دین و حیات جمعی
مقایسه اندیشه «هابرماس» و شریعتی
شریعتی و هابرماس هر دو به دستاوردهای علمی و تکنولوژیک غرب توجه نشان میدادند. هرچند، شریعتی عقیده داشت غرب گونه نامتوازنی از توسعه اجتماعی و فرهنگی را تجربه میکند و پیشرفت در علم و تکنولوژی با نوعی زوال ذاتی و انحطاط اخلاق و آزادی همراه است. وی به امکان ایجاد جامعهای بر پایه دین و عقلانیت ارتباطی باور داشت. به نظر او، دین نه رقیب خرد است و نه جایگزین آن. دین نه در ستیز با خرد است و نه در رقابت با او، بلکه در حقیقت، کاملکننده آن است و در نتیجه، دیندار باید رسالت دین و اهمیت خرد و طریقه صحیح بهکارگیری آنها را بداند. شریعتی تلاش کرد تا دین را از سنت جدا کند و مدعی بود ادیان آسمانی راستیناند اما سنت، تلفیقی از راستی و ناراستی است. اگرچه هابرماس و شریعتی ناقد سنت و مدرنیته بودند اما از هر دوی اینها برای بازسازی نظام فکریشان سود میجستند. شریعتی آرای خود را درون یک نظام دینی تعریف میکرد درحالیکه هابرماس در یک نظام سکولار. هابرماس همچنین میخواست تمام مذهبیون و سکولارها تحت لوای صبر و کنش ارتباطی در اداره جامعه همکاری داشته باشند. دینداران اجازه داشتند ارزشهای مذهبی را وارد گفتار معمول کنند و در صورت
تحقق یک فهم دوجانبه آن را به قانون بدل کنند. با همه اینها، هم شریعتی و هم هابرماس نظر مثبتی درباره آینده انسان داشتند.
دین و خرد
شریعتی در مقام نماینده انقلاب دینی ایران درصدد آشتی دادن تجربه اصلاحات و زندگی سنتی ایرانی بود و سعی میکرد جنبه پویایی به اسلام ببخشد تا بتواند در دوران مدرن پیروز شود. میرسپاسی میگوید (رک 2000، 117-116) «اگرچه شریعتی مدرنیته را در کشمکش با ایدئولوژی میداند اما ایدئولوژی اسلامی را از گزینهای صرفا روشنفکرانه به ضرورتی هستیشناختی برای انسان بدل کرده است.»
شریعتی مستقیما با اندیشه هابرماس درگیر نمیشود اما با این حال، تعهدی مشترک به نقد بنیادین جامعه و فرهنگ در گفتمان هر دوی آنها مشهود است. بهعنوان مثال، شریعتی رویکرد نقادانه را در ایران بنا نهاد و بسیاری از آرای اصلاحطلبان مذهبی ایرانی را عمیقا تحتتاثیر قرار داد. هابرماس با تکیه بر رویکرد نقادانه خود، نظریات بسیاری همچون مارکس، وبر و نسل اولیه مکتب فرانکفورت را بازخوانی کرد. شریعتی نیز با استفاده از یک متدولوژی نقادانه سنت و دین تاریخی را به چالش کشید. هابرماس ناقد مدرنیته، دولتهای مدرن و بحرانهایشان بود درحالیکه شریعتی نهتنها مدرنیته بلکه غربزدگی را نیز زیر سوال میبرد. این دو اندیشمند اساسا رویکردهای متفاوتی نسبت به سنت و مدرنیته داشتند. رویکرد نقادانه شریعتی پایه در توحید و ایدئولوژی اسلامی داشت در حالیکه هابرماس معتقد به عقلانیت خودبنیان بود. نقد هابرماس مورد مخالفت نئومارکسیستهای غربی، لیبرال دموکراتها و روحانیون بود و اندیشه شریعتی مخالفت مارکسیستها، سکولارها و سنتگرایان شرقی را برمیانگیخت.
نظریات اهالی مکتب فرانکفورت، مارکس و وبر عمدهترین تاثیرات را بر هابرماس داشتند. اگرچه او خود را یک مارکسیست میدانست اما همواره درگیر کشمکش میان دین و مدرنیته و خرد و ایمان بود.
هابرماس خیلی زود با نقد کلی مارکسیسم به طریقی منحصربهفرد و متفاوت به قصد خود نایل آمد. وی اعلام کرد علیتگذاری اقتصادی مارکسیسم کلاسیک بسیار خشک و سطحی است. او بیطرفی مارکس را در مساله آزادی به مثابه یک دغدغه اجتماعی دارای ابعاد انسانی نقد میکرد.
مارکس دین را نهادی اجتماعی میدانست و میگفت «دین افسوس یک فرد مظلوم است، قلب یک جهان بیقلب، چونان روح وضعیتهای بیروح.» اهالی مکتب فرانکفورت ابتدا به سمت نظریات مارکس در باب نقش دین در فضای جمعی کشیده شدند و سپس تحتتاثیر آرای وبر مبنی بر نقش اساسی دین در تحولات اجتماعی قرار گرفتند. شریعتی در نتیجه تاثیرات گرویچ، جامعهشناس فرانسوی، پذیرای برخی از جنبههای تئوری مارکس و وبر مثل مفهوم خودآگاهی انقلابی مارکس و اصلاحات دینی وبر شد. وی صراحتا اصل دکارتی «میاندیشم، پس هستم» را کنار گذاشت و حکم کامویی «عصیان میکنم، پس هستم» را جایگزین آن کرد. کامو عقیده دارد انسان معاصر نسبت به همه چیز بیگانه شده است. این انسان بیگانه شده نزدیکی و صمیمیت را بیشتر از هر زمانی احساس میکند و به این احساس محتاج است چراکه نزدیکان و جهان بیش از پیش از او بیگانه شدهاند (شریعتی، 1974: 15).
سنت و مدرنیته
هابرماس و شریعتی به این امید که انسان را به سمت رستگاری از وضعیت کنونیاش رهنمون شوند نقدهای فراوانی از مدرنیته کردهاند. هابرماس، برخلاف بنیانگذاران مکتب فرانکفورت که از رهایی انسان از قیود عقلانیت ابزاری و تکنولوژیک ناامید بودند و مدرنیته را قفسی فلزی میدانستند که انسان را اسیر کرده است، عقیده داشت که زیست جهان امکان ساخت فضایی خودبنیان از کنش ارتباطی - ورای قدرت سرمایهداری - را در اختیار انسان قرار میدهد. منظور هابرماس از کنش ارتباطی گونه خاصی از کنش و واکنش اجتماعی است که در آن هر یک از طرفین انتظار دارند اهداف مختلفشان از طریق اجماعی که حاصل گفتوگو و فهم متقابل است با هم هماهنگ شوند (هابرماس، 1990: 89). این امر بهخصوص با توجه به مفاهیم «دموکراسی مشورتی» و «رهایی» برای هابرماس نمونه برجستهای از ساختار دموکراتیک در جامعه است. اگرچه ریکور (1981: 97) آرای هابرماس در این زمینهها را به چالش کشید که:
اگر کشش به رهایی در همان زمینهای بررسی نشود که علوم هرمنوتیکی تاریخی و کنش ارتباطی، نتیجه آن چیزی پوچ و انتزاعی خواهد بود. اما اگر اینگونه باشد آیا نقد کجرویها میتواند از تجربه ارتباطی، از جایی که آغازیده، جایی که حقیقی است، مجزا شود؟ وظیفه هرمنوتیک سنت یادآوری به نقد ایدئولوژی است که انسان میتواند رهایی یابد و بر مبنای باز تفسیر خلاقانه از میراث فرهنگیاش انتظار ارتباطی بیحدومرز را داشته باشد. اگر تجربهای خواه محدود یا ناقص از ارتباط نداشته باشیم، چگونه میتوانیم خواهان سیطره آن بر انسان در هر سطح از ساختار اجتماعی باشیم؟
هابرماس ناقد ماحصل مدرنیته بود بهخصوص از دریچه آنچه خود عقلانیت هدف محور «سیستم» اجتماعی مینامید. سیستم در اندیشه هابرماس به عقلانیت ابزاریای اشاره دارد که فضای اقتصادی و بوروکراتیکی را میسازد که در آن پول و قدرت روابط اجتماعی را کنترل میکنند چراکه شاخصههای اصلی کنش اجتماعی هستند. هابرماس میگوید: «رسانه حوزه عمومی را به وجود میآورد و بر آن تسلط دارد. این حوزه در عرصهای به وجود میآید که پس از نفوذ قدرت در آن نزاعی صورت میگیرد - نزاعی که اهداف استراتژیک باید تا حد امکان مخفی باقی بماند - برای اعمال نفوذ و کنترل جریان ارتباطی که در رفتارهای این حوزه اثرگذار است.»
هابرماس در تقابل با عقلانیت هدفگرای سیستم اجتماعی سعی داشت زیست جهان را چونان صحنهای ببیند که پروژه مدرن با وجود تهدیدات و استثمارهای روزافزون سیستم بتواند در آن به تکامل برسد. هابرماس (مثل وبر) عقیده داشت دو گونه عقلانیت در مدرنیته وجود دارد: عقلانیت مثبت و منفی. عقلانیت منفی همان سلطه بوروکراسی و تکنوکراسی است که انسان را در قفسی فلزی اسیر کرده است. وبر میگوید: من حتی با بهکارگیری عظیمترین شکیبایی روشنفکرانه و معنوی قادر به تحمل این تغییرات در اولویتبندی مسایل مهم جهانی نیستم. بزرگترین مسایل بشری که توانایی منقلب کردن فرد را دارند اکنون در سودآوری اقتصادی و تکنیکال خلاصه و بدل به مباحث اصلی رشتههای علمیای مثل اقتصاد شدهاند (مارکوزه، 1968: 202).
تفاوت درک وبر و هابرماس از عقلانیت در این امر نهفته است که عقلانیت مثبت وبر درون فضای سیستم جای دارد در حالیکه هابرماس آن را در فضای فرهنگ و زیست جهان قرار میدهد. به عقیده وبر، در آغاز دوران روشنگری، عقلانیت مثبت جامعه را از سلطه برخی تاثیرات کهن مثل متافیزیک و خرافات دینی رهایی میبخشد. وی در ادامه میگوید که عقلانیت منفی با همدستی خود ما و ایجاد خودبیگانگی بهتدریج جای این عقلانیت را میگیرد و تا اعمال نفوذ و سلطه بر جامعه پیش میرود. به عقیده هابرماس، استثمار کنش ارتباطی توسط سیستم، به دلیل جایگاهش در زیست جهان مانع از تحقق زندگی کامل، پرمعنا و آزاد برای انسان میشود و پایههای فهم متقابل (که بنیان نهاد دموکراسی است) را تخریب میکند. در حقیقت، نتیجه عقلانیت منفی، نارضایتی از توسعه عقلانیت ابزاری و فقدان زمینهای قوی برای بنای جامعه سنتی است. به عقیده وحدت (2002: 226) نارضایتی زیرگروه نخست میتواند آن چیزی باشد که وبر «فقدان آزادی» مینامد و در نهادها و محیطهای جمعی غیرشخصی و رسمی جامعه، که وبر تشبیه قفس فلزی را در موردشان بهکار میبرد، خود را نشان میدهد. نمایندگان مدرنیته در تلاش برای رسیدن به ذهنیت دست به عینیسازی طبیعت زدهاند و عقلانیت ابزاری را از طریق خردگرایی، بوروکراسی و شیانگاری بسط دادهاند و با این کار آزادیای را که بهدنبالش بودند از دست دادند. نارضایتی از نوع دوم همانی است که وبر «فقدان معنا» و هگل «پوچی» مینامد. در تحلیل هگل، جداسازی اخلاق از منبع ابرانسانیاش (یعنی همان کاری که کانت و پیروانش کردند) آن را پوچ و بیمعنا میکند. از دید وبر، سرخوردگی و عدم ایمان به یک منبع فرهنگی قائم به ذات و متعالی به کتمان تمامی باورها و حس فقدان معنا انجامیده است (هابرماس، 1981: 47-44). شاید معنا بیرون از ماست و به ما وانهاده شده ولی قادر به ارضای نیازهای وجودی خویش نیستیم. در مقابل هابرماس در دو جلد از «نظریه کنش ارتباطی» آورده است که ما در حقیقت قادر به ارضای نیاز وجودیمان به معنا هستیم و به مدد همین امر در پی بازسازی پروژه مدرنیته و رهاسازی آن از کنترل عقلانیت ابزاری و گسترش حوزه قدرت کنش ارتباطی و زیست جهان بود. میل به بازسازی مدرنیته از طریق درک صحیح طبیعت و اهمیت زیست جهان بود که هابرماس را قادر میکرد (دستکم در اندیشه متاخرش) تا اهمیت دین را حتی در جوامع مدرن درک کند. هابرماس در مطالعات اخیرش به این نتیجه رسیده بود که اگرچه مدرنیته در زمینههای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی پیشرفتهایی بهدنبال داشته است اما با دور کردن سنت و عناصر متافیزیکی از فرد، خلا در هویت و مسیر انسان باقی گذاشته است. هابرماس برخلاف شریعتی نوعی پویایی ثانوی برای مدرنیته قایل است و از جنبه رهاییبخشی جهانی آن دفاع میکند. مدرنیته اروپایی قادر به ارایه ساختاری جامع برای باقی جهان نیست چراکه از غلبه بر تضادهای درونی خود عاجز است. تلاش هابرماس برای ترسیم راهحلی ناب برای تمام جهان به بیراهه میرود چراکه خود را با فرهنگها و تمدنهای گوناگون وفق نداده است. نظریه او تمدن غربی را به اشتباه در مرکز جهان و سایرین را در حاشیه قرار میدهد.
