|

گفت‌وگو با «هیده‌کو ساکورای»، مترجم آثار شریعتی

مدرنیته ژاپنی، شریعتی، بحران خاورمیانه

دکتر هیده‌کو ساکورای دارای دکترای رشته مطالعات بین‌الملل در امور خاورمیانه است. وی در دوران دانشجویی خود به سبب دغدغه‌های شخصی در باب تبعیض جنسیتی در ژاپن و عدم تساوی حقوق زن و مرد، از طریق یکی از اساتید اسلام‌شناس و شرق‌پژوه خود آقای توشیو کورودا، با افکار و آثار شریعتی آشنا می‌شود. پس از مطالعه چند کتابی که به زبان انگلیسی ترجمه شده‌اند پاسخ پرسش‌هایش را در اسلام و آرای شریعتی می‌یابد و درصدد ترجمه آنها برمی‌آید. حاصل این تلاش کتابی است که در سال 1997 با نام «اسلام‌شناسی» به چاپ رسیده است. این کتاب حاوی فصل‌هایی انتخاب‌شده از اسلام‌شناسی حسینیه ارشاد و مشهد و کتاب روش شناخت اسلام است. ترجمه این اثر در شرایطی صورت گرفته که ناشران ژاپنی به‌دنبال اشاعه اندیشه غربی و خاصه فرانسوی بودند و ترجمه آثار غربی به وفور انجام و استقبال می‌شده و جامعه با اسلام و اندیشمندان اسلامی آشنایی نداشته است. ناشر این کتاب با وجود عدم آشنایی با موضوع کتاب و نویسنده آن، پس از مطالعه کتاب و پی‌بردن به اهمیتش حاضر به چاپ آن شده است. این ترجمه و نقدهایی که در بسیاری از نشریات ژاپنی در مورد آن چاپ شد باعث شده تا جامعه‌شناسان ژاپنی که شناختی از ایران و اسلام نداشتند به افکار و آرای شریعتی علاقه‌مند شوند. محور اصلی گفت‌وگویی که با ایشان داشتم انگیزه‌شان از این ترجمه و چرایی نیاز جامعه ژاپن به آثاری از این‌دست و بررسی ضرورت پرداختن به شریعتی است. در بخش اول از انگیزه ایشان پرسیدم و اینکه چه نیازی در جامعه ژاپنی وجود داشته که گفتمان شریعتی را ضروری ساخته است؟ و اینکه معنای این اندیشه برای یک ژاپنی چه می‌تواند باشد؟ هیده‌کو ساکورای عقیده دارد جامعه ژاپن که همگام با ایران و سایر جوامع درگیر مساله مدرنیته است، برای بررسی و حل معضلات آن از جمله ازدست‌رفتن انسانیت، تنهایی انسان و بیگانگی می‌تواند نگاهی به سمت شریعتی و تفکر او داشته باشد. وی معتقد است خوانش شریعتی در مقام متفکری که قایل به ضرورت بازگشت به ریشه‌هاست و همزمان مدرنیته موجود را نیز نقد می‌کند در شرایط کنونی ژاپن که درگیر عوارض مدرنیته است، معنا می‌یابد؛ ژاپنی که پس از شروع جنبش جهانی‌شدن و از میان‌رفتن شوروی به‌سرعت به سمت مدرن‌شدن پیش رفت و در این راه تابع مطلق غرب بود به‌تدریج و با ته‌نشین‌شدن مدرنیته، حال برای رهایی از آن به‌دنبال راه سومی می‌گردد و این می‌تواند همان راه مبتنی بر انسانیتی باشد که شریعتی پیشنهاد می‌کند؛ همان اعاده حیثیت از انسان در مقام یک عقلانیت مسوول. وی با در نظرگرفتن این اصل که ماهیت مدرنیته مشترک است، تفکر شریعتی را علاوه بر اسلامی و ایرانی‌بودن جهانشمول نیز می‌داند.
وی مفهوم «توحید» را یکی از جنبه‌های یگانه و منحصربه‌فرد تفکر شریعتی در مقام یک روشنفکر دینی می‌داند. در تعریف توحید، قدرت مطلق در دست خداوند است و نتیجه این تفکر برابربودن تمامی انسان‌ها و مبارزه و ایستادگی در برابر تمامی مدعیان قدرت است. مردم و سایر موجودات دارای ارزش وجودی یکسانی هستند. اسلام، برخلاف اندیشه‌های غربی که تحت‌تاثیر آموزه‌های مدرنیته انسان را مسلط بر طبیعت می‌داند، او را که خود از خاک برآمده همردیف سایر موجودات می‌داند و نه ارباب ماده و طبیعت. تفکر مدرنیته و خاصه مسیحیت قایل به سلسله‌مراتب است در حالی‌که برداشت شریعتی از توحید طبقه‌بندی بین انسان‌ها را برنمی‌تابد. تعریف شریعتی از عدالت و مساوات تنها یک ایده فلسفی نیست و می‌تواند مابه‌ازای عملی در اجتماع داشته باشد. تضاد و تنشی که میان انسان و طبیعت در مدرنیته وجود دارد در مفهوم توحید از میان می‌رود و این می‌تواند راه‌حلی باشد برای یک ژاپنی درگیر مدرنیزم و ماشینی‌شدن.
دکتر ساکورای در بخش دوم و در پاسخ به این سوال که نقش شریعتی و تفکرات او در خاورمیانه و منطقه چیست، افزود؛ معرفی شریعتی به خوانندگان ژاپنی دو ویژگی دارد: یکی کمک به نقد مدرنیزم و دیگری فهم اسلام و تصحیح افکار عمومی که تحت‌تاثیر رسانه‌ها و جنبش‌های بنیادگرایی اسلام را دین خشونت و جنگ می‌دانند. وی شناساندن مفهوم صحیح و درست اسلام را از طریق آرای شریعتی ممکن می‌داند. در میان تمامی تصوراتی که از اسلام وجود دارد مبنی بر جنگ‌طلبی، خشونت و تبعیت‌گرایی، گونه‌ای از اسلام که شریعتی شارح آن است گونه‌ای است مبتنی بر عقلانیت، عدالت، مساوات و دعوتی است به روشنگری. وی جنبش بهار عربی و آگاهی اسلامی دوسال اخیر را در راستای انقلاب اسلامی می‌داند و معتقد است این جنبش حرکتی مردمی است و نه سیاسی. مردم به دلیل فقر و نیازهای مالی دست به انقلاب نزده‌اند بلکه برای بازسازی جامعه و رهایی از فشارهای استبداد و استعمار و اعاده غرورشان بود که به خیابان‌ها آمدند. در دید ساکورای وضعیت موجود در خاورمیانه به دو مقصد می‌انجامد؛ یا به بنیادگرایی ختم می‌شود یا به دیکتاتوری و یکی از دغدغه‌های ایشان در دو سال اخیر نبود متفکرانی مانند شریعتی بوده است که گفتمانش بتواند آلترناتیوی باشد برای رهایی از این ملغمه مدرنیزم، نئولیبرالیزم و قدرت‌های مداخله‌جو مثل اسراییل که خود بذر تنش را در منطقه کاشته است. آثار شریعتی مختص به ایران نیست و صفت جهانی‌بودن افکار او این خصوصیت را به آن می‌بخشد که شاید بتواند برای ژاپن معلق میان سنت و مدرنیته و هم برای منطقه‌ای که میان سلطه استعمار نو و جست‌وجوی هویت سرگردان است، قابل تامل باشد. در خاتمه دکتر ساکورای افزود که کتاب‌های «تحلیلی از مناسک حج»، «هبوط در کویر» و «تشیع علوی، تشیع صفوی» را برای ترجمه‌های آتی از آثار شریعتی در نظر گرفته است.
دکتر هیده‌کو ساکورای دارای دکترای رشته مطالعات بین‌الملل در امور خاورمیانه است. وی در دوران دانشجویی خود به سبب دغدغه‌های شخصی در باب تبعیض جنسیتی در ژاپن و عدم تساوی حقوق زن و مرد، از طریق یکی از اساتید اسلام‌شناس و شرق‌پژوه خود آقای توشیو کورودا، با افکار و آثار شریعتی آشنا می‌شود. پس از مطالعه چند کتابی که به زبان انگلیسی ترجمه شده‌اند پاسخ پرسش‌هایش را در اسلام و آرای شریعتی می‌یابد و درصدد ترجمه آنها برمی‌آید. حاصل این تلاش کتابی است که در سال 1997 با نام «اسلام‌شناسی» به چاپ رسیده است. این کتاب حاوی فصل‌هایی انتخاب‌شده از اسلام‌شناسی حسینیه ارشاد و مشهد و کتاب روش شناخت اسلام است. ترجمه این اثر در شرایطی صورت گرفته که ناشران ژاپنی به‌دنبال اشاعه اندیشه غربی و خاصه فرانسوی بودند و ترجمه آثار غربی به وفور انجام و استقبال می‌شده و جامعه با اسلام و اندیشمندان اسلامی آشنایی نداشته است. ناشر این کتاب با وجود عدم آشنایی با موضوع کتاب و نویسنده آن، پس از مطالعه کتاب و پی‌بردن به اهمیتش حاضر به چاپ آن شده است. این ترجمه و نقدهایی که در بسیاری از نشریات ژاپنی در مورد آن چاپ شد باعث شده تا جامعه‌شناسان ژاپنی که شناختی از ایران و اسلام نداشتند به افکار و آرای شریعتی علاقه‌مند شوند. محور اصلی گفت‌وگویی که با ایشان داشتم انگیزه‌شان از این ترجمه و چرایی نیاز جامعه ژاپن به آثاری از این‌دست و بررسی ضرورت پرداختن به شریعتی است. در بخش اول از انگیزه ایشان پرسیدم و اینکه چه نیازی در جامعه ژاپنی وجود داشته که گفتمان شریعتی را ضروری ساخته است؟ و اینکه معنای این اندیشه برای یک ژاپنی چه می‌تواند باشد؟ هیده‌کو ساکورای عقیده دارد جامعه ژاپن که همگام با ایران و سایر جوامع درگیر مساله مدرنیته است، برای بررسی و حل معضلات آن از جمله ازدست‌رفتن انسانیت، تنهایی انسان و بیگانگی می‌تواند نگاهی به سمت شریعتی و تفکر او داشته باشد. وی معتقد است خوانش شریعتی در مقام متفکری که قایل به ضرورت بازگشت به ریشه‌هاست و همزمان مدرنیته موجود را نیز نقد می‌کند در شرایط کنونی ژاپن که درگیر عوارض مدرنیته است، معنا می‌یابد؛ ژاپنی که پس از شروع جنبش جهانی‌شدن و از میان‌رفتن شوروی به‌سرعت به سمت مدرن‌شدن پیش رفت و در این راه تابع مطلق غرب بود به‌تدریج و با ته‌نشین‌شدن مدرنیته، حال برای رهایی از آن به‌دنبال راه سومی می‌گردد و این می‌تواند همان راه مبتنی بر انسانیتی باشد که شریعتی پیشنهاد می‌کند؛ همان اعاده حیثیت از انسان در مقام یک عقلانیت مسوول. وی با در نظرگرفتن این اصل که ماهیت مدرنیته مشترک است، تفکر شریعتی را علاوه بر اسلامی و ایرانی‌بودن جهانشمول نیز می‌داند.
وی مفهوم «توحید» را یکی از جنبه‌های یگانه و منحصربه‌فرد تفکر شریعتی در مقام یک روشنفکر دینی می‌داند. در تعریف توحید، قدرت مطلق در دست خداوند است و نتیجه این تفکر برابربودن تمامی انسان‌ها و مبارزه و ایستادگی در برابر تمامی مدعیان قدرت است. مردم و سایر موجودات دارای ارزش وجودی یکسانی هستند. اسلام، برخلاف اندیشه‌های غربی که تحت‌تاثیر آموزه‌های مدرنیته انسان را مسلط بر طبیعت می‌داند، او را که خود از خاک برآمده همردیف سایر موجودات می‌داند و نه ارباب ماده و طبیعت. تفکر مدرنیته و خاصه مسیحیت قایل به سلسله‌مراتب است در حالی‌که برداشت شریعتی از توحید طبقه‌بندی بین انسان‌ها را برنمی‌تابد. تعریف شریعتی از عدالت و مساوات تنها یک ایده فلسفی نیست و می‌تواند مابه‌ازای عملی در اجتماع داشته باشد. تضاد و تنشی که میان انسان و طبیعت در مدرنیته وجود دارد در مفهوم توحید از میان می‌رود و این می‌تواند راه‌حلی باشد برای یک ژاپنی درگیر مدرنیزم و ماشینی‌شدن.
دکتر ساکورای در بخش دوم و در پاسخ به این سوال که نقش شریعتی و تفکرات او در خاورمیانه و منطقه چیست، افزود؛ معرفی شریعتی به خوانندگان ژاپنی دو ویژگی دارد: یکی کمک به نقد مدرنیزم و دیگری فهم اسلام و تصحیح افکار عمومی که تحت‌تاثیر رسانه‌ها و جنبش‌های بنیادگرایی اسلام را دین خشونت و جنگ می‌دانند. وی شناساندن مفهوم صحیح و درست اسلام را از طریق آرای شریعتی ممکن می‌داند. در میان تمامی تصوراتی که از اسلام وجود دارد مبنی بر جنگ‌طلبی، خشونت و تبعیت‌گرایی، گونه‌ای از اسلام که شریعتی شارح آن است گونه‌ای است مبتنی بر عقلانیت، عدالت، مساوات و دعوتی است به روشنگری. وی جنبش بهار عربی و آگاهی اسلامی دوسال اخیر را در راستای انقلاب اسلامی می‌داند و معتقد است این جنبش حرکتی مردمی است و نه سیاسی. مردم به دلیل فقر و نیازهای مالی دست به انقلاب نزده‌اند بلکه برای بازسازی جامعه و رهایی از فشارهای استبداد و استعمار و اعاده غرورشان بود که به خیابان‌ها آمدند. در دید ساکورای وضعیت موجود در خاورمیانه به دو مقصد می‌انجامد؛ یا به بنیادگرایی ختم می‌شود یا به دیکتاتوری و یکی از دغدغه‌های ایشان در دو سال اخیر نبود متفکرانی مانند شریعتی بوده است که گفتمانش بتواند آلترناتیوی باشد برای رهایی از این ملغمه مدرنیزم، نئولیبرالیزم و قدرت‌های مداخله‌جو مثل اسراییل که خود بذر تنش را در منطقه کاشته است. آثار شریعتی مختص به ایران نیست و صفت جهانی‌بودن افکار او این خصوصیت را به آن می‌بخشد که شاید بتواند برای ژاپن معلق میان سنت و مدرنیته و هم برای منطقه‌ای که میان سلطه استعمار نو و جست‌وجوی هویت سرگردان است، قابل تامل باشد. در خاتمه دکتر ساکورای افزود که کتاب‌های «تحلیلی از مناسک حج»، «هبوط در کویر» و «تشیع علوی، تشیع صفوی» را برای ترجمه‌های آتی از آثار شریعتی در نظر گرفته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.