|

درنگی بر داستان «در باغ آبسرواتوآر»

سرگردانی در ازدحام تنهایان

فرناز خطیبی

ایستگاه مرکزی قطار، صف افرادی که منتظر ایستاده‌اند تا وارد قطار شوند، مامور قطار پارچه قرمزی را تکان می‌دهد و دنباله‌وار به فاصله دو واگن هر ماموری پارچه قرمزی را تکان می‌دهد و درهای قطار با صدایی همانند خروش ناگهانی موجی بلند باز و سیلی از انسان وارد واگن می‌شوند. از جایی که من نشسته‌ام تمام واگن دیده می‌شود، مردان و زنانی با کت‌ها و شلوارهایی تیره و موهایی تیره، شبیه به هم، ایستاده و نشسته، پشت به پشت. چنان تنگ و سخت، گویی تنها همین قطار و همین واگن، آخرین گریز از هیاهو و جهانی است که آنها را سخت احاطه کرده است، به سنت دیرین، هریک کتابی در دست دارند، برخی می‌خوانند و برخی کتاب در دست، داستان را با چشمانی بسته در خواب می‌خوانند، هیچ‌کدام بیکار نیستند یا با تلفن‌همراه یا با رایانه دستی یا با کتاب یا خواب، در این وانفسا که جایی برای تنفس نیست، همه مشغولند ولی نه از آن دست مشغله‌ها و نه از آنگونه تفکرها که جایی خیالی بیرون از ماده، بیرون از شکل و صورتی، که هر روز در جهان می‌بینیم مشغول جست‌وجو و خیال‌پردازی باشد. آنچنان تفکرهایی که طرفداران ایده‌آلیسم محض، آنها که به‌دنبال آنچه باید باشد می‌گردند افکار بی‌شکل و بی‌رنگ می‌نامند. اینجا در جایی که من نشسته‌ام اگر‌ هزار روشنفکر و فیلسوف بیاید جز رئالیسم، جز واقعیت «هست‌بودن» هیچ‌چیز نمی‌یابد.
همهمه حضور ارواحی که نمی‌اندیشند این قطار را به مکانی خوب برای تفکر تبدیل می‌کند، سکران و غوطه‌ورشدن در نگاه کسانی که مثل چشمانشان رنگی و پر است از روزمرگی، از همان دست چشم‌ها که شریعتی آنها را «دو نگین شیشه‌ای، در زیر نور چراغ، مملو از تلالو تند و زننده» می‌خواند، که همه‌چیز در آنها پیدا و صریح است ولی در آنها هیچ‌چیز نمی‌توان یافت جز تصویر کوچک خود.
این جملات و این حال خسته از کشمکش‌های بی‌حاصل، غم و غربت تنهایی را در جملاتی مشابه از داستانی غریب از علی شریعتی، خواندم، داستانی از ملاقاتی با دختری رازآلود با اشراق محض در گوشه‌ای از شهر پرجمعیت پاریس در سال‌هایی دور. شرح رنج و دردی که یک روشنفکر از اندیشیدن می‌کشید و مخاطبی نمی‌یافت و زمانی که یافت مخاطب چندی در قالب کشف و شهود اشراقی ظاهر شد، دختری مغموم و گرفته در دنیای خالی که به بزرگی عدم پیش از خلقت می‌زیست و یک‌سال در باغی به نام آبسرواتوآر، چند نیمکت دورتر از نویسنده، یک‌سال تمام نشسته و بریده از هرکس و هر چیز به دنیای خود فرو رفته، ساعاتی می‌نشست. شریعتی که خود در آن سال‌ها در ‌گذار از مساله رئال به ایده‌آل بود و مستغرق دریای اندیشه و سرشار از یافت ذوق شهودی و خلسه بود، این جوان فرانسوی را یک روح می‌دید. روحی در قالب کالبد که به درجات بالای انسانیت رسیده است. بی‌آنکه کلامی ردوبدل شود با یکدیگر یک‌سال در باغی همسفر بودند، تا جدایی رخ داد و سه سال بعد در جایی ناآشنا در ژنو سوییس باز یکدیگر را می‌بینند، اما چون واقعیت بر خواسته‌ها و آرزوها فایق می‌شود، آن دلبرک که مخاطب سکوت شریعتی جوان و همسفر سیروسلوک تنهایی در قالب هیچ تعینی بود، انسانی شده بود به مانند دیگران که کمترین شباهتی با آن پیامبر شرقی نداشت. بی‌هیچ اندیشه‌ای و هیچ عمقی انسانی شده بود شاد به مانند دیگران که می‌خواست علت سکوت آن سال‌های باغ‌نشینی شریعتی را با پرسش‌هایی محقر از «بودن» کشف کند. این حال و آن تضاد، چنان سرخوردگی‌ای در نویسنده به وجود آورده بود که خود را پس از این ملاقات ناخواسته محکوم به بودن و زندگی‌کردن می‌کند، شریعتی در انتها می‌گوید: من یک «متوسط» بی‌چاره بودم و ناچار، محکوم که، پس از آن نیز، «باشم و زندگی کنم»، نه، باشم و زنده بمانم و در این «وادی حیرت» پرهول و بیهودگی سرشار، گم باشم و همچون دانه‌ای که شور و شوق‌های روییدن در درونش خاموش می‌میرد و آرزوهای سبز در دلش می‌پژمرد، در برزخ شوم این «پیدای زشت» و آن «ناپیدای زیبا»، خُرد گردم...