شریعتی با تفکیک جنبههای مختلف مدرنیته نقدی ریشهای از آن ارایه میدهد که تا حدودی نزدیک به رویکرد نیچه، هایدگر، فوکو، دریدا و لیوتار است. در مصاحبهای که هشتم فوریه 2010با منوچهری داشتم وی شریعتی را به دلیل تلاشاش در معرفی اسلام در مقام یک ایدئولوژی رهایی بخش و نه مدرن یک متفکر مدرن میدانست. شریعتی تلاش نمیکرد تا قرآن را با عقل مدرن سازگار کند بلکه بهدنبال مواجهه این دو بود. او سنتگرا هم نبود. تکیه او بر تجربه اخیر اسلامی پایه در سنتگراییاش نداشت. وی این تجربه را عصیان تاریخی یک نظریه جهانی میدانست که نهتنها در مخالفت با ظلم بود بلکه زمینه مناسبی برای گسترش نظری مخالفت عملی با ظلم بود. ذهن هماره پرسشگر او به سمت نقد تفکر معاصر غربی و همزمان آموختن از آن میرود. منوچهری میگوید هنوز در ایران مطالعه قابل توجهی در باب مقایسه آرای متفکران ایرانی و غربی انجام نشده است و برقراری یک گفتمان جدید بر پایه نظریات شریعتی و هابرماس با موضوع نقش دین در زندگی میتواند به نتایج مقبولی بینجامد.
میتوان رویکرد شریعتی و هابرماس را در تجربه منحصر به فردشان از مدرنیته و شرایط اجتماعی- سیاسیشان فهم کرد.
نقد هابرماس از مدرنیته تحتتاثیر جنبههای متفاوت جامعه آلمانی از جمله مساله نازیسم بود. او سعی میکرد عواملی را که به ظهور نازیسم منتهی شد تحلیل کرده و شرایطی به وجود آورد که از بازتولید چنین رخدادی اجتناب شود. هابرماس مدرنیته را ساختاری جامع و فلسفهای جهانی میدانست.
منتقدان فرانسوی هابرماس حاضرند برای اجتناب از فلسفه جهانشمول، از فلسفه لیبرال و از هابرماسی که به فلسفه جهانشمول چسبیده تا از سیاست لیبرال حمایت کند چشمپوشی کنند. این نقدها مشکوکند که مطالعه صلاحیت ارتباطی بتواند آنچه فلسفه متعالی (یعنی همان ارایه مفهومی جهانشمول) در آن موفق نبود را به انجام برساند (رورتی، 1985: 164-162).
هابرماس از طریق تعامل در پی برقراری ساختار جامعی بود که کنش ارتباطی را تحقق بخشد؛ کنشی که هنجارهای اجماعی که رفتارهای دوجانبه را تعریف میکنند و باید توسط دستکم دو سوژه کنشگر فهم و شناسایی شوند را در سلطه خود دارد. هنجارهای اجتماعی از طریق قانون به اجرا درمیآیند. معنای آنها در ارتباط زبانی روزمره عینیت مییابد. هابرماس خودآگاهی را در مقام آزادی در ردای ساختار جهانی میدید. وی بهدنبال نظامی جهانی بر پایه عقلانیت غربی برای حفاظت از حقوقبشر در تمام دنیا بود. بهعنوان مثال، میگفت «ما صراحتا با استفاده از فهم غربیمان از جهان معنایی برای جهانیت مییابیم. در بیان معنای آن بهتر است مقایسهای با فهم اسطورهای جهان داشته باشیم.» تحلیل فوق ناقص و یکجانبه است. هابرماس ماتریالیسم تاریخی را بر پایه یک ارزش بازسازی کرد و آن ارزش خودش بود. وی تاکید بسیاری بر نظریه خود داشت تا از این راه بتواند به ما ثابت کند ارزش او بهترین و والاترین ارزشهاست. وی تلاش کرد مفهوم ذهنیتگرایی را متزلزل کند و حقیقت و اجماع جدیدی بیافریند که پایه در رهایی منعکس در جوهره تعامل یا کنش ارتباطی دارد.
میخواهم بگویم هابرماس تحلیل سهگانهای در مفهوم تعامل انجام داده است: نخست اینکه درست نیست تعامل را همسطح یا پایینتر از کنش بدانیم. دوم اینکه نباید کنش را معادل یا کمتر از کنش ارتباطی بدانیم. و در آخر اینکه اشتباه خواهد بود اگر فرض کنیم کنش ارتباطی میتواند تنها در سطح هنجارها آزموده شود.
شریعتی برخی جنبههای مدرنیته مثل علم، تکنولوژی و رویکرد انتقادی را باارزش میدانست. او برخلاف هابرماس برخی موقعیتهای جامعه ایران قبل از انقلاب را در نظر میگیرد که مثلثی از یک استبداد سکولار محلی، استثمار نوین غربی و سنت مقید است. وی این موقعیت را مثلث شیطانی زر، زور و تزویر مینامد. شریعتی بارها به تجربیات تلخی که آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین از مدرنیته داشتهاند، اشاره میکند. به عقیده او، مدرنیته نهتنها تجربهای رهاییبخش برای کشورهای فقیر نبوده بلکه تجارب فاجعهباری برایشان بوده است. پروژه مدرنیته بیهویتی، از خودبیگانگی و تحقیر برای کشورهای غیرغربی بههمراه داشته و از درک حقوق کشورهای محروم عاجز بوده است.
شریعتی بورژوازی، علمگرایی و ماشینیشدن را از پیامدهای مدرنیته میداند. در حقیقت، مدرنیته همان قفس فلزی است که به از خودبیگانگی انسان و نفی اصالت و تنوع میانجامد. به نظر شریعتی و مارکوزه مدرنیته و جهانی شدن عبارت از پرت کردن انسان به درون قالب ذکاوت و ویران کردن تنوع و تبدیل آنها به موجوداتی تک بعدی است. به عقیده مارکوزه، عقلانیت تکنولوژیک زندگی روزمره را استثمار کرده و با تحمیل قوانین و ساختارهای تکنولوژیک بر افکار و اعمال فرد تمامی آزادی و فردیتاش را از او میگیرد. شریعتی نیز به تبعیت از مارکوزه میگوید امپریالیسم جهانی، استثمار فرهنگی و سنتزدایی از دل ماشینی شدن بیرون میآیند که خود نوعی نفوذ مصرفگرایی غربی به بازارها و کشورهای جدید است. در حالیکه هابرماس به شیوه خود بهدنبال حل بحرانهای مدرنیته است، شریعتی (و پستمدرنها) میگوید نمیتوان مسایل مدرنیته را از درون سازوکار خود حل و فصل کرد. پیشنهاد شریعتی برای نجات مسلمانان از بحران مدرنیته «بازگشت به خویشتن» است.
این راهحل نمونه بارز جزیینگری و نقطه مقابل مدرنیته جهانی هابرماس است. شریعتی میگوید: «ما باید روی پای خودمان بایستیم. باید از منابع فرهنگی خودمان تغذیه کنیم. باید به خویشتن برگردیم. باید از حالت گیجی غرقشدن منفعلانه در مدلها و ارزشهای فرهنگی غرب بیرون بیاییم. این تنها نقطه آغاز است.» شریعتی استراتژی خود را در کشورهای مسلمان بسط میدهد و مرگ زودهنگام او زمان زیادی برای عمومیتبخشیدن به نظریاتش و ایجاد یک پروژه جامع برای بشریت باقی نمیگذارد. اما با این حال، علی شریعتی به شخصیتی جهانی بدل گشته است که نظریات و نوشتههایش در خارج از مرزهای ایران مطالعه، بررسی و مورد بحث واقع میشوند. طرحهای او برای آزادی بشر، از جمله گفتمان ادیان ابراهیمی و گفتوگوی تمدنها که از جانب اصلاحگرایان دینی ایران دستکم گرفته شده و از جانب اندیشمندان ایرانی و سازمانهای جهانی (از جمله سازمان ملل) حمایت شدهاند، طرحهایی خاص خود شریعتی به حساب میآیند.
در مصاحبهای که با احسان شریعتی (فرزند علی شریعتی) در بیستوسوم فوریه 2010 داشتم وی عقیده داشت که علی شریعتی مدرنیته تکنوکرات غربی را در طرحهای اجتماعی اقتصادیاش نقد میکند و با نظر به نیچه، نوعی هیچانگاری مخرب در روند مدرنیته میبیند. ایدئولوژی در تفکر شریعتی نظریه نقادانه وضع موجود است که دین را از خرافات تاریخی جدا ساخته و به بنیادهای اصلیاش در سنت قرآن و پیامبر بازمیگرداند. از دیگر سو، هابرماس به مدرنیته خوشبین است و آن را پروژهای ناتمام میداند. شریعتی و هابرماس با وجود تمامی تفاوتهایشان تلقی یکسانی از تکنولوژی و علم در مقام ایدئولوژی دارند و هر دو خواستار برقراری گفتمان در فضایی عمومی هستند و نظریههای سنتی را از نظریههای نقادانه تفکیک میکنند و برای رهایی میکوشند. به عقیده من، «تفکیک دین رهاییبخش از دین تاریخی»، «بازگشت به طریق اسلام»، «نفی زر، زور و تزویر»، «حمایت از عرفان، برابری و آزادی» و «رهایی از زندان خویشتن» که از سوی شریعتی مطرح شدند توانایی رقابت با طرحهای هابرماس را - خاصه در کشورهای خاورمیانه - دارند. ولی طرح «نفی بورژوازی، علمگرایی و ماشینیشدن» و «محکومکردن جدایی علم، اخلاق و هنر» از سوی شریعتی میتواند مکمل نقد هابرماس از خوشبینی به رهایی بشر باشد. هابرماس نیز مانند شریعتی میگوید: آگاهی تکنوکراتیک به معنای بریدن از یک وضعیت اخلاقی نیست بلکه سرکوب «اخلاق» به مثابه بخشی از زندگی است. طرز تفکر معمول و خوشبینانه به چارچوب بیروحی از تعامل در زبان روزمره میانجامد که در آن، سلطه و ایدئولوژی تنها در صورت ارتباطی ناقص ظهور مییابند و قابل شناسایی و از بین بردن هستند. شریعتی راه سومی برای جامعه ایران پیشنهاد میکند - همان توحید - که با رویکرد عجولانه انقلابی و محافظهکارانه تفاوت دارد. در حقیقت، گزینه سوم سنتز کارآمدی از اسلام تاریخی و مدرنیته به شیوه غربی است. و گزینهای است که برای کاپیتالیسم غربی، سوسیالیسم مارکسیستی، غربیسازی جوامع و نفی مدرنیته مطرح است. این نظریهپردازان اسلامی عقیده دارند لازم است مسلمانان با تکیه بر میراثشان آیندهای مدرن بسازند اما با پایههایی استوار بر تاریخ و ارزشهای اسلامی خودشان. هابرماس در آثار اولیه خود دین را منشأ یکی از مشکلات درونی مدرنیته میداند اما در آثار اخیرش دین را بهمثابه منبع اساسی یک حیات نیکو میداند. وی در سخنرانیاش در سال 2002 در دانشگاه تهران میگوید اعتقاد دارد دین از عرصه فضای عمومی ناپدید نشده است و این تاثیر بسزایی در آرای سیاسی جمعی دارد. وی بدون شک به بازگشت دین به فضای عمومی پی برده و میداند که این امر اثر عمیقی بر اوضاع اجتماعی و سیاسی دارد و خواهد داشت. واضح است که شریعتی و هابرماس سیاستی مبنی بر گریز از خشونت و ارتقای آگاهی عمومی پیشه کردهاند و عقیده دارند انسانها باید آزادانه ایمانشان را انتخاب کنند چراکه ایمان هیچگاه با اکراه پذیرفته نمیشود و به آسانی نمیتوان آن را اجبار کرد. در چنین جوامعی اخلاق باید با ارزشهای خود سنجیده شود چراکه بیاحترامی به اخلاق بهمثابه خشونتورزی در قبال دین است.
[*]"Religion and Public Life: The Views of Habermas and Shariati Compared", Masoumeh Bahram, Habermas, Religion and Public Life: Religion and Secular Worldviews in European and Iranian Thought, London Academy of Iranian Studies, 2012, P. 281-296.
دین و خرد
شریعتی در مقام نماینده انقلاب دینی ایران درصدد آشتی دادن تجربه اصلاحات و زندگی سنتی ایرانی بود و سعی میکرد جنبه پویایی به اسلام ببخشد تا بتواند در دوران مدرن پیروز شود. میرسپاسی میگوید (رک 2000، 117-116) «اگرچه شریعتی مدرنیته را در کشمکش با ایدئولوژی میداند اما ایدئولوژی اسلامی را از گزینهای صرفا روشنفکرانه به ضرورتی هستیشناختی برای انسان بدل کرده است.»
شریعتی مستقیما با اندیشه هابرماس درگیر نمیشود اما با این حال، تعهدی مشترک به نقد بنیادین جامعه و فرهنگ در گفتمان هر دوی آنها مشهود است. بهعنوان مثال، شریعتی رویکرد نقادانه را در ایران بنا نهاد و بسیاری از آرای اصلاحطلبان مذهبی ایرانی را عمیقا تحتتاثیر قرار داد. هابرماس با تکیه بر رویکرد نقادانه خود، نظریات بسیاری همچون مارکس، وبر و نسل اولیه مکتب فرانکفورت را بازخوانی کرد. شریعتی نیز با استفاده از یک متدولوژی نقادانه سنت و دین تاریخی را به چالش کشید. هابرماس ناقد مدرنیته، دولتهای مدرن و بحرانهایشان بود درحالیکه شریعتی نهتنها مدرنیته بلکه غربزدگی را نیز زیر سوال میبرد. این دو اندیشمند اساسا رویکردهای متفاوتی نسبت به سنت و مدرنیته داشتند. رویکرد نقادانه شریعتی پایه در توحید و ایدئولوژی اسلامی داشت در حالیکه هابرماس معتقد به عقلانیت خودبنیان بود. نقد هابرماس مورد مخالفت نئومارکسیستهای غربی، لیبرال دموکراتها و روحانیون بود و اندیشه شریعتی مخالفت مارکسیستها، سکولارها و سنتگرایان شرقی را برمیانگیخت.
نظریات اهالی مکتب فرانکفورت، مارکس و وبر عمدهترین تاثیرات را بر هابرماس داشتند. اگرچه او خود را یک مارکسیست میدانست اما همواره درگیر کشمکش میان دین و مدرنیته و خرد و ایمان بود.
هابرماس خیلی زود با نقد کلی مارکسیسم به طریقی منحصربهفرد و متفاوت به قصد خود نایل آمد. وی اعلام کرد علیتگذاری اقتصادی مارکسیسم کلاسیک بسیار خشک و سطحی است. او بیطرفی مارکس را در مساله آزادی به مثابه یک دغدغه اجتماعی دارای ابعاد انسانی نقد میکرد.
مارکس دین را نهادی اجتماعی میدانست و میگفت «دین افسوس یک فرد مظلوم است، قلب یک جهان بیقلب، چونان روح وضعیتهای بیروح.» اهالی مکتب فرانکفورت ابتدا به سمت نظریات مارکس در باب نقش دین در فضای جمعی کشیده شدند و سپس تحتتاثیر آرای وبر مبنی بر نقش اساسی دین در تحولات اجتماعی قرار گرفتند. شریعتی در نتیجه تاثیرات گرویچ، جامعهشناس فرانسوی، پذیرای برخی از جنبههای تئوری مارکس و وبر مثل مفهوم خودآگاهی انقلابی مارکس و اصلاحات دینی وبر شد. وی صراحتا اصل دکارتی «میاندیشم، پس هستم» را کنار گذاشت و حکم کامویی «عصیان میکنم، پس هستم» را جایگزین آن کرد. کامو عقیده دارد انسان معاصر نسبت به همه چیز بیگانه شده است. این انسان بیگانه شده نزدیکی و صمیمیت را بیشتر از هر زمانی احساس میکند و به این احساس محتاج است چراکه نزدیکان و جهان بیش از پیش از او بیگانه شدهاند (شریعتی، 1974: 15).
سنت و مدرنیته
هابرماس و شریعتی به این امید که انسان را به سمت رستگاری از وضعیت کنونیاش رهنمون شوند نقدهای فراوانی از مدرنیته کردهاند. هابرماس، برخلاف بنیانگذاران مکتب فرانکفورت که از رهایی انسان از قیود عقلانیت ابزاری و تکنولوژیک ناامید بودند و مدرنیته را قفسی فلزی میدانستند که انسان را اسیر کرده است، عقیده داشت که زیست جهان امکان ساخت فضایی خودبنیان از کنش ارتباطی - ورای قدرت سرمایهداری - را در اختیار انسان قرار میدهد. منظور هابرماس از کنش ارتباطی گونه خاصی از کنش و واکنش اجتماعی است که در آن هر یک از طرفین انتظار دارند اهداف مختلفشان از طریق اجماعی که حاصل گفتوگو و فهم متقابل است با هم هماهنگ شوند (هابرماس، 1990: 89). این امر بهخصوص با توجه به مفاهیم «دموکراسی مشورتی» و «رهایی» برای هابرماس نمونه برجستهای از ساختار دموکراتیک در جامعه است. اگرچه ریکور (1981: 97) آرای هابرماس در این زمینهها را به چالش کشید که:
اگر کشش به رهایی در همان زمینهای بررسی نشود که علوم هرمنوتیکی تاریخی و کنش ارتباطی، نتیجه آن چیزی پوچ و انتزاعی خواهد بود. اما اگر اینگونه باشد آیا نقد کجرویها میتواند از تجربه ارتباطی، از جایی که آغازیده، جایی که حقیقی است، مجزا شود؟ وظیفه هرمنوتیک سنت یادآوری به نقد ایدئولوژی است که انسان میتواند رهایی یابد و بر مبنای باز تفسیر خلاقانه از میراث فرهنگیاش انتظار ارتباطی بیحدومرز را داشته باشد. اگر تجربهای خواه محدود یا ناقص از ارتباط نداشته باشیم، چگونه میتوانیم خواهان سیطره آن بر انسان در هر سطح از ساختار اجتماعی باشیم؟
هابرماس ناقد ماحصل مدرنیته بود بهخصوص از دریچه آنچه خود عقلانیت هدف محور «سیستم» اجتماعی مینامید. سیستم در اندیشه هابرماس به عقلانیت ابزاریای اشاره دارد که فضای اقتصادی و بوروکراتیکی را میسازد که در آن پول و قدرت روابط اجتماعی را کنترل میکنند چراکه شاخصههای اصلی کنش اجتماعی هستند. هابرماس میگوید: «رسانه حوزه عمومی را به وجود میآورد و بر آن تسلط دارد. این حوزه در عرصهای به وجود میآید که پس از نفوذ قدرت در آن نزاعی صورت میگیرد - نزاعی که اهداف استراتژیک باید تا حد امکان مخفی باقی بماند - برای اعمال نفوذ و کنترل جریان ارتباطی که در رفتارهای این حوزه اثرگذار است.»
هابرماس در تقابل با عقلانیت هدفگرای سیستم اجتماعی سعی داشت زیست جهان را چونان صحنهای ببیند که پروژه مدرن با وجود تهدیدات و استثمارهای روزافزون سیستم بتواند در آن به تکامل برسد. هابرماس (مثل وبر) عقیده داشت دو گونه عقلانیت در مدرنیته وجود دارد: عقلانیت مثبت و منفی. عقلانیت منفی همان سلطه بوروکراسی و تکنوکراسی است که انسان را در قفسی فلزی اسیر کرده است. وبر میگوید: من حتی با بهکارگیری عظیمترین شکیبایی روشنفکرانه و معنوی قادر به تحمل این تغییرات در اولویتبندی مسایل مهم جهانی نیستم. بزرگترین مسایل بشری که توانایی منقلب کردن فرد را دارند اکنون در سودآوری اقتصادی و تکنیکال خلاصه و بدل به مباحث اصلی رشتههای علمیای مثل اقتصاد شدهاند (مارکوزه، 1968: 202).
تفاوت درک وبر و هابرماس از عقلانیت در این امر نهفته است که عقلانیت مثبت وبر درون فضای سیستم جای دارد در حالیکه هابرماس آن را در فضای فرهنگ و زیست جهان قرار میدهد. به عقیده وبر، در آغاز دوران روشنگری، عقلانیت مثبت جامعه را از سلطه برخی تاثیرات کهن مثل متافیزیک و خرافات دینی رهایی میبخشد. وی در ادامه میگوید که عقلانیت منفی با همدستی خود ما و ایجاد خودبیگانگی بهتدریج جای این عقلانیت را میگیرد و تا اعمال نفوذ و سلطه بر جامعه پیش میرود. به عقیده هابرماس، استثمار کنش ارتباطی توسط سیستم، به دلیل جایگاهش در زیست جهان مانع از تحقق زندگی کامل، پرمعنا و آزاد برای انسان میشود و پایههای فهم متقابل (که بنیان نهاد دموکراسی است) را تخریب میکند. در حقیقت، نتیجه عقلانیت منفی، نارضایتی از توسعه عقلانیت ابزاری و فقدان زمینهای قوی برای بنای جامعه سنتی است. به عقیده وحدت (2002: 226) نارضایتی زیرگروه نخست میتواند آن چیزی باشد که وبر «فقدان آزادی» مینامد و در نهادها و محیطهای جمعی غیرشخصی و رسمی جامعه، که وبر تشبیه قفس فلزی را در موردشان بهکار میبرد، خود را نشان میدهد. نمایندگان مدرنیته در تلاش برای رسیدن به ذهنیت دست به عینیسازی طبیعت زدهاند و عقلانیت ابزاری را از طریق خردگرایی، بوروکراسی و شیانگاری بسط دادهاند و با این کار آزادیای را که بهدنبالش بودند از دست دادند. نارضایتی از نوع دوم همانی است که وبر «فقدان معنا» و هگل «پوچی» مینامد. در تحلیل هگل، جداسازی اخلاق از منبع ابرانسانیاش (یعنی همان کاری که کانت و پیروانش کردند) آن را پوچ و بیمعنا میکند. از دید وبر، سرخوردگی و عدم ایمان به یک منبع فرهنگی قائم به ذات و متعالی به کتمان تمامی باورها و حس فقدان معنا انجامیده است (هابرماس، 1981: 47-44). شاید معنا بیرون از ماست و به ما وانهاده شده ولی قادر به ارضای نیازهای وجودی خویش نیستیم. در مقابل هابرماس در دو جلد از «نظریه کنش ارتباطی» آورده است که ما در حقیقت قادر به ارضای نیاز وجودیمان به معنا هستیم و به مدد همین امر در پی بازسازی پروژه مدرنیته و رهاسازی آن از کنترل عقلانیت ابزاری و گسترش حوزه قدرت کنش ارتباطی و زیست جهان بود. میل به بازسازی مدرنیته از طریق درک صحیح طبیعت و اهمیت زیست جهان بود که هابرماس را قادر میکرد (دستکم در اندیشه متاخرش) تا اهمیت دین را حتی در جوامع مدرن درک کند. هابرماس در مطالعات اخیرش به این نتیجه رسیده بود که اگرچه مدرنیته در زمینههای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی پیشرفتهایی بهدنبال داشته است اما با دور کردن سنت و عناصر متافیزیکی از فرد، خلا در هویت و مسیر انسان باقی گذاشته است. هابرماس برخلاف شریعتی نوعی پویایی ثانوی برای مدرنیته قایل است و از جنبه رهاییبخشی جهانی آن دفاع میکند. مدرنیته اروپایی قادر به ارایه ساختاری جامع برای باقی جهان نیست چراکه از غلبه بر تضادهای درونی خود عاجز است. تلاش هابرماس برای ترسیم راهحلی ناب برای تمام جهان به بیراهه میرود چراکه خود را با فرهنگها و تمدنهای گوناگون وفق نداده است. نظریه او تمدن غربی را به اشتباه در مرکز جهان و سایرین را در حاشیه قرار میدهد.
شریعتی با تفکیک جنبههای مختلف مدرنیته نقدی ریشهای از آن ارایه میدهد که تا حدودی نزدیک به رویکرد نیچه، هایدگر، فوکو، دریدا و لیوتار است. در مصاحبهای که هشتم فوریه 2010با منوچهری داشتم وی شریعتی را به دلیل تلاشاش در معرفی اسلام در مقام یک ایدئولوژی رهایی بخش و نه مدرن یک متفکر مدرن میدانست. شریعتی تلاش نمیکرد تا قرآن را با عقل مدرن سازگار کند بلکه بهدنبال مواجهه این دو بود. او سنتگرا هم نبود. تکیه او بر تجربه اخیر اسلامی پایه در سنتگراییاش نداشت. وی این تجربه را عصیان تاریخی یک نظریه جهانی میدانست که نهتنها در مخالفت با ظلم بود بلکه زمینه مناسبی برای گسترش نظری مخالفت عملی با ظلم بود. ذهن هماره پرسشگر او به سمت نقد تفکر معاصر غربی و همزمان آموختن از آن میرود. منوچهری میگوید هنوز در ایران مطالعه قابل توجهی در باب مقایسه آرای متفکران ایرانی و غربی انجام نشده است و برقراری یک گفتمان جدید بر پایه نظریات شریعتی و هابرماس با موضوع نقش دین در زندگی میتواند به نتایج مقبولی بینجامد.
میتوان رویکرد شریعتی و هابرماس را در تجربه منحصر به فردشان از مدرنیته و شرایط اجتماعی- سیاسیشان فهم کرد.
نقد هابرماس از مدرنیته تحتتاثیر جنبههای متفاوت جامعه آلمانی از جمله مساله نازیسم بود. او سعی میکرد عواملی را که به ظهور نازیسم منتهی شد تحلیل کرده و شرایطی به وجود آورد که از بازتولید چنین رخدادی اجتناب شود. هابرماس مدرنیته را ساختاری جامع و فلسفهای جهانی میدانست.
منتقدان فرانسوی هابرماس حاضرند برای اجتناب از فلسفه جهانشمول، از فلسفه لیبرال و از هابرماسی که به فلسفه جهانشمول چسبیده تا از سیاست لیبرال حمایت کند چشمپوشی کنند. این نقدها مشکوکند که مطالعه صلاحیت ارتباطی بتواند آنچه فلسفه متعالی (یعنی همان ارایه مفهومی جهانشمول) در آن موفق نبود را به انجام برساند (رورتی، 1985: 164-162).
هابرماس از طریق تعامل در پی برقراری ساختار جامعی بود که کنش ارتباطی را تحقق بخشد؛ کنشی که هنجارهای اجماعی که رفتارهای دوجانبه را تعریف میکنند و باید توسط دستکم دو سوژه کنشگر فهم و شناسایی شوند را در سلطه خود دارد. هنجارهای اجتماعی از طریق قانون به اجرا درمیآیند. معنای آنها در ارتباط زبانی روزمره عینیت مییابد. هابرماس خودآگاهی را در مقام آزادی در ردای ساختار جهانی میدید. وی بهدنبال نظامی جهانی بر پایه عقلانیت غربی برای حفاظت از حقوقبشر در تمام دنیا بود. بهعنوان مثال، میگفت «ما صراحتا با استفاده از فهم غربیمان از جهان معنایی برای جهانیت مییابیم. در بیان معنای آن بهتر است مقایسهای با فهم اسطورهای جهان داشته باشیم.» تحلیل فوق ناقص و یکجانبه است. هابرماس ماتریالیسم تاریخی را بر پایه یک ارزش بازسازی کرد و آن ارزش خودش بود. وی تاکید بسیاری بر نظریه خود داشت تا از این راه بتواند به ما ثابت کند ارزش او بهترین و والاترین ارزشهاست. وی تلاش کرد مفهوم ذهنیتگرایی را متزلزل کند و حقیقت و اجماع جدیدی بیافریند که پایه در رهایی منعکس در جوهره تعامل یا کنش ارتباطی دارد.
میخواهم بگویم هابرماس تحلیل سهگانهای در مفهوم تعامل انجام داده است: نخست اینکه درست نیست تعامل را همسطح یا پایینتر از کنش بدانیم. دوم اینکه نباید کنش را معادل یا کمتر از کنش ارتباطی بدانیم. و در آخر اینکه اشتباه خواهد بود اگر فرض کنیم کنش ارتباطی میتواند تنها در سطح هنجارها آزموده شود.
شریعتی برخی جنبههای مدرنیته مثل علم، تکنولوژی و رویکرد انتقادی را باارزش میدانست. او برخلاف هابرماس برخی موقعیتهای جامعه ایران قبل از انقلاب را در نظر میگیرد که مثلثی از یک استبداد سکولار محلی، استثمار نوین غربی و سنت مقید است. وی این موقعیت را مثلث شیطانی زر، زور و تزویر مینامد. شریعتی بارها به تجربیات تلخی که آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین از مدرنیته داشتهاند، اشاره میکند. به عقیده او، مدرنیته نهتنها تجربهای رهاییبخش برای کشورهای فقیر نبوده بلکه تجارب فاجعهباری برایشان بوده است. پروژه مدرنیته بیهویتی، از خودبیگانگی و تحقیر برای کشورهای غیرغربی بههمراه داشته و از درک حقوق کشورهای محروم عاجز بوده است.
شریعتی بورژوازی، علمگرایی و ماشینیشدن را از پیامدهای مدرنیته میداند. در حقیقت، مدرنیته همان قفس فلزی است که به از خودبیگانگی انسان و نفی اصالت و تنوع میانجامد. به نظر شریعتی و مارکوزه مدرنیته و جهانی شدن عبارت از پرت کردن انسان به درون قالب ذکاوت و ویران کردن تنوع و تبدیل آنها به موجوداتی تک بعدی است. به عقیده مارکوزه، عقلانیت تکنولوژیک زندگی روزمره را استثمار کرده و با تحمیل قوانین و ساختارهای تکنولوژیک بر افکار و اعمال فرد تمامی آزادی و فردیتاش را از او میگیرد. شریعتی نیز به تبعیت از مارکوزه میگوید امپریالیسم جهانی، استثمار فرهنگی و سنتزدایی از دل ماشینی شدن بیرون میآیند که خود نوعی نفوذ مصرفگرایی غربی به بازارها و کشورهای جدید است. در حالیکه هابرماس به شیوه خود بهدنبال حل بحرانهای مدرنیته است، شریعتی (و پستمدرنها) میگوید نمیتوان مسایل مدرنیته را از درون سازوکار خود حل و فصل کرد. پیشنهاد شریعتی برای نجات مسلمانان از بحران مدرنیته «بازگشت به خویشتن» است.
این راهحل نمونه بارز جزیینگری و نقطه مقابل مدرنیته جهانی هابرماس است. شریعتی میگوید: «ما باید روی پای خودمان بایستیم. باید از منابع فرهنگی خودمان تغذیه کنیم. باید به خویشتن برگردیم. باید از حالت گیجی غرقشدن منفعلانه در مدلها و ارزشهای فرهنگی غرب بیرون بیاییم. این تنها نقطه آغاز است.» شریعتی استراتژی خود را در کشورهای مسلمان بسط میدهد و مرگ زودهنگام او زمان زیادی برای عمومیتبخشیدن به نظریاتش و ایجاد یک پروژه جامع برای بشریت باقی نمیگذارد. اما با این حال، علی شریعتی به شخصیتی جهانی بدل گشته است که نظریات و نوشتههایش در خارج از مرزهای ایران مطالعه، بررسی و مورد بحث واقع میشوند. طرحهای او برای آزادی بشر، از جمله گفتمان ادیان ابراهیمی و گفتوگوی تمدنها که از جانب اصلاحگرایان دینی ایران دستکم گرفته شده و از جانب اندیشمندان ایرانی و سازمانهای جهانی (از جمله سازمان ملل) حمایت شدهاند، طرحهایی خاص خود شریعتی به حساب میآیند.
در مصاحبهای که با احسان شریعتی (فرزند علی شریعتی) در بیستوسوم فوریه 2010 داشتم وی عقیده داشت که علی شریعتی مدرنیته تکنوکرات غربی را در طرحهای اجتماعی اقتصادیاش نقد میکند و با نظر به نیچه، نوعی هیچانگاری مخرب در روند مدرنیته میبیند. ایدئولوژی در تفکر شریعتی نظریه نقادانه وضع موجود است که دین را از خرافات تاریخی جدا ساخته و به بنیادهای اصلیاش در سنت قرآن و پیامبر بازمیگرداند. از دیگر سو، هابرماس به مدرنیته خوشبین است و آن را پروژهای ناتمام میداند. شریعتی و هابرماس با وجود تمامی تفاوتهایشان تلقی یکسانی از تکنولوژی و علم در مقام ایدئولوژی دارند و هر دو خواستار برقراری گفتمان در فضایی عمومی هستند و نظریههای سنتی را از نظریههای نقادانه تفکیک میکنند و برای رهایی میکوشند. به عقیده من، «تفکیک دین رهاییبخش از دین تاریخی»، «بازگشت به طریق اسلام»، «نفی زر، زور و تزویر»، «حمایت از عرفان، برابری و آزادی» و «رهایی از زندان خویشتن» که از سوی شریعتی مطرح شدند توانایی رقابت با طرحهای هابرماس را - خاصه در کشورهای خاورمیانه - دارند. ولی طرح «نفی بورژوازی، علمگرایی و ماشینیشدن» و «محکومکردن جدایی علم، اخلاق و هنر» از سوی شریعتی میتواند مکمل نقد هابرماس از خوشبینی به رهایی بشر باشد. هابرماس نیز مانند شریعتی میگوید: آگاهی تکنوکراتیک به معنای بریدن از یک وضعیت اخلاقی نیست بلکه سرکوب «اخلاق» به مثابه بخشی از زندگی است. طرز تفکر معمول و خوشبینانه به چارچوب بیروحی از تعامل در زبان روزمره میانجامد که در آن، سلطه و ایدئولوژی تنها در صورت ارتباطی ناقص ظهور مییابند و قابل شناسایی و از بین بردن هستند. شریعتی راه سومی برای جامعه ایران پیشنهاد میکند - همان توحید - که با رویکرد عجولانه انقلابی و محافظهکارانه تفاوت دارد. در حقیقت، گزینه سوم سنتز کارآمدی از اسلام تاریخی و مدرنیته به شیوه غربی است. و گزینهای است که برای کاپیتالیسم غربی، سوسیالیسم مارکسیستی، غربیسازی جوامع و نفی مدرنیته مطرح است. این نظریهپردازان اسلامی عقیده دارند لازم است مسلمانان با تکیه بر میراثشان آیندهای مدرن بسازند اما با پایههایی استوار بر تاریخ و ارزشهای اسلامی خودشان. هابرماس در آثار اولیه خود دین را منشأ یکی از مشکلات درونی مدرنیته میداند اما در آثار اخیرش دین را بهمثابه منبع اساسی یک حیات نیکو میداند. وی در سخنرانیاش در سال 2002 در دانشگاه تهران میگوید اعتقاد دارد دین از عرصه فضای عمومی ناپدید نشده است و این تاثیر بسزایی در آرای سیاسی جمعی دارد. وی بدون شک به بازگشت دین به فضای عمومی پی برده و میداند که این امر اثر عمیقی بر اوضاع اجتماعی و سیاسی دارد و خواهد داشت. واضح است که شریعتی و هابرماس سیاستی مبنی بر گریز از خشونت و ارتقای آگاهی عمومی پیشه کردهاند و عقیده دارند انسانها باید آزادانه ایمانشان را انتخاب کنند چراکه ایمان هیچگاه با اکراه پذیرفته نمیشود و به آسانی نمیتوان آن را اجبار کرد. در چنین جوامعی اخلاق باید با ارزشهای خود سنجیده شود چراکه بیاحترامی به اخلاق بهمثابه خشونتورزی در قبال دین است.
[*]"Religion and Public Life: The Views of Habermas and Shariati Compared", Masoumeh Bahram, Habermas, Religion and Public Life: Religion and Secular Worldviews in European and Iranian Thought, London Academy of Iranian Studies, 2012, P. 281-296.
شریعتی و هابرماس هر دو به دستاوردهای علمی و تکنولوژیک غرب توجه نشان میدادند. هرچند، شریعتی عقیده داشت غرب گونه نامتوازنی از توسعه اجتماعی و فرهنگی را تجربه میکند و پیشرفت در علم و تکنولوژی با نوعی زوال ذاتی و انحطاط اخلاق و آزادی همراه است. وی به امکان ایجاد جامعهای بر پایه دین و عقلانیت ارتباطی باور داشت. به نظر او، دین نه رقیب خرد است و نه جایگزین آن. دین نه در ستیز با خرد است و نه در رقابت با او، بلکه در حقیقت، کاملکننده آن است و در نتیجه، دیندار باید رسالت دین و اهمیت خرد و طریقه صحیح بهکارگیری آنها را بداند. شریعتی تلاش کرد تا دین را از سنت جدا کند و مدعی بود ادیان آسمانی راستیناند اما سنت، تلفیقی از راستی و ناراستی است. اگرچه هابرماس و شریعتی ناقد سنت و مدرنیته بودند اما از هر دوی اینها برای بازسازی نظام فکریشان سود میجستند. شریعتی آرای خود را درون یک نظام دینی تعریف میکرد درحالیکه هابرماس در یک نظام سکولار. هابرماس همچنین میخواست تمام مذهبیون و سکولارها تحت لوای صبر و کنش ارتباطی در اداره جامعه همکاری داشته باشند. دینداران اجازه داشتند ارزشهای مذهبی را وارد گفتار معمول کنند و در صورت
تحقق یک فهم دوجانبه آن را به قانون بدل کنند. با همه اینها، هم شریعتی و هم هابرماس نظر مثبتی درباره آینده انسان داشتند.
دین و خرد
شریعتی در مقام نماینده انقلاب دینی ایران درصدد آشتی دادن تجربه اصلاحات و زندگی سنتی ایرانی بود و سعی میکرد جنبه پویایی به اسلام ببخشد تا بتواند در دوران مدرن پیروز شود. میرسپاسی میگوید (رک 2000، 117-116) «اگرچه شریعتی مدرنیته را در کشمکش با ایدئولوژی میداند اما ایدئولوژی اسلامی را از گزینهای صرفا روشنفکرانه به ضرورتی هستیشناختی برای انسان بدل کرده است.»
شریعتی مستقیما با اندیشه هابرماس درگیر نمیشود اما با این حال، تعهدی مشترک به نقد بنیادین جامعه و فرهنگ در گفتمان هر دوی آنها مشهود است. بهعنوان مثال، شریعتی رویکرد نقادانه را در ایران بنا نهاد و بسیاری از آرای اصلاحطلبان مذهبی ایرانی را عمیقا تحتتاثیر قرار داد. هابرماس با تکیه بر رویکرد نقادانه خود، نظریات بسیاری همچون مارکس، وبر و نسل اولیه مکتب فرانکفورت را بازخوانی کرد. شریعتی نیز با استفاده از یک متدولوژی نقادانه سنت و دین تاریخی را به چالش کشید. هابرماس ناقد مدرنیته، دولتهای مدرن و بحرانهایشان بود درحالیکه شریعتی نهتنها مدرنیته بلکه غربزدگی را نیز زیر سوال میبرد. این دو اندیشمند اساسا رویکردهای متفاوتی نسبت به سنت و مدرنیته داشتند. رویکرد نقادانه شریعتی پایه در توحید و ایدئولوژی اسلامی داشت در حالیکه هابرماس معتقد به عقلانیت خودبنیان بود. نقد هابرماس مورد مخالفت نئومارکسیستهای غربی، لیبرال دموکراتها و روحانیون بود و اندیشه شریعتی مخالفت مارکسیستها، سکولارها و سنتگرایان شرقی را برمیانگیخت.
نظریات اهالی مکتب فرانکفورت، مارکس و وبر عمدهترین تاثیرات را بر هابرماس داشتند. اگرچه او خود را یک مارکسیست میدانست اما همواره درگیر کشمکش میان دین و مدرنیته و خرد و ایمان بود.
هابرماس خیلی زود با نقد کلی مارکسیسم به طریقی منحصربهفرد و متفاوت به قصد خود نایل آمد. وی اعلام کرد علیتگذاری اقتصادی مارکسیسم کلاسیک بسیار خشک و سطحی است. او بیطرفی مارکس را در مساله آزادی به مثابه یک دغدغه اجتماعی دارای ابعاد انسانی نقد میکرد.
مارکس دین را نهادی اجتماعی میدانست و میگفت «دین افسوس یک فرد مظلوم است، قلب یک جهان بیقلب، چونان روح وضعیتهای بیروح.» اهالی مکتب فرانکفورت ابتدا به سمت نظریات مارکس در باب نقش دین در فضای جمعی کشیده شدند و سپس تحتتاثیر آرای وبر مبنی بر نقش اساسی دین در تحولات اجتماعی قرار گرفتند. شریعتی در نتیجه تاثیرات گرویچ، جامعهشناس فرانسوی، پذیرای برخی از جنبههای تئوری مارکس و وبر مثل مفهوم خودآگاهی انقلابی مارکس و اصلاحات دینی وبر شد. وی صراحتا اصل دکارتی «میاندیشم، پس هستم» را کنار گذاشت و حکم کامویی «عصیان میکنم، پس هستم» را جایگزین آن کرد. کامو عقیده دارد انسان معاصر نسبت به همه چیز بیگانه شده است. این انسان بیگانه شده نزدیکی و صمیمیت را بیشتر از هر زمانی احساس میکند و به این احساس محتاج است چراکه نزدیکان و جهان بیش از پیش از او بیگانه شدهاند (شریعتی، 1974: 15).
سنت و مدرنیته
هابرماس و شریعتی به این امید که انسان را به سمت رستگاری از وضعیت کنونیاش رهنمون شوند نقدهای فراوانی از مدرنیته کردهاند. هابرماس، برخلاف بنیانگذاران مکتب فرانکفورت که از رهایی انسان از قیود عقلانیت ابزاری و تکنولوژیک ناامید بودند و مدرنیته را قفسی فلزی میدانستند که انسان را اسیر کرده است، عقیده داشت که زیست جهان امکان ساخت فضایی خودبنیان از کنش ارتباطی - ورای قدرت سرمایهداری - را در اختیار انسان قرار میدهد. منظور هابرماس از کنش ارتباطی گونه خاصی از کنش و واکنش اجتماعی است که در آن هر یک از طرفین انتظار دارند اهداف مختلفشان از طریق اجماعی که حاصل گفتوگو و فهم متقابل است با هم هماهنگ شوند (هابرماس، 1990: 89). این امر بهخصوص با توجه به مفاهیم «دموکراسی مشورتی» و «رهایی» برای هابرماس نمونه برجستهای از ساختار دموکراتیک در جامعه است. اگرچه ریکور (1981: 97) آرای هابرماس در این زمینهها را به چالش کشید که:
اگر کشش به رهایی در همان زمینهای بررسی نشود که علوم هرمنوتیکی تاریخی و کنش ارتباطی، نتیجه آن چیزی پوچ و انتزاعی خواهد بود. اما اگر اینگونه باشد آیا نقد کجرویها میتواند از تجربه ارتباطی، از جایی که آغازیده، جایی که حقیقی است، مجزا شود؟ وظیفه هرمنوتیک سنت یادآوری به نقد ایدئولوژی است که انسان میتواند رهایی یابد و بر مبنای باز تفسیر خلاقانه از میراث فرهنگیاش انتظار ارتباطی بیحدومرز را داشته باشد. اگر تجربهای خواه محدود یا ناقص از ارتباط نداشته باشیم، چگونه میتوانیم خواهان سیطره آن بر انسان در هر سطح از ساختار اجتماعی باشیم؟
هابرماس ناقد ماحصل مدرنیته بود بهخصوص از دریچه آنچه خود عقلانیت هدف محور «سیستم» اجتماعی مینامید. سیستم در اندیشه هابرماس به عقلانیت ابزاریای اشاره دارد که فضای اقتصادی و بوروکراتیکی را میسازد که در آن پول و قدرت روابط اجتماعی را کنترل میکنند چراکه شاخصههای اصلی کنش اجتماعی هستند. هابرماس میگوید: «رسانه حوزه عمومی را به وجود میآورد و بر آن تسلط دارد. این حوزه در عرصهای به وجود میآید که پس از نفوذ قدرت در آن نزاعی صورت میگیرد - نزاعی که اهداف استراتژیک باید تا حد امکان مخفی باقی بماند - برای اعمال نفوذ و کنترل جریان ارتباطی که در رفتارهای این حوزه اثرگذار است.»
هابرماس در تقابل با عقلانیت هدفگرای سیستم اجتماعی سعی داشت زیست جهان را چونان صحنهای ببیند که پروژه مدرن با وجود تهدیدات و استثمارهای روزافزون سیستم بتواند در آن به تکامل برسد. هابرماس (مثل وبر) عقیده داشت دو گونه عقلانیت در مدرنیته وجود دارد: عقلانیت مثبت و منفی. عقلانیت منفی همان سلطه بوروکراسی و تکنوکراسی است که انسان را در قفسی فلزی اسیر کرده است. وبر میگوید: من حتی با بهکارگیری عظیمترین شکیبایی روشنفکرانه و معنوی قادر به تحمل این تغییرات در اولویتبندی مسایل مهم جهانی نیستم. بزرگترین مسایل بشری که توانایی منقلب کردن فرد را دارند اکنون در سودآوری اقتصادی و تکنیکال خلاصه و بدل به مباحث اصلی رشتههای علمیای مثل اقتصاد شدهاند (مارکوزه، 1968: 202).
تفاوت درک وبر و هابرماس از عقلانیت در این امر نهفته است که عقلانیت مثبت وبر درون فضای سیستم جای دارد در حالیکه هابرماس آن را در فضای فرهنگ و زیست جهان قرار میدهد. به عقیده وبر، در آغاز دوران روشنگری، عقلانیت مثبت جامعه را از سلطه برخی تاثیرات کهن مثل متافیزیک و خرافات دینی رهایی میبخشد. وی در ادامه میگوید که عقلانیت منفی با همدستی خود ما و ایجاد خودبیگانگی بهتدریج جای این عقلانیت را میگیرد و تا اعمال نفوذ و سلطه بر جامعه پیش میرود. به عقیده هابرماس، استثمار کنش ارتباطی توسط سیستم، به دلیل جایگاهش در زیست جهان مانع از تحقق زندگی کامل، پرمعنا و آزاد برای انسان میشود و پایههای فهم متقابل (که بنیان نهاد دموکراسی است) را تخریب میکند. در حقیقت، نتیجه عقلانیت منفی، نارضایتی از توسعه عقلانیت ابزاری و فقدان زمینهای قوی برای بنای جامعه سنتی است. به عقیده وحدت (2002: 226) نارضایتی زیرگروه نخست میتواند آن چیزی باشد که وبر «فقدان آزادی» مینامد و در نهادها و محیطهای جمعی غیرشخصی و رسمی جامعه، که وبر تشبیه قفس فلزی را در موردشان بهکار میبرد، خود را نشان میدهد. نمایندگان مدرنیته در تلاش برای رسیدن به ذهنیت دست به عینیسازی طبیعت زدهاند و عقلانیت ابزاری را از طریق خردگرایی، بوروکراسی و شیانگاری بسط دادهاند و با این کار آزادیای را که بهدنبالش بودند از دست دادند. نارضایتی از نوع دوم همانی است که وبر «فقدان معنا» و هگل «پوچی» مینامد. در تحلیل هگل، جداسازی اخلاق از منبع ابرانسانیاش (یعنی همان کاری که کانت و پیروانش کردند) آن را پوچ و بیمعنا میکند. از دید وبر، سرخوردگی و عدم ایمان به یک منبع فرهنگی قائم به ذات و متعالی به کتمان تمامی باورها و حس فقدان معنا انجامیده است (هابرماس، 1981: 47-44). شاید معنا بیرون از ماست و به ما وانهاده شده ولی قادر به ارضای نیازهای وجودی خویش نیستیم. در مقابل هابرماس در دو جلد از «نظریه کنش ارتباطی» آورده است که ما در حقیقت قادر به ارضای نیاز وجودیمان به معنا هستیم و به مدد همین امر در پی بازسازی پروژه مدرنیته و رهاسازی آن از کنترل عقلانیت ابزاری و گسترش حوزه قدرت کنش ارتباطی و زیست جهان بود. میل به بازسازی مدرنیته از طریق درک صحیح طبیعت و اهمیت زیست جهان بود که هابرماس را قادر میکرد (دستکم در اندیشه متاخرش) تا اهمیت دین را حتی در جوامع مدرن درک کند. هابرماس در مطالعات اخیرش به این نتیجه رسیده بود که اگرچه مدرنیته در زمینههای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی پیشرفتهایی بهدنبال داشته است اما با دور کردن سنت و عناصر متافیزیکی از فرد، خلا در هویت و مسیر انسان باقی گذاشته است. هابرماس برخلاف شریعتی نوعی پویایی ثانوی برای مدرنیته قایل است و از جنبه رهاییبخشی جهانی آن دفاع میکند. مدرنیته اروپایی قادر به ارایه ساختاری جامع برای باقی جهان نیست چراکه از غلبه بر تضادهای درونی خود عاجز است. تلاش هابرماس برای ترسیم راهحلی ناب برای تمام جهان به بیراهه میرود چراکه خود را با فرهنگها و تمدنهای گوناگون وفق نداده است. نظریه او تمدن غربی را به اشتباه در مرکز جهان و سایرین را در حاشیه قرار میدهد.
شریعتی با تفکیک جنبههای مختلف مدرنیته نقدی ریشهای از آن ارایه میدهد که تا حدودی نزدیک به رویکرد نیچه، هایدگر، فوکو، دریدا و لیوتار است. در مصاحبهای که هشتم فوریه 2010با منوچهری داشتم وی شریعتی را به دلیل تلاشاش در معرفی اسلام در مقام یک ایدئولوژی رهایی بخش و نه مدرن یک متفکر مدرن میدانست. شریعتی تلاش نمیکرد تا قرآن را با عقل مدرن سازگار کند بلکه بهدنبال مواجهه این دو بود. او سنتگرا هم نبود. تکیه او بر تجربه اخیر اسلامی پایه در سنتگراییاش نداشت. وی این تجربه را عصیان تاریخی یک نظریه جهانی میدانست که نهتنها در مخالفت با ظلم بود بلکه زمینه مناسبی برای گسترش نظری مخالفت عملی با ظلم بود. ذهن هماره پرسشگر او به سمت نقد تفکر معاصر غربی و همزمان آموختن از آن میرود. منوچهری میگوید هنوز در ایران مطالعه قابل توجهی در باب مقایسه آرای متفکران ایرانی و غربی انجام نشده است و برقراری یک گفتمان جدید بر پایه نظریات شریعتی و هابرماس با موضوع نقش دین در زندگی میتواند به نتایج مقبولی بینجامد.
میتوان رویکرد شریعتی و هابرماس را در تجربه منحصر به فردشان از مدرنیته و شرایط اجتماعی- سیاسیشان فهم کرد.
نقد هابرماس از مدرنیته تحتتاثیر جنبههای متفاوت جامعه آلمانی از جمله مساله نازیسم بود. او سعی میکرد عواملی را که به ظهور نازیسم منتهی شد تحلیل کرده و شرایطی به وجود آورد که از بازتولید چنین رخدادی اجتناب شود. هابرماس مدرنیته را ساختاری جامع و فلسفهای جهانی میدانست.
منتقدان فرانسوی هابرماس حاضرند برای اجتناب از فلسفه جهانشمول، از فلسفه لیبرال و از هابرماسی که به فلسفه جهانشمول چسبیده تا از سیاست لیبرال حمایت کند چشمپوشی کنند. این نقدها مشکوکند که مطالعه صلاحیت ارتباطی بتواند آنچه فلسفه متعالی (یعنی همان ارایه مفهومی جهانشمول) در آن موفق نبود را به انجام برساند (رورتی، 1985: 164-162).
هابرماس از طریق تعامل در پی برقراری ساختار جامعی بود که کنش ارتباطی را تحقق بخشد؛ کنشی که هنجارهای اجماعی که رفتارهای دوجانبه را تعریف میکنند و باید توسط دستکم دو سوژه کنشگر فهم و شناسایی شوند را در سلطه خود دارد. هنجارهای اجتماعی از طریق قانون به اجرا درمیآیند. معنای آنها در ارتباط زبانی روزمره عینیت مییابد. هابرماس خودآگاهی را در مقام آزادی در ردای ساختار جهانی میدید. وی بهدنبال نظامی جهانی بر پایه عقلانیت غربی برای حفاظت از حقوقبشر در تمام دنیا بود. بهعنوان مثال، میگفت «ما صراحتا با استفاده از فهم غربیمان از جهان معنایی برای جهانیت مییابیم. در بیان معنای آن بهتر است مقایسهای با فهم اسطورهای جهان داشته باشیم.» تحلیل فوق ناقص و یکجانبه است. هابرماس ماتریالیسم تاریخی را بر پایه یک ارزش بازسازی کرد و آن ارزش خودش بود. وی تاکید بسیاری بر نظریه خود داشت تا از این راه بتواند به ما ثابت کند ارزش او بهترین و والاترین ارزشهاست. وی تلاش کرد مفهوم ذهنیتگرایی را متزلزل کند و حقیقت و اجماع جدیدی بیافریند که پایه در رهایی منعکس در جوهره تعامل یا کنش ارتباطی دارد.
میخواهم بگویم هابرماس تحلیل سهگانهای در مفهوم تعامل انجام داده است: نخست اینکه درست نیست تعامل را همسطح یا پایینتر از کنش بدانیم. دوم اینکه نباید کنش را معادل یا کمتر از کنش ارتباطی بدانیم. و در آخر اینکه اشتباه خواهد بود اگر فرض کنیم کنش ارتباطی میتواند تنها در سطح هنجارها آزموده شود.
شریعتی برخی جنبههای مدرنیته مثل علم، تکنولوژی و رویکرد انتقادی را باارزش میدانست. او برخلاف هابرماس برخی موقعیتهای جامعه ایران قبل از انقلاب را در نظر میگیرد که مثلثی از یک استبداد سکولار محلی، استثمار نوین غربی و سنت مقید است. وی این موقعیت را مثلث شیطانی زر، زور و تزویر مینامد. شریعتی بارها به تجربیات تلخی که آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین از مدرنیته داشتهاند، اشاره میکند. به عقیده او، مدرنیته نهتنها تجربهای رهاییبخش برای کشورهای فقیر نبوده بلکه تجارب فاجعهباری برایشان بوده است. پروژه مدرنیته بیهویتی، از خودبیگانگی و تحقیر برای کشورهای غیرغربی بههمراه داشته و از درک حقوق کشورهای محروم عاجز بوده است.
شریعتی بورژوازی، علمگرایی و ماشینیشدن را از پیامدهای مدرنیته میداند. در حقیقت، مدرنیته همان قفس فلزی است که به از خودبیگانگی انسان و نفی اصالت و تنوع میانجامد. به نظر شریعتی و مارکوزه مدرنیته و جهانی شدن عبارت از پرت کردن انسان به درون قالب ذکاوت و ویران کردن تنوع و تبدیل آنها به موجوداتی تک بعدی است. به عقیده مارکوزه، عقلانیت تکنولوژیک زندگی روزمره را استثمار کرده و با تحمیل قوانین و ساختارهای تکنولوژیک بر افکار و اعمال فرد تمامی آزادی و فردیتاش را از او میگیرد. شریعتی نیز به تبعیت از مارکوزه میگوید امپریالیسم جهانی، استثمار فرهنگی و سنتزدایی از دل ماشینی شدن بیرون میآیند که خود نوعی نفوذ مصرفگرایی غربی به بازارها و کشورهای جدید است. در حالیکه هابرماس به شیوه خود بهدنبال حل بحرانهای مدرنیته است، شریعتی (و پستمدرنها) میگوید نمیتوان مسایل مدرنیته را از درون سازوکار خود حل و فصل کرد. پیشنهاد شریعتی برای نجات مسلمانان از بحران مدرنیته «بازگشت به خویشتن» است.
این راهحل نمونه بارز جزیینگری و نقطه مقابل مدرنیته جهانی هابرماس است. شریعتی میگوید: «ما باید روی پای خودمان بایستیم. باید از منابع فرهنگی خودمان تغذیه کنیم. باید به خویشتن برگردیم. باید از حالت گیجی غرقشدن منفعلانه در مدلها و ارزشهای فرهنگی غرب بیرون بیاییم. این تنها نقطه آغاز است.» شریعتی استراتژی خود را در کشورهای مسلمان بسط میدهد و مرگ زودهنگام او زمان زیادی برای عمومیتبخشیدن به نظریاتش و ایجاد یک پروژه جامع برای بشریت باقی نمیگذارد. اما با این حال، علی شریعتی به شخصیتی جهانی بدل گشته است که نظریات و نوشتههایش در خارج از مرزهای ایران مطالعه، بررسی و مورد بحث واقع میشوند. طرحهای او برای آزادی بشر، از جمله گفتمان ادیان ابراهیمی و گفتوگوی تمدنها که از جانب اصلاحگرایان دینی ایران دستکم گرفته شده و از جانب اندیشمندان ایرانی و سازمانهای جهانی (از جمله سازمان ملل) حمایت شدهاند، طرحهایی خاص خود شریعتی به حساب میآیند.
در مصاحبهای که با احسان شریعتی (فرزند علی شریعتی) در بیستوسوم فوریه 2010 داشتم وی عقیده داشت که علی شریعتی مدرنیته تکنوکرات غربی را در طرحهای اجتماعی اقتصادیاش نقد میکند و با نظر به نیچه، نوعی هیچانگاری مخرب در روند مدرنیته میبیند. ایدئولوژی در تفکر شریعتی نظریه نقادانه وضع موجود است که دین را از خرافات تاریخی جدا ساخته و به بنیادهای اصلیاش در سنت قرآن و پیامبر بازمیگرداند. از دیگر سو، هابرماس به مدرنیته خوشبین است و آن را پروژهای ناتمام میداند. شریعتی و هابرماس با وجود تمامی تفاوتهایشان تلقی یکسانی از تکنولوژی و علم در مقام ایدئولوژی دارند و هر دو خواستار برقراری گفتمان در فضایی عمومی هستند و نظریههای سنتی را از نظریههای نقادانه تفکیک میکنند و برای رهایی میکوشند. به عقیده من، «تفکیک دین رهاییبخش از دین تاریخی»، «بازگشت به طریق اسلام»، «نفی زر، زور و تزویر»، «حمایت از عرفان، برابری و آزادی» و «رهایی از زندان خویشتن» که از سوی شریعتی مطرح شدند توانایی رقابت با طرحهای هابرماس را - خاصه در کشورهای خاورمیانه - دارند. ولی طرح «نفی بورژوازی، علمگرایی و ماشینیشدن» و «محکومکردن جدایی علم، اخلاق و هنر» از سوی شریعتی میتواند مکمل نقد هابرماس از خوشبینی به رهایی بشر باشد. هابرماس نیز مانند شریعتی میگوید: آگاهی تکنوکراتیک به معنای بریدن از یک وضعیت اخلاقی نیست بلکه سرکوب «اخلاق» به مثابه بخشی از زندگی است. طرز تفکر معمول و خوشبینانه به چارچوب بیروحی از تعامل در زبان روزمره میانجامد که در آن، سلطه و ایدئولوژی تنها در صورت ارتباطی ناقص ظهور مییابند و قابل شناسایی و از بین بردن هستند. شریعتی راه سومی برای جامعه ایران پیشنهاد میکند - همان توحید - که با رویکرد عجولانه انقلابی و محافظهکارانه تفاوت دارد. در حقیقت، گزینه سوم سنتز کارآمدی از اسلام تاریخی و مدرنیته به شیوه غربی است. و گزینهای است که برای کاپیتالیسم غربی، سوسیالیسم مارکسیستی، غربیسازی جوامع و نفی مدرنیته مطرح است. این نظریهپردازان اسلامی عقیده دارند لازم است مسلمانان با تکیه بر میراثشان آیندهای مدرن بسازند اما با پایههایی استوار بر تاریخ و ارزشهای اسلامی خودشان. هابرماس در آثار اولیه خود دین را منشأ یکی از مشکلات درونی مدرنیته میداند اما در آثار اخیرش دین را بهمثابه منبع اساسی یک حیات نیکو میداند. وی در سخنرانیاش در سال 2002 در دانشگاه تهران میگوید اعتقاد دارد دین از عرصه فضای عمومی ناپدید نشده است و این تاثیر بسزایی در آرای سیاسی جمعی دارد. وی بدون شک به بازگشت دین به فضای عمومی پی برده و میداند که این امر اثر عمیقی بر اوضاع اجتماعی و سیاسی دارد و خواهد داشت. واضح است که شریعتی و هابرماس سیاستی مبنی بر گریز از خشونت و ارتقای آگاهی عمومی پیشه کردهاند و عقیده دارند انسانها باید آزادانه ایمانشان را انتخاب کنند چراکه ایمان هیچگاه با اکراه پذیرفته نمیشود و به آسانی نمیتوان آن را اجبار کرد. در چنین جوامعی اخلاق باید با ارزشهای خود سنجیده شود چراکه بیاحترامی به اخلاق بهمثابه خشونتورزی در قبال دین است.
[*]"Religion and Public Life: The Views of Habermas and Shariati Compared", Masoumeh Bahram, Habermas, Religion and Public Life: Religion and Secular Worldviews in European and Iranian Thought, London Academy of Iranian Studies, 2012, P. 281-296.
دین و خرد
شریعتی در مقام نماینده انقلاب دینی ایران درصدد آشتی دادن تجربه اصلاحات و زندگی سنتی ایرانی بود و سعی میکرد جنبه پویایی به اسلام ببخشد تا بتواند در دوران مدرن پیروز شود. میرسپاسی میگوید (رک 2000، 117-116) «اگرچه شریعتی مدرنیته را در کشمکش با ایدئولوژی میداند اما ایدئولوژی اسلامی را از گزینهای صرفا روشنفکرانه به ضرورتی هستیشناختی برای انسان بدل کرده است.»
شریعتی مستقیما با اندیشه هابرماس درگیر نمیشود اما با این حال، تعهدی مشترک به نقد بنیادین جامعه و فرهنگ در گفتمان هر دوی آنها مشهود است. بهعنوان مثال، شریعتی رویکرد نقادانه را در ایران بنا نهاد و بسیاری از آرای اصلاحطلبان مذهبی ایرانی را عمیقا تحتتاثیر قرار داد. هابرماس با تکیه بر رویکرد نقادانه خود، نظریات بسیاری همچون مارکس، وبر و نسل اولیه مکتب فرانکفورت را بازخوانی کرد. شریعتی نیز با استفاده از یک متدولوژی نقادانه سنت و دین تاریخی را به چالش کشید. هابرماس ناقد مدرنیته، دولتهای مدرن و بحرانهایشان بود درحالیکه شریعتی نهتنها مدرنیته بلکه غربزدگی را نیز زیر سوال میبرد. این دو اندیشمند اساسا رویکردهای متفاوتی نسبت به سنت و مدرنیته داشتند. رویکرد نقادانه شریعتی پایه در توحید و ایدئولوژی اسلامی داشت در حالیکه هابرماس معتقد به عقلانیت خودبنیان بود. نقد هابرماس مورد مخالفت نئومارکسیستهای غربی، لیبرال دموکراتها و روحانیون بود و اندیشه شریعتی مخالفت مارکسیستها، سکولارها و سنتگرایان شرقی را برمیانگیخت.
نظریات اهالی مکتب فرانکفورت، مارکس و وبر عمدهترین تاثیرات را بر هابرماس داشتند. اگرچه او خود را یک مارکسیست میدانست اما همواره درگیر کشمکش میان دین و مدرنیته و خرد و ایمان بود.
هابرماس خیلی زود با نقد کلی مارکسیسم به طریقی منحصربهفرد و متفاوت به قصد خود نایل آمد. وی اعلام کرد علیتگذاری اقتصادی مارکسیسم کلاسیک بسیار خشک و سطحی است. او بیطرفی مارکس را در مساله آزادی به مثابه یک دغدغه اجتماعی دارای ابعاد انسانی نقد میکرد.
مارکس دین را نهادی اجتماعی میدانست و میگفت «دین افسوس یک فرد مظلوم است، قلب یک جهان بیقلب، چونان روح وضعیتهای بیروح.» اهالی مکتب فرانکفورت ابتدا به سمت نظریات مارکس در باب نقش دین در فضای جمعی کشیده شدند و سپس تحتتاثیر آرای وبر مبنی بر نقش اساسی دین در تحولات اجتماعی قرار گرفتند. شریعتی در نتیجه تاثیرات گرویچ، جامعهشناس فرانسوی، پذیرای برخی از جنبههای تئوری مارکس و وبر مثل مفهوم خودآگاهی انقلابی مارکس و اصلاحات دینی وبر شد. وی صراحتا اصل دکارتی «میاندیشم، پس هستم» را کنار گذاشت و حکم کامویی «عصیان میکنم، پس هستم» را جایگزین آن کرد. کامو عقیده دارد انسان معاصر نسبت به همه چیز بیگانه شده است. این انسان بیگانه شده نزدیکی و صمیمیت را بیشتر از هر زمانی احساس میکند و به این احساس محتاج است چراکه نزدیکان و جهان بیش از پیش از او بیگانه شدهاند (شریعتی، 1974: 15).
سنت و مدرنیته
هابرماس و شریعتی به این امید که انسان را به سمت رستگاری از وضعیت کنونیاش رهنمون شوند نقدهای فراوانی از مدرنیته کردهاند. هابرماس، برخلاف بنیانگذاران مکتب فرانکفورت که از رهایی انسان از قیود عقلانیت ابزاری و تکنولوژیک ناامید بودند و مدرنیته را قفسی فلزی میدانستند که انسان را اسیر کرده است، عقیده داشت که زیست جهان امکان ساخت فضایی خودبنیان از کنش ارتباطی - ورای قدرت سرمایهداری - را در اختیار انسان قرار میدهد. منظور هابرماس از کنش ارتباطی گونه خاصی از کنش و واکنش اجتماعی است که در آن هر یک از طرفین انتظار دارند اهداف مختلفشان از طریق اجماعی که حاصل گفتوگو و فهم متقابل است با هم هماهنگ شوند (هابرماس، 1990: 89). این امر بهخصوص با توجه به مفاهیم «دموکراسی مشورتی» و «رهایی» برای هابرماس نمونه برجستهای از ساختار دموکراتیک در جامعه است. اگرچه ریکور (1981: 97) آرای هابرماس در این زمینهها را به چالش کشید که:
اگر کشش به رهایی در همان زمینهای بررسی نشود که علوم هرمنوتیکی تاریخی و کنش ارتباطی، نتیجه آن چیزی پوچ و انتزاعی خواهد بود. اما اگر اینگونه باشد آیا نقد کجرویها میتواند از تجربه ارتباطی، از جایی که آغازیده، جایی که حقیقی است، مجزا شود؟ وظیفه هرمنوتیک سنت یادآوری به نقد ایدئولوژی است که انسان میتواند رهایی یابد و بر مبنای باز تفسیر خلاقانه از میراث فرهنگیاش انتظار ارتباطی بیحدومرز را داشته باشد. اگر تجربهای خواه محدود یا ناقص از ارتباط نداشته باشیم، چگونه میتوانیم خواهان سیطره آن بر انسان در هر سطح از ساختار اجتماعی باشیم؟
هابرماس ناقد ماحصل مدرنیته بود بهخصوص از دریچه آنچه خود عقلانیت هدف محور «سیستم» اجتماعی مینامید. سیستم در اندیشه هابرماس به عقلانیت ابزاریای اشاره دارد که فضای اقتصادی و بوروکراتیکی را میسازد که در آن پول و قدرت روابط اجتماعی را کنترل میکنند چراکه شاخصههای اصلی کنش اجتماعی هستند. هابرماس میگوید: «رسانه حوزه عمومی را به وجود میآورد و بر آن تسلط دارد. این حوزه در عرصهای به وجود میآید که پس از نفوذ قدرت در آن نزاعی صورت میگیرد - نزاعی که اهداف استراتژیک باید تا حد امکان مخفی باقی بماند - برای اعمال نفوذ و کنترل جریان ارتباطی که در رفتارهای این حوزه اثرگذار است.»
هابرماس در تقابل با عقلانیت هدفگرای سیستم اجتماعی سعی داشت زیست جهان را چونان صحنهای ببیند که پروژه مدرن با وجود تهدیدات و استثمارهای روزافزون سیستم بتواند در آن به تکامل برسد. هابرماس (مثل وبر) عقیده داشت دو گونه عقلانیت در مدرنیته وجود دارد: عقلانیت مثبت و منفی. عقلانیت منفی همان سلطه بوروکراسی و تکنوکراسی است که انسان را در قفسی فلزی اسیر کرده است. وبر میگوید: من حتی با بهکارگیری عظیمترین شکیبایی روشنفکرانه و معنوی قادر به تحمل این تغییرات در اولویتبندی مسایل مهم جهانی نیستم. بزرگترین مسایل بشری که توانایی منقلب کردن فرد را دارند اکنون در سودآوری اقتصادی و تکنیکال خلاصه و بدل به مباحث اصلی رشتههای علمیای مثل اقتصاد شدهاند (مارکوزه، 1968: 202).
تفاوت درک وبر و هابرماس از عقلانیت در این امر نهفته است که عقلانیت مثبت وبر درون فضای سیستم جای دارد در حالیکه هابرماس آن را در فضای فرهنگ و زیست جهان قرار میدهد. به عقیده وبر، در آغاز دوران روشنگری، عقلانیت مثبت جامعه را از سلطه برخی تاثیرات کهن مثل متافیزیک و خرافات دینی رهایی میبخشد. وی در ادامه میگوید که عقلانیت منفی با همدستی خود ما و ایجاد خودبیگانگی بهتدریج جای این عقلانیت را میگیرد و تا اعمال نفوذ و سلطه بر جامعه پیش میرود. به عقیده هابرماس، استثمار کنش ارتباطی توسط سیستم، به دلیل جایگاهش در زیست جهان مانع از تحقق زندگی کامل، پرمعنا و آزاد برای انسان میشود و پایههای فهم متقابل (که بنیان نهاد دموکراسی است) را تخریب میکند. در حقیقت، نتیجه عقلانیت منفی، نارضایتی از توسعه عقلانیت ابزاری و فقدان زمینهای قوی برای بنای جامعه سنتی است. به عقیده وحدت (2002: 226) نارضایتی زیرگروه نخست میتواند آن چیزی باشد که وبر «فقدان آزادی» مینامد و در نهادها و محیطهای جمعی غیرشخصی و رسمی جامعه، که وبر تشبیه قفس فلزی را در موردشان بهکار میبرد، خود را نشان میدهد. نمایندگان مدرنیته در تلاش برای رسیدن به ذهنیت دست به عینیسازی طبیعت زدهاند و عقلانیت ابزاری را از طریق خردگرایی، بوروکراسی و شیانگاری بسط دادهاند و با این کار آزادیای را که بهدنبالش بودند از دست دادند. نارضایتی از نوع دوم همانی است که وبر «فقدان معنا» و هگل «پوچی» مینامد. در تحلیل هگل، جداسازی اخلاق از منبع ابرانسانیاش (یعنی همان کاری که کانت و پیروانش کردند) آن را پوچ و بیمعنا میکند. از دید وبر، سرخوردگی و عدم ایمان به یک منبع فرهنگی قائم به ذات و متعالی به کتمان تمامی باورها و حس فقدان معنا انجامیده است (هابرماس، 1981: 47-44). شاید معنا بیرون از ماست و به ما وانهاده شده ولی قادر به ارضای نیازهای وجودی خویش نیستیم. در مقابل هابرماس در دو جلد از «نظریه کنش ارتباطی» آورده است که ما در حقیقت قادر به ارضای نیاز وجودیمان به معنا هستیم و به مدد همین امر در پی بازسازی پروژه مدرنیته و رهاسازی آن از کنترل عقلانیت ابزاری و گسترش حوزه قدرت کنش ارتباطی و زیست جهان بود. میل به بازسازی مدرنیته از طریق درک صحیح طبیعت و اهمیت زیست جهان بود که هابرماس را قادر میکرد (دستکم در اندیشه متاخرش) تا اهمیت دین را حتی در جوامع مدرن درک کند. هابرماس در مطالعات اخیرش به این نتیجه رسیده بود که اگرچه مدرنیته در زمینههای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی پیشرفتهایی بهدنبال داشته است اما با دور کردن سنت و عناصر متافیزیکی از فرد، خلا در هویت و مسیر انسان باقی گذاشته است. هابرماس برخلاف شریعتی نوعی پویایی ثانوی برای مدرنیته قایل است و از جنبه رهاییبخشی جهانی آن دفاع میکند. مدرنیته اروپایی قادر به ارایه ساختاری جامع برای باقی جهان نیست چراکه از غلبه بر تضادهای درونی خود عاجز است. تلاش هابرماس برای ترسیم راهحلی ناب برای تمام جهان به بیراهه میرود چراکه خود را با فرهنگها و تمدنهای گوناگون وفق نداده است. نظریه او تمدن غربی را به اشتباه در مرکز جهان و سایرین را در حاشیه قرار میدهد.
شریعتی با تفکیک جنبههای مختلف مدرنیته نقدی ریشهای از آن ارایه میدهد که تا حدودی نزدیک به رویکرد نیچه، هایدگر، فوکو، دریدا و لیوتار است. در مصاحبهای که هشتم فوریه 2010با منوچهری داشتم وی شریعتی را به دلیل تلاشاش در معرفی اسلام در مقام یک ایدئولوژی رهایی بخش و نه مدرن یک متفکر مدرن میدانست. شریعتی تلاش نمیکرد تا قرآن را با عقل مدرن سازگار کند بلکه بهدنبال مواجهه این دو بود. او سنتگرا هم نبود. تکیه او بر تجربه اخیر اسلامی پایه در سنتگراییاش نداشت. وی این تجربه را عصیان تاریخی یک نظریه جهانی میدانست که نهتنها در مخالفت با ظلم بود بلکه زمینه مناسبی برای گسترش نظری مخالفت عملی با ظلم بود. ذهن هماره پرسشگر او به سمت نقد تفکر معاصر غربی و همزمان آموختن از آن میرود. منوچهری میگوید هنوز در ایران مطالعه قابل توجهی در باب مقایسه آرای متفکران ایرانی و غربی انجام نشده است و برقراری یک گفتمان جدید بر پایه نظریات شریعتی و هابرماس با موضوع نقش دین در زندگی میتواند به نتایج مقبولی بینجامد.
میتوان رویکرد شریعتی و هابرماس را در تجربه منحصر به فردشان از مدرنیته و شرایط اجتماعی- سیاسیشان فهم کرد.
نقد هابرماس از مدرنیته تحتتاثیر جنبههای متفاوت جامعه آلمانی از جمله مساله نازیسم بود. او سعی میکرد عواملی را که به ظهور نازیسم منتهی شد تحلیل کرده و شرایطی به وجود آورد که از بازتولید چنین رخدادی اجتناب شود. هابرماس مدرنیته را ساختاری جامع و فلسفهای جهانی میدانست.
منتقدان فرانسوی هابرماس حاضرند برای اجتناب از فلسفه جهانشمول، از فلسفه لیبرال و از هابرماسی که به فلسفه جهانشمول چسبیده تا از سیاست لیبرال حمایت کند چشمپوشی کنند. این نقدها مشکوکند که مطالعه صلاحیت ارتباطی بتواند آنچه فلسفه متعالی (یعنی همان ارایه مفهومی جهانشمول) در آن موفق نبود را به انجام برساند (رورتی، 1985: 164-162).
هابرماس از طریق تعامل در پی برقراری ساختار جامعی بود که کنش ارتباطی را تحقق بخشد؛ کنشی که هنجارهای اجماعی که رفتارهای دوجانبه را تعریف میکنند و باید توسط دستکم دو سوژه کنشگر فهم و شناسایی شوند را در سلطه خود دارد. هنجارهای اجتماعی از طریق قانون به اجرا درمیآیند. معنای آنها در ارتباط زبانی روزمره عینیت مییابد. هابرماس خودآگاهی را در مقام آزادی در ردای ساختار جهانی میدید. وی بهدنبال نظامی جهانی بر پایه عقلانیت غربی برای حفاظت از حقوقبشر در تمام دنیا بود. بهعنوان مثال، میگفت «ما صراحتا با استفاده از فهم غربیمان از جهان معنایی برای جهانیت مییابیم. در بیان معنای آن بهتر است مقایسهای با فهم اسطورهای جهان داشته باشیم.» تحلیل فوق ناقص و یکجانبه است. هابرماس ماتریالیسم تاریخی را بر پایه یک ارزش بازسازی کرد و آن ارزش خودش بود. وی تاکید بسیاری بر نظریه خود داشت تا از این راه بتواند به ما ثابت کند ارزش او بهترین و والاترین ارزشهاست. وی تلاش کرد مفهوم ذهنیتگرایی را متزلزل کند و حقیقت و اجماع جدیدی بیافریند که پایه در رهایی منعکس در جوهره تعامل یا کنش ارتباطی دارد.
میخواهم بگویم هابرماس تحلیل سهگانهای در مفهوم تعامل انجام داده است: نخست اینکه درست نیست تعامل را همسطح یا پایینتر از کنش بدانیم. دوم اینکه نباید کنش را معادل یا کمتر از کنش ارتباطی بدانیم. و در آخر اینکه اشتباه خواهد بود اگر فرض کنیم کنش ارتباطی میتواند تنها در سطح هنجارها آزموده شود.
شریعتی برخی جنبههای مدرنیته مثل علم، تکنولوژی و رویکرد انتقادی را باارزش میدانست. او برخلاف هابرماس برخی موقعیتهای جامعه ایران قبل از انقلاب را در نظر میگیرد که مثلثی از یک استبداد سکولار محلی، استثمار نوین غربی و سنت مقید است. وی این موقعیت را مثلث شیطانی زر، زور و تزویر مینامد. شریعتی بارها به تجربیات تلخی که آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین از مدرنیته داشتهاند، اشاره میکند. به عقیده او، مدرنیته نهتنها تجربهای رهاییبخش برای کشورهای فقیر نبوده بلکه تجارب فاجعهباری برایشان بوده است. پروژه مدرنیته بیهویتی، از خودبیگانگی و تحقیر برای کشورهای غیرغربی بههمراه داشته و از درک حقوق کشورهای محروم عاجز بوده است.
شریعتی بورژوازی، علمگرایی و ماشینیشدن را از پیامدهای مدرنیته میداند. در حقیقت، مدرنیته همان قفس فلزی است که به از خودبیگانگی انسان و نفی اصالت و تنوع میانجامد. به نظر شریعتی و مارکوزه مدرنیته و جهانی شدن عبارت از پرت کردن انسان به درون قالب ذکاوت و ویران کردن تنوع و تبدیل آنها به موجوداتی تک بعدی است. به عقیده مارکوزه، عقلانیت تکنولوژیک زندگی روزمره را استثمار کرده و با تحمیل قوانین و ساختارهای تکنولوژیک بر افکار و اعمال فرد تمامی آزادی و فردیتاش را از او میگیرد. شریعتی نیز به تبعیت از مارکوزه میگوید امپریالیسم جهانی، استثمار فرهنگی و سنتزدایی از دل ماشینی شدن بیرون میآیند که خود نوعی نفوذ مصرفگرایی غربی به بازارها و کشورهای جدید است. در حالیکه هابرماس به شیوه خود بهدنبال حل بحرانهای مدرنیته است، شریعتی (و پستمدرنها) میگوید نمیتوان مسایل مدرنیته را از درون سازوکار خود حل و فصل کرد. پیشنهاد شریعتی برای نجات مسلمانان از بحران مدرنیته «بازگشت به خویشتن» است.
این راهحل نمونه بارز جزیینگری و نقطه مقابل مدرنیته جهانی هابرماس است. شریعتی میگوید: «ما باید روی پای خودمان بایستیم. باید از منابع فرهنگی خودمان تغذیه کنیم. باید به خویشتن برگردیم. باید از حالت گیجی غرقشدن منفعلانه در مدلها و ارزشهای فرهنگی غرب بیرون بیاییم. این تنها نقطه آغاز است.» شریعتی استراتژی خود را در کشورهای مسلمان بسط میدهد و مرگ زودهنگام او زمان زیادی برای عمومیتبخشیدن به نظریاتش و ایجاد یک پروژه جامع برای بشریت باقی نمیگذارد. اما با این حال، علی شریعتی به شخصیتی جهانی بدل گشته است که نظریات و نوشتههایش در خارج از مرزهای ایران مطالعه، بررسی و مورد بحث واقع میشوند. طرحهای او برای آزادی بشر، از جمله گفتمان ادیان ابراهیمی و گفتوگوی تمدنها که از جانب اصلاحگرایان دینی ایران دستکم گرفته شده و از جانب اندیشمندان ایرانی و سازمانهای جهانی (از جمله سازمان ملل) حمایت شدهاند، طرحهایی خاص خود شریعتی به حساب میآیند.
در مصاحبهای که با احسان شریعتی (فرزند علی شریعتی) در بیستوسوم فوریه 2010 داشتم وی عقیده داشت که علی شریعتی مدرنیته تکنوکرات غربی را در طرحهای اجتماعی اقتصادیاش نقد میکند و با نظر به نیچه، نوعی هیچانگاری مخرب در روند مدرنیته میبیند. ایدئولوژی در تفکر شریعتی نظریه نقادانه وضع موجود است که دین را از خرافات تاریخی جدا ساخته و به بنیادهای اصلیاش در سنت قرآن و پیامبر بازمیگرداند. از دیگر سو، هابرماس به مدرنیته خوشبین است و آن را پروژهای ناتمام میداند. شریعتی و هابرماس با وجود تمامی تفاوتهایشان تلقی یکسانی از تکنولوژی و علم در مقام ایدئولوژی دارند و هر دو خواستار برقراری گفتمان در فضایی عمومی هستند و نظریههای سنتی را از نظریههای نقادانه تفکیک میکنند و برای رهایی میکوشند. به عقیده من، «تفکیک دین رهاییبخش از دین تاریخی»، «بازگشت به طریق اسلام»، «نفی زر، زور و تزویر»، «حمایت از عرفان، برابری و آزادی» و «رهایی از زندان خویشتن» که از سوی شریعتی مطرح شدند توانایی رقابت با طرحهای هابرماس را - خاصه در کشورهای خاورمیانه - دارند. ولی طرح «نفی بورژوازی، علمگرایی و ماشینیشدن» و «محکومکردن جدایی علم، اخلاق و هنر» از سوی شریعتی میتواند مکمل نقد هابرماس از خوشبینی به رهایی بشر باشد. هابرماس نیز مانند شریعتی میگوید: آگاهی تکنوکراتیک به معنای بریدن از یک وضعیت اخلاقی نیست بلکه سرکوب «اخلاق» به مثابه بخشی از زندگی است. طرز تفکر معمول و خوشبینانه به چارچوب بیروحی از تعامل در زبان روزمره میانجامد که در آن، سلطه و ایدئولوژی تنها در صورت ارتباطی ناقص ظهور مییابند و قابل شناسایی و از بین بردن هستند. شریعتی راه سومی برای جامعه ایران پیشنهاد میکند - همان توحید - که با رویکرد عجولانه انقلابی و محافظهکارانه تفاوت دارد. در حقیقت، گزینه سوم سنتز کارآمدی از اسلام تاریخی و مدرنیته به شیوه غربی است. و گزینهای است که برای کاپیتالیسم غربی، سوسیالیسم مارکسیستی، غربیسازی جوامع و نفی مدرنیته مطرح است. این نظریهپردازان اسلامی عقیده دارند لازم است مسلمانان با تکیه بر میراثشان آیندهای مدرن بسازند اما با پایههایی استوار بر تاریخ و ارزشهای اسلامی خودشان. هابرماس در آثار اولیه خود دین را منشأ یکی از مشکلات درونی مدرنیته میداند اما در آثار اخیرش دین را بهمثابه منبع اساسی یک حیات نیکو میداند. وی در سخنرانیاش در سال 2002 در دانشگاه تهران میگوید اعتقاد دارد دین از عرصه فضای عمومی ناپدید نشده است و این تاثیر بسزایی در آرای سیاسی جمعی دارد. وی بدون شک به بازگشت دین به فضای عمومی پی برده و میداند که این امر اثر عمیقی بر اوضاع اجتماعی و سیاسی دارد و خواهد داشت. واضح است که شریعتی و هابرماس سیاستی مبنی بر گریز از خشونت و ارتقای آگاهی عمومی پیشه کردهاند و عقیده دارند انسانها باید آزادانه ایمانشان را انتخاب کنند چراکه ایمان هیچگاه با اکراه پذیرفته نمیشود و به آسانی نمیتوان آن را اجبار کرد. در چنین جوامعی اخلاق باید با ارزشهای خود سنجیