|

دانشگاه سربه‌راه

فرنگیس بیات

قولی هست که می‌گوید تاسیس دانشگاه در ایران در پی درخواست «علی‌اصغر حکمت»، وزیر وقت معارف صورت گرفته است. او با بیان رضایت از «آبادی تهران و عظمت ابنیه و عمارات و قصور زیبای جدید» با تاسف بیان می‌کند که «این شهر هنوز عمارت مخصوصی ندارد که به آن اونیورسیته می‌گویند و حیف است که این شهرنوین از همه بلاد بزرگ عالم از این حیث عقب باشد.» بیان رضایت او از زیباترشدن تهران به واسطه اقدامات دولت و بلدیه و «حیف‌بودن» نبود. ساختمانی در این شهر به‌نام «اونیورسیته» داستان نگاهی است که تا به امروز در مورد دانشگاه و پویش‌های آن برقرار است. همین قول نشان می‌دهد که دولت پهلوی اول و به تبع آن دولت‌های بعدی و بعدی از دانشگاه انتظار دارند تا همچون زینت و زیور موفقیت‌های توسعه در اینجا و آنجا باشد. هر روز ساختمان‌های جدیدی به نام دانشگاه از اینجا و آنجا سر بلند کنند و پردیس‌های چند‌هزار هکتاری به خود اختصاص دهند و همچنان به‌عنوان بخشی از چرخ‌دنده‌های توسعه فیزیکی کشور در بخش‌های صنعتی، فنی، بالینی و... خوش بدرخشند. تا اینجا دانشگاه مرکزی است که همه سیاستمداران ما منت‌دار آن هستند: به ترویج آن کمک می‌کنند و برای تاسیس هرچه بیشتر و بزرگ‌تر آن «بودجه» اختصاص می‌دهند. در چشم سیاستمداران ایرانی دانشگاه «ژنراتور» تولید‌کننده گروهی از نخبگان علمی و فنی است که قرار است ما را در رسیدن به اهداف بلندمدت دولت کمک کنند. فن‌سالاران و مدیرانی که با کشیدن محورهای «اس.دابلیو.او.تی» به شناسایی نقاط قوت‌وضعف، فرصت‌ها و تهدید‌ها کمک کنند و ماشین دولت را در رسیدن به اهدافش همراهی کنند. این نگاه فن‌سالارانه به دانشگاه تنها کارکرد قدرت‌ساز این نهاد را مورد تقدیر و تحسین قرار می‌دهد و برای آن هر ردیف بودجه‌ای را اختصاص می‌دهد تا یاور دولت باشد. اما دانشگاه خواه‌ناخواه، کارکرد نه‌چندان عینی دیگری هم دارد که اغلب به مزاج سیاسیون خوش نیست؛ کارکردی که به‌طور اساسی و بنیادین نتیجه‌اش تربیت شهروند معترض و پرسش‌گراست. قاعدتا دانشگاه در جایگاه راستین خود باید دست به «تولید» دانش‌آموختگانی بزند که رسالت خود را تنها حفظ و برکردن جزوه‌های کلاسی و «پاس»کردن واحدها نداند. بلکه هدف اول باید تربیت و آماده‌سازی شخصیت‌هایی باشد که در برابر قدرت «اماواگر» بسازند و دایما پنبه پرده‌های پوشاننده آن را بزنند. جنبش دانشجویی نتیجه مستقیم و حقیقی آموختن تفکر انتقادی و سکوت‌نکردن در قبال پرسش‌ها و موقعیت‌هایی است که شهروندان عادی یا درگیر آن نیستند و از آن بی‌خبرند یا در موقعیتی از انسجام و حرکت نیستند که بتوانند اعتراض و پرسش خود را مطرح کنند. «جنبش دانشجویی» تعین واقعی‌ترین کارکرد دانشگاه یعنی پرورش افرادی «سمج» در پرسش است.
حال زمانی که ما ساکت‌بودن دانشگاه را معیاری در موفقیت تربیت نسلی از دانشجویان می‌دانیم که بی‌سرو صدا و بسیار سربه‌راه درس‌های خود را پاس می‌کنند؛ «آرامش» در دانشگاه را معیاری از برنامه‌های مدیریتی خود برمی‌شمارند و در سخنرانی‌های 120دقیقه‌ای در باب نتیجه‌بخش‌بودن تلاش‌هایشان می‌گویند، می‌توان حدس زد که دانشگاه «سربه‌راه» تا چه میزان از هدف و کارکرد اصلی خود دور افتاده است. مقصود فراستخواه در کتاب «دانشگاه و سوانح آن در ایران» با برجسته‌کردن ایده غلبه مدرنیزاسیون بر مدرنیته به خوبی نشان می‌دهد که برداشت قدرت سیاسی از دانشگاه باعث شکل‌گیری ذهنیتی شده است که بیش از هر چیز دانشگاه را تبدیل به ابزار تثبیت قدرت کرده است. باید گفت در چنین برداشتی از دانشگاه ممکن است هرگونه پویایی با نگاهی «آسیب‌شناختی» متاثر از محورهای «اس.دابیلو.او.تی» برخلاف وظیفه یک دانشگاهی تعبیر شود. از این‌رو جنبش دانشجویی را نه در گفتاری اخلاقی و آموزه‌ای بلکه حتی در نگاهی کارکردی باید به‌عنوان راستین‌ترین نتیجه تاسیس دانشگاه دانست و آن را پاس‌داشت.
قولی هست که می‌گوید تاسیس دانشگاه در ایران در پی درخواست «علی‌اصغر حکمت»، وزیر وقت معارف صورت گرفته است. او با بیان رضایت از «آبادی تهران و عظمت ابنیه و عمارات و قصور زیبای جدید» با تاسف بیان می‌کند که «این شهر هنوز عمارت مخصوصی ندارد که به آن اونیورسیته می‌گویند و حیف است که این شهرنوین از همه بلاد بزرگ عالم از این حیث عقب باشد.» بیان رضایت او از زیباترشدن تهران به واسطه اقدامات دولت و بلدیه و «حیف‌بودن» نبود. ساختمانی در این شهر به‌نام «اونیورسیته» داستان نگاهی است که تا به امروز در مورد دانشگاه و پویش‌های آن برقرار است. همین قول نشان می‌دهد که دولت پهلوی اول و به تبع آن دولت‌های بعدی و بعدی از دانشگاه انتظار دارند تا همچون زینت و زیور موفقیت‌های توسعه در اینجا و آنجا باشد. هر روز ساختمان‌های جدیدی به نام دانشگاه از اینجا و آنجا سر بلند کنند و پردیس‌های چند‌هزار هکتاری به خود اختصاص دهند و همچنان به‌عنوان بخشی از چرخ‌دنده‌های توسعه فیزیکی کشور در بخش‌های صنعتی، فنی، بالینی و... خوش بدرخشند. تا اینجا دانشگاه مرکزی است که همه سیاستمداران ما منت‌دار آن هستند: به ترویج آن کمک می‌کنند و برای تاسیس هرچه بیشتر و بزرگ‌تر آن «بودجه» اختصاص می‌دهند. در چشم سیاستمداران ایرانی دانشگاه «ژنراتور» تولید‌کننده گروهی از نخبگان علمی و فنی است که قرار است ما را در رسیدن به اهداف بلندمدت دولت کمک کنند. فن‌سالاران و مدیرانی که با کشیدن محورهای «اس.دابلیو.او.تی» به شناسایی نقاط قوت‌وضعف، فرصت‌ها و تهدید‌ها کمک کنند و ماشین دولت را در رسیدن به اهدافش همراهی کنند. این نگاه فن‌سالارانه به دانشگاه تنها کارکرد قدرت‌ساز این نهاد را مورد تقدیر و تحسین قرار می‌دهد و برای آن هر ردیف بودجه‌ای را اختصاص می‌دهد تا یاور دولت باشد. اما دانشگاه خواه‌ناخواه، کارکرد نه‌چندان عینی دیگری هم دارد که اغلب به مزاج سیاسیون خوش نیست؛ کارکردی که به‌طور اساسی و بنیادین نتیجه‌اش تربیت شهروند معترض و پرسش‌گراست. قاعدتا دانشگاه در جایگاه راستین خود باید دست به «تولید» دانش‌آموختگانی بزند که رسالت خود را تنها حفظ و برکردن جزوه‌های کلاسی و «پاس»کردن واحدها نداند. بلکه هدف اول باید تربیت و آماده‌سازی شخصیت‌هایی باشد که در برابر قدرت «اماواگر» بسازند و دایما پنبه پرده‌های پوشاننده آن را بزنند. جنبش دانشجویی نتیجه مستقیم و حقیقی آموختن تفکر انتقادی و سکوت‌نکردن در قبال پرسش‌ها و موقعیت‌هایی است که شهروندان عادی یا درگیر آن نیستند و از آن بی‌خبرند یا در موقعیتی از انسجام و حرکت نیستند که بتوانند اعتراض و پرسش خود را مطرح کنند. «جنبش دانشجویی» تعین واقعی‌ترین کارکرد دانشگاه یعنی پرورش افرادی «سمج» در پرسش است.
حال زمانی که ما ساکت‌بودن دانشگاه را معیاری در موفقیت تربیت نسلی از دانشجویان می‌دانیم که بی‌سرو صدا و بسیار سربه‌راه درس‌های خود را پاس می‌کنند؛ «آرامش» در دانشگاه را معیاری از برنامه‌های مدیریتی خود برمی‌شمارند و در سخنرانی‌های 120دقیقه‌ای در باب نتیجه‌بخش‌بودن تلاش‌هایشان می‌گویند، می‌توان حدس زد که دانشگاه «سربه‌راه» تا چه میزان از هدف و کارکرد اصلی خود دور افتاده است. مقصود فراستخواه در کتاب «دانشگاه و سوانح آن در ایران» با برجسته‌کردن ایده غلبه مدرنیزاسیون بر مدرنیته به خوبی نشان می‌دهد که برداشت قدرت سیاسی از دانشگاه باعث شکل‌گیری ذهنیتی شده است که بیش از هر چیز دانشگاه را تبدیل به ابزار تثبیت قدرت کرده است. باید گفت در چنین برداشتی از دانشگاه ممکن است هرگونه پویایی با نگاهی «آسیب‌شناختی» متاثر از محورهای «اس.دابیلو.او.تی» برخلاف وظیفه یک دانشگاهی تعبیر شود. از این‌رو جنبش دانشجویی را نه در گفتاری اخلاقی و آموزه‌ای بلکه حتی در نگاهی کارکردی باید به‌عنوان راستین‌ترین نتیجه تاسیس دانشگاه دانست و آن را پاس‌داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.