|

درس‌هايي در محضر پروفسور گنجي

دکتر محمدرضا آقا ابراهیمی . ریاست سابق دانشگاه بیرجند

از اواخر سال 1376، در اولين روزهايي که به عضويت هيات علمي دانشگاه بيرجند درآمده بودم و بنا به کنجکاوي ذاتي در سوابق تاسيس و بالندگي دانشگاه بيرجند تحقيق مي‌کردم، با نام دکتر گنجي به عنوان موسس و اولين رييس دانشگاه بيرجند آشنا بودم. اين آشنايي به سبب وابستگي خانوادگي پدر همسرم، مرحوم حاج نصرت الله فرهادي، با مرحوم دکتر گنجي علاوه بر علاقه‌اي اداري و کاري، رنگ و بويي شخصي و فاميلي نيز داشت. در عين حال، اولين برخورد رودرروي من با آن مرحوم در ديماه 1380 بود.
در آن دوران، پس از سال‌ها انزوا و مورد کم مهري واقع بودن، اندک اندک نام و آوازه دکتر گنجي از محاق به در مي‌شد و اين همه نبود جز به همت سازمان هواشناسي جهاني که او را به عنوان دانشمند هواشناسي جهان در سال 2001 ميلادي برگزيده بود و مسوولان ايراني نيز، در پي اين رخداد فرخنده و سترگ، به دنبال جبران مافات و اعاده جايگاه شايسته او بودند. اولين شوراي شهر بيرجند به رياست زنده‌ياد مرحوم مهندس نورالدين اميني بر آن بود تا براي اولين بار دکتر گنجي را به عنوان«شهروند نمونه بيرجند در سال 1380» معرفي و مورد نکوداشت قرار دهد و دانشگاه بيرجند نيز، که من در آن زمان رياست آن را بر عهده داشتم، در اين حرکت مهم همراه و شريک بود و علاوه بر فراهم نمودن فضاي لازم براي برگزاري جلسه، تامين بخشي از هزينه‌ها را نيز بر عهده داشت. برگزاري آن مراسم در دانشگاه بيرجند، حدود 23 سال پس از جدايي ناخواسته و تلخ دکتر گنجي از مولودي که آن را پاره تن خود مي‌انگاشت، براي دکتر بسيار هيجان‌انگيز و مغتنم بود و از همين روي مهر فراواني به اين بنده ابراز نمود و قلب بزرگ او تا پايان عمر همواره اين محبت بي‌دريغ را بر من ارزاني مي‌داشت. نيک به خاطر دارم که به هنگام بازديد از بخش‌هاي مختلف دانشگاه بيرجند در حضور جمعي از دوستان و همراهان و در حالي که از رشد و توسعه دانشگاه بيرجند در طي سال‌هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي به وجد آمده بود، به من فرمود: «خوشحالم از اينکه نهالي که من در اينجا غرس کردم امروز به درخت تنومندي بدل شده و اميدوارم اين رشد و بالندگي همچنان تداوم داشته باشد».
پس از آن، ديدارهاي من با مرحوم دکتر گنجي به صورت مستمر در بيرجند و تهران ادامه داشت و در هر سفر به بيرجند، مرحوم دکتر مقيد بود که ديداري به صورت خانوادگي برگزار گردد. آخرين باري که آن مرحوم را ملاقات کردم در آذرماه 1390 در تهران بود. به مناسبت درگذشت پدر همسرم، مرحوم حاج نصرت الله فرهادي، جلسه بزرگداشتي در تهران منعقد بود و آن مرحوم، با فروتني و بزرگواري خاص خويش و با بيان اينکه خود صاحب عزاست، از ابتدا تا انتهاي جلسه در ورودي سالن محل جلسه حضور داشت. در ملاقات‌هاي مکرري که در طي 10 سال با مرحوم دکتر گنجي داشتم، دنيايي از نکات مثبت و آموزنده از آن مرحوم مشاهده کردم که جز در انسان‌هاي بزرگ و خودساخته نمي‌توان در ديگري سراغ گرفت. علاقه شديد آن مرحوم به يادگيري و دانش اندوزي از يک سو و اشتياق بي‌پايان او به انتقال دانسته‌هايش به دانشجويان و مشتاقان و حضور در مجامع علمي و آموزشي داخلي، مثال زدني بود. و اين همه در حالي بود که پس از سوءتفاهم‌هاي ناميموني که در ابتداي پيروزي انقلاب اسلامي پيرامون او به وجود آمده بود، حتي حقوق بازنشستگي او نيز قطع شده و آن مرحوم را براي امرار معاش به انجام کارهاي پيش پا افتاده‌اي چون ترجمه اسناد و مدارک در دارالترجمه و... واداشته بود. اين بزرگ منشي و دوري از کينه ورزي از برجسته‌ترين فضايل اخلاقي مرحوم دکتر گنجي بود. از ديگر خصايل آن مرحوم، بها دادن تام و تمام به خانواده و تلاش براي پيشرفت اعضاي خانواده و نزديکان در عرصه‌هاي علمي و اجتماعي بود و از همين روي و چون فرزندي نداشت، تعداد قابل توجهي از نزديکان و اقوام را تا کسب مدارج بالاي علمي و اجتماعي مورد حمايت قرار داده بود. از ديگر خصوصيات مرحوم دکتر گنجي مي‌توان به افتادگي و بي‌آلايشي او، علي رغم دارا بودن بالاترين افتخارات علمي و اجتماعي در سطح ملي و جهاني، اشاره کرد. در آذرماه 1387 براي شرکت در جلسه‌اي در تهران از او دعوت کردم. ضمن قبول دعوت من، با فروتني پيشنهاد نمود که با اتومبيل شخصي وي به محل مورد نظر برويم و خود شخصا رانندگي اتومبيل را بر عهده گرفت. رانندگي در خيابان ها و بزرگراه‌هاي شلوغ تهران در سن 97 سالگي نشانه هوش و ذکاوت بسيار بالا و سلامت کم‌نظير قواي جسمي آن مرحوم بود. يک خصوصيت بسيار ارزشمند ديگر مرحوم دکتر گنجي عشق و علاقه وافر او به زادگاه و شهر و ديار خويش، خراسان جنوبي، و تلاش براي ارتقا و توسعه اين منطقه بود. اين واقعيت تنها در سفرهاي مکرر آن مرحوم به بيرجند و روستاي زادگاهش، ماهوک، و بازديد از خانه پدريش در محله خيرآباد بيرجند متجلي نبود. اقدامات مهم ديگري (از جمله تاسيس دانشگاه بيرجند در سال 1354، که بدان اشاره شد) گواهي بر اين مدعاست. در طي سال‌هاي 1379 تا 1383 که به همراه جمعي از دوستان همدل و پرتلاش در«ستاد مردمي پيگيري تفکيک استان خراسان» به دنبال تاسيس استان خراسان جنوبي بوديم و در آن مسير با افراد تاثيرگذار مختلفي، از جمله بسياري از نمايندگان مجلس شوراي اسلامي، برخي از وزرا و معاونان آن ها و نيز کارشناسان ذي‌ربط در وزارت کشور و مرکز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي، در تماس و گفت‌وگو بوديم، حمايت بي‌دريغ و همراهي مشتاقانه مرحوم دکتر گنجي، که در پاره‌اي موارد به صورت تماس حضوري در ديدارها و در ساير موارد به صورت مصاحبه يا انتشار مقاله صورت مي‌گرفت، همواره برگ برنده‌اي در دستان ما بود. اعتبارعلمي مرحوم دکتر در زمينه جغرافيا و اين واقعيت که بسياري از جغرافي‌دانان شاغل در بخش‌هاي مختلف نظام با دو سه واسطه يا بيشتر شاگردان او محسوب مي‌شدند باعث مي‌شد که بار کارشناسي و علمي آن تلاش‌ها دوچندان گردد. در سال 1382 که برنامه‌ريزي براي بزرگداشت يکصدمين سالگرد تاسيس مدرسه شوکتيه در بيرجند در دست اقدام بود و به نظر مي‌رسيد بنا به پاره‌اي حساسيت‌هاي بي‌مورد محلي، مخالفت هايي با اين امر صورت گيرد، به همراه جمع کوچکي از مسوولان وقت شهرستان به ديدار برخي مقامات کشوري و از جمله وزير وقت آموزش و پرورش شتافتيم تا حمايت آنان را جلب کنيم. حضور بزرگوارانه دکتر گنجي در آن ديدار چنان مغتنم و موثر بود که برگزاري آن مراسم بزرگداشت به شدت مورد تشويق و حمايت واقع گرديد.
گفتني‌ها پيرامون خصوصيات، خدمات و دستاوردهاي زنده‌ياد دکتر گنجي فراوان است که قطعا در فرصت‌هاي مختلف و توسط بزرگاني که از نزديک با آن مرحوم آشنا بوده‌اند بيان شده و خواهد شد. اين بنده از يک سو به خاطر فقدان چنين دانشمند بزرگ و انسان وارسته‌اي سوگوارم و از اينکه نسل اين مردان بزرگ کم کم به تاريخ مي‌پيوندد متاسف. در عين حال و از سوي ديگر، خداوند منان را شاکرم که توفيق درک محضر ايشان را يافتم و شادمانم که در واپسين سال‌هاي عمر پربرکت او، زمينه اعاده جايگاه بايسته او در سطح ملي فراهم آمد و نسل جوان ما با زندگي و تلاش‌هاي او آشنا گرديد. روانش در جوار رحت الهي شاد و يادش همواره گرامي باد.
از اواخر سال 1376، در اولين روزهايي که به عضويت هيات علمي دانشگاه بيرجند درآمده بودم و بنا به کنجکاوي ذاتي در سوابق تاسيس و بالندگي دانشگاه بيرجند تحقيق مي‌کردم، با نام دکتر گنجي به عنوان موسس و اولين رييس دانشگاه بيرجند آشنا بودم. اين آشنايي به سبب وابستگي خانوادگي پدر همسرم، مرحوم حاج نصرت الله فرهادي، با مرحوم دکتر گنجي علاوه بر علاقه‌اي اداري و کاري، رنگ و بويي شخصي و فاميلي نيز داشت. در عين حال، اولين برخورد رودرروي من با آن مرحوم در ديماه 1380 بود.
در آن دوران، پس از سال‌ها انزوا و مورد کم مهري واقع بودن، اندک اندک نام و آوازه دکتر گنجي از محاق به در مي‌شد و اين همه نبود جز به همت سازمان هواشناسي جهاني که او را به عنوان دانشمند هواشناسي جهان در سال 2001 ميلادي برگزيده بود و مسوولان ايراني نيز، در پي اين رخداد فرخنده و سترگ، به دنبال جبران مافات و اعاده جايگاه شايسته او بودند. اولين شوراي شهر بيرجند به رياست زنده‌ياد مرحوم مهندس نورالدين اميني بر آن بود تا براي اولين بار دکتر گنجي را به عنوان«شهروند نمونه بيرجند در سال 1380» معرفي و مورد نکوداشت قرار دهد و دانشگاه بيرجند نيز، که من در آن زمان رياست آن را بر عهده داشتم، در اين حرکت مهم همراه و شريک بود و علاوه بر فراهم نمودن فضاي لازم براي برگزاري جلسه، تامين بخشي از هزينه‌ها را نيز بر عهده داشت. برگزاري آن مراسم در دانشگاه بيرجند، حدود 23 سال پس از جدايي ناخواسته و تلخ دکتر گنجي از مولودي که آن را پاره تن خود مي‌انگاشت، براي دکتر بسيار هيجان‌انگيز و مغتنم بود و از همين روي مهر فراواني به اين بنده ابراز نمود و قلب بزرگ او تا پايان عمر همواره اين محبت بي‌دريغ را بر من ارزاني مي‌داشت. نيک به خاطر دارم که به هنگام بازديد از بخش‌هاي مختلف دانشگاه بيرجند در حضور جمعي از دوستان و همراهان و در حالي که از رشد و توسعه دانشگاه بيرجند در طي سال‌هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي به وجد آمده بود، به من فرمود: «خوشحالم از اينکه نهالي که من در اينجا غرس کردم امروز به درخت تنومندي بدل شده و اميدوارم اين رشد و بالندگي همچنان تداوم داشته باشد».
پس از آن، ديدارهاي من با مرحوم دکتر گنجي به صورت مستمر در بيرجند و تهران ادامه داشت و در هر سفر به بيرجند، مرحوم دکتر مقيد بود که ديداري به صورت خانوادگي برگزار گردد. آخرين باري که آن مرحوم را ملاقات کردم در آذرماه 1390 در تهران بود. به مناسبت درگذشت پدر همسرم، مرحوم حاج نصرت الله فرهادي، جلسه بزرگداشتي در تهران منعقد بود و آن مرحوم، با فروتني و بزرگواري خاص خويش و با بيان اينکه خود صاحب عزاست، از ابتدا تا انتهاي جلسه در ورودي سالن محل جلسه حضور داشت. در ملاقات‌هاي مکرري که در طي 10 سال با مرحوم دکتر گنجي داشتم، دنيايي از نکات مثبت و آموزنده از آن مرحوم مشاهده کردم که جز در انسان‌هاي بزرگ و خودساخته نمي‌توان در ديگري سراغ گرفت. علاقه شديد آن مرحوم به يادگيري و دانش اندوزي از يک سو و اشتياق بي‌پايان او به انتقال دانسته‌هايش به دانشجويان و مشتاقان و حضور در مجامع علمي و آموزشي داخلي، مثال زدني بود. و اين همه در حالي بود که پس از سوءتفاهم‌هاي ناميموني که در ابتداي پيروزي انقلاب اسلامي پيرامون او به وجود آمده بود، حتي حقوق بازنشستگي او نيز قطع شده و آن مرحوم را براي امرار معاش به انجام کارهاي پيش پا افتاده‌اي چون ترجمه اسناد و مدارک در دارالترجمه و... واداشته بود. اين بزرگ منشي و دوري از کينه ورزي از برجسته‌ترين فضايل اخلاقي مرحوم دکتر گنجي بود. از ديگر خصايل آن مرحوم، بها دادن تام و تمام به خانواده و تلاش براي پيشرفت اعضاي خانواده و نزديکان در عرصه‌هاي علمي و اجتماعي بود و از همين روي و چون فرزندي نداشت، تعداد قابل توجهي از نزديکان و اقوام را تا کسب مدارج بالاي علمي و اجتماعي مورد حمايت قرار داده بود. از ديگر خصوصيات مرحوم دکتر گنجي مي‌توان به افتادگي و بي‌آلايشي او، علي رغم دارا بودن بالاترين افتخارات علمي و اجتماعي در سطح ملي و جهاني، اشاره کرد. در آذرماه 1387 براي شرکت در جلسه‌اي در تهران از او دعوت کردم. ضمن قبول دعوت من، با فروتني پيشنهاد نمود که با اتومبيل شخصي وي به محل مورد نظر برويم و خود شخصا رانندگي اتومبيل را بر عهده گرفت. رانندگي در خيابان ها و بزرگراه‌هاي شلوغ تهران در سن 97 سالگي نشانه هوش و ذکاوت بسيار بالا و سلامت کم‌نظير قواي جسمي آن مرحوم بود. يک خصوصيت بسيار ارزشمند ديگر مرحوم دکتر گنجي عشق و علاقه وافر او به زادگاه و شهر و ديار خويش، خراسان جنوبي، و تلاش براي ارتقا و توسعه اين منطقه بود. اين واقعيت تنها در سفرهاي مکرر آن مرحوم به بيرجند و روستاي زادگاهش، ماهوک، و بازديد از خانه پدريش در محله خيرآباد بيرجند متجلي نبود. اقدامات مهم ديگري (از جمله تاسيس دانشگاه بيرجند در سال 1354، که بدان اشاره شد) گواهي بر اين مدعاست. در طي سال‌هاي 1379 تا 1383 که به همراه جمعي از دوستان همدل و پرتلاش در«ستاد مردمي پيگيري تفکيک استان خراسان» به دنبال تاسيس استان خراسان جنوبي بوديم و در آن مسير با افراد تاثيرگذار مختلفي، از جمله بسياري از نمايندگان مجلس شوراي اسلامي، برخي از وزرا و معاونان آن ها و نيز کارشناسان ذي‌ربط در وزارت کشور و مرکز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي، در تماس و گفت‌وگو بوديم، حمايت بي‌دريغ و همراهي مشتاقانه مرحوم دکتر گنجي، که در پاره‌اي موارد به صورت تماس حضوري در ديدارها و در ساير موارد به صورت مصاحبه يا انتشار مقاله صورت مي‌گرفت، همواره برگ برنده‌اي در دستان ما بود. اعتبارعلمي مرحوم دکتر در زمينه جغرافيا و اين واقعيت که بسياري از جغرافي‌دانان شاغل در بخش‌هاي مختلف نظام با دو سه واسطه يا بيشتر شاگردان او محسوب مي‌شدند باعث مي‌شد که بار کارشناسي و علمي آن تلاش‌ها دوچندان گردد. در سال 1382 که برنامه‌ريزي براي بزرگداشت يکصدمين سالگرد تاسيس مدرسه شوکتيه در بيرجند در دست اقدام بود و به نظر مي‌رسيد بنا به پاره‌اي حساسيت‌هاي بي‌مورد محلي، مخالفت هايي با اين امر صورت گيرد، به همراه جمع کوچکي از مسوولان وقت شهرستان به ديدار برخي مقامات کشوري و از جمله وزير وقت آموزش و پرورش شتافتيم تا حمايت آنان را جلب کنيم. حضور بزرگوارانه دکتر گنجي در آن ديدار چنان مغتنم و موثر بود که برگزاري آن مراسم بزرگداشت به شدت مورد تشويق و حمايت واقع گرديد.
گفتني‌ها پيرامون خصوصيات، خدمات و دستاوردهاي زنده‌ياد دکتر گنجي فراوان است که قطعا در فرصت‌هاي مختلف و توسط بزرگاني که از نزديک با آن مرحوم آشنا بوده‌اند بيان شده و خواهد شد. اين بنده از يک سو به خاطر فقدان چنين دانشمند بزرگ و انسان وارسته‌اي سوگوارم و از اينکه نسل اين مردان بزرگ کم کم به تاريخ مي‌پيوندد متاسف. در عين حال و از سوي ديگر، خداوند منان را شاکرم که توفيق درک محضر ايشان را يافتم و شادمانم که در واپسين سال‌هاي عمر پربرکت او، زمينه اعاده جايگاه بايسته او در سطح ملي فراهم آمد و نسل جوان ما با زندگي و تلاش‌هاي او آشنا گرديد. روانش در جوار رحت الهي شاد و يادش همواره گرامي باد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.