از این داستان سال‌ها می‌گذرد و من سرگردان در میان آن توصیفات اشراقی در میان چشمان تنگ این غریبگان به‌دنبال آن عظمت در نگاه ژید می‌گردم و سرخورده‌تر از نویسنده می‌اندیشم اگر شریعتی آن سال‌ها در این زمانه انباشته از ماده که هر چیزی ‌هزاران صورت دارد، در میان این انسان‌ها می‌زیست باز هم به‌دنبال «بودنی» چنان‌که «باید» می‌گشت؟ باز هم بیزار از واقعیت، به‌دنبال مدینه فاضله می‌رفت؟ نمی‌دانم... آنچه پیش روی من است خاطره‌ای افسرده از زندگی است که در واقع بی‌شباهت به هستی زندگی است. دوست داشتم شریعتی آن زمان، این زمان در قطاری مملو از «بودن» می‌نشست و از او درباره آنچه در این چشم‌ها هست می‌پرسیدم، آنچه به قول خود او؛ این سرگذشت دردناک و سرنوشت بی‌حاصل ما است، در برزخ دو سنگ این آسیای بی‌رحمی که زندگی نام دارد.
ایستگاه مرکزی قطار، صف افرادی که منتظر ایستاده‌اند تا وارد قطار شوند، مامور قطار پارچه قرمزی را تکان می‌دهد و دنباله‌وار به فاصله دو واگن هر ماموری پارچه قرمزی را تکان می‌دهد و درهای قطار با صدایی همانند خروش ناگهانی موجی بلند باز و سیلی از انسان وارد واگن می‌شوند. از جایی که من نشسته‌ام تمام واگن دیده می‌شود، مردان و زنانی با کت‌ها و شلوارهایی تیره و موهایی تیره، شبیه به هم، ایستاده و نشسته، پشت به پشت. چنان تنگ و سخت، گویی تنها همین قطار و همین واگن، آخرین گریز از هیاهو و جهانی است که آنها را سخت احاطه کرده است، به سنت دیرین، هریک کتابی در دست دارند، برخی می‌خوانند و برخی کتاب در دست، داستان را با چشمانی بسته در خواب می‌خوانند، هیچ‌کدام بیکار نیستند یا با تلفن‌همراه یا با رایانه دستی یا با کتاب یا خواب، در این وانفسا که جایی برای تنفس نیست، همه مشغولند ولی نه از آن دست مشغله‌ها و نه از آنگونه تفکرها که جایی خیالی بیرون از ماده، بیرون از شکل و صورتی، که هر روز در جهان می‌بینیم مشغول جست‌وجو و خیال‌پردازی باشد. آنچنان تفکرهایی که طرفداران ایده‌آلیسم محض، آنها که به‌دنبال آنچه باید باشد می‌گردند افکار بی‌شکل و بی‌رنگ می‌نامند. اینجا در جایی که من نشسته‌ام اگر‌ هزار روشنفکر و فیلسوف بیاید جز رئالیسم، جز واقعیت «هست‌بودن» هیچ‌چیز نمی‌یابد.
همهمه حضور ارواحی که نمی‌اندیشند این قطار را به مکانی خوب برای تفکر تبدیل می‌کند، سکران و غوطه‌ورشدن در نگاه کسانی که مثل چشمانشان رنگی و پر است از روزمرگی، از همان دست چشم‌ها که شریعتی آنها را «دو نگین شیشه‌ای، در زیر نور چراغ، مملو از تلالو تند و زننده» می‌خواند، که همه‌چیز در آنها پیدا و صریح است ولی در آنها هیچ‌چیز نمی‌توان یافت جز تصویر کوچک خود.
این جملات و این حال خسته از کشمکش‌های بی‌حاصل، غم و غربت تنهایی را در جملاتی مشابه از داستانی غریب از علی شریعتی، خواندم، داستانی از ملاقاتی با دختری رازآلود با اشراق محض در گوشه‌ای از شهر پرجمعیت پاریس در سال‌هایی دور. شرح رنج و دردی که یک روشنفکر از اندیشیدن می‌کشید و مخاطبی نمی‌یافت و زمانی که یافت مخاطب چندی در قالب کشف و شهود اشراقی ظاهر شد، دختری مغموم و گرفته در دنیای خالی که به بزرگی عدم پیش از خلقت می‌زیست و یک‌سال در باغی به نام آبسرواتوآر، چند نیمکت دورتر از نویسنده، یک‌سال تمام نشسته و بریده از هرکس و هر چیز به دنیای خود فرو رفته، ساعاتی می‌نشست. شریعتی که خود در آن سال‌ها در ‌گذار از مساله رئال به ایده‌آل بود و مستغرق دریای اندیشه و سرشار از یافت ذوق شهودی و خلسه بود، این جوان فرانسوی را یک روح می‌دید. روحی در قالب کالبد که به درجات بالای انسانیت رسیده است. بی‌آنکه کلامی ردوبدل شود با یکدیگر یک‌سال در باغی همسفر بودند، تا جدایی رخ داد و سه سال بعد در جایی ناآشنا در ژنو سوییس باز یکدیگر را می‌بینند، اما چون واقعیت بر خواسته‌ها و آرزوها فایق می‌شود، آن دلبرک که مخاطب سکوت شریعتی جوان و همسفر سیروسلوک تنهایی در قالب هیچ تعینی بود، انسانی شده بود به مانند دیگران که کمترین شباهتی با آن پیامبر شرقی نداشت. بی‌هیچ اندیشه‌ای و هیچ عمقی انسانی شده بود شاد به مانند دیگران که می‌خواست علت سکوت آن سال‌های باغ‌نشینی شریعتی را با پرسش‌هایی محقر از «بودن» کشف کند. این حال و آن تضاد، چنان سرخوردگی‌ای در نویسنده به وجود آورده بود که خود را پس از این ملاقات ناخواسته محکوم به بودن و زندگی‌کردن می‌کند، شریعتی در انتها می‌گوید: من یک «متوسط» بی‌چاره بودم و ناچار، محکوم که، پس از آن نیز، «باشم و زندگی کنم»، نه، باشم و زنده بمانم و در این «وادی حیرت» پرهول و بیهودگی سرشار، گم باشم و همچون دانه‌ای که شور و شوق‌های روییدن در درونش خاموش می‌میرد و آرزوهای سبز در دلش می‌پژمرد، در برزخ شوم این «پیدای زشت» و آن «ناپیدای زیبا»، خُرد گردم...
از این داستان سال‌ها می‌گذرد و من سرگردان در میان آن توصیفات اشراقی در میان چشمان تنگ این غریبگان به‌دنبال آن عظمت در نگاه ژید می‌گردم و سرخورده‌تر از نویسنده می‌اندیشم اگر شریعتی آن سال‌ها در این زمانه انباشته از ماده که هر چیزی ‌هزاران صورت دارد، در میان این انسان‌ها می‌زیست باز هم به‌دنبال «بودنی» چنان‌که «باید» می‌گشت؟ باز هم بیزار از واقعیت، به‌دنبال مدینه فاضله می‌رفت؟ نمی‌دانم... آنچه پیش روی من است خاطره‌ای افسرده از زندگی است که در واقع بی‌شباهت به هستی زندگی است. دوست داشتم شریعتی آن زمان، این زمان در قطاری مملو از «بودن» می‌نشست و از او درباره آنچه در این چشم‌ها هست می‌پرسیدم، آنچه به قول خود او؛ این سرگذشت دردناک و سرنوشت بی‌حاصل ما است، در برزخ دو سنگ این آسیای بی‌رحمی که زندگی نام دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.