبق قانون هیات موسس یک تشکل میتواند درخواست مجوز دهد و اگر شاخصهای قانونی را داشته باشد طبیعی است که باید به آنها پاسخ داده شود. این در حالی است که به درخواست مجوز تاسیس تشکل در برخی دانشگاهها هیچ پاسخ مثبت یا منفی داده نشد.» این در حالی است که در بخش دوم دستورالعمل اجرایی آییننامه تشکلهای اسلامی دانشگاهیان در ذیل نحوه بررسی و صدور مجوز ایجاد تشکل و نظارت بر اجرای انتخابات در ماده4 آمده است: «مدتزمان مجاز برای مکاتبات و انجام مراحل بررسی صلاحیت هیات موسس توسط هیات نظارت دانشگاه حداکثر یکماه از تاریخ درخواست کتبی است و هیات نظارت موظف است طبق بند (3ـ3) آییننامه ظرف مدت 15روز کاری پس از اتمام مراحل بررسی، در صورت تایید صلاحیت هیات موسس، نسبت به صدور موافقت اصولی و در صورت عدمتایید نسبت به اعلام کتبی دلایل ردصلاحیت به صورت طبقهبندی شده با امضای دبیر هیات نظارت دانشگاه اقدام نماید.» دبیر جنبش عدالتخواه دانشجویی اضافه میکند: «بعد از سال 1388 فضای رادیکالی در قشرهای مختلف دانشجویی به وجود آمد که باعث شد فضای امنیتی در دانشگاهها تشدید شود. البته میزان غلبه این فضا در دانشگاههای مختلف شدت و ضعف داشت؛ مثلا فضای دانشگاه علامه از این نظر، معروف شده است. در این فضا ششنفر از بچههای خود ما هم حکم تعلیق خوردند. البته با پیگیریهایی که انجام شد ششنفر به یکنفر کاهش پیدا کرد و آن یکنفر، یکسال تعلیق خورد.»
او میگوید: «تجربه نشان داده مسوولی که محافظهکار است و بهخاطر اتفاقات سال 1388 در زمینه خاصی هم قرار گرفته، دوست دارد فضای دانشگاه آرام باشد و به سمت انتقاد از مسوولان و مباحث چالشبرانگیز نرود و چیزی مثل دبیرستان و ادامه آن حاکم باشد. در چنین فضایی تشکلهایی که آرمانخواهی و مخالفتشان با منطق محافظهکاری بیشتر باشد، بیشتر با مانع برخورد میکنند.»
«مصطفی حضوری»، جانشین حوزه بسیج دانشجویی دانشگاه امامصادق(ع) نیز اگرچه از فضای ایجاد شده در دانشگاهها در سالهای اخیر راضی است اما از حساسیتهایی میگوید که پس از سال 1388 زیاد شده: «ما در زمینه برگزاری انتخابات بسیج تاکنون هیچ مشکلی نداشتهایم و انتخابات زیرنظر سازمان بسیج دانشجویی بهدرستی برگزار شده است اما برای برگزاری برخی برنامهها مسوولان دانشگاه محتاطتر شدهاند. این بهخاطر اتفاقات سال 1388 است و به همین دلیل مسوولان در زمینه فعالیتهای سیاسی دستبهعصاتر شدهاند. اما بهطور کلی فعالیتهای بسیج دانشجویی نسبت به سالهای گذشته بسیار بیشتر شده است. البته گرایش فعالیتها به سمت فعالیتهای فرهنگی، هنری و علمی رفته است.» محدودسازی فعالیت تشکلهای دانشجویی در سالهای اخیر دانشگاهها را سرد و مایوس کرده است و به نظر میرسد دولت آینده در رابطه با تشکلهای دانشجویی رسالت سنگینی را بردوشدارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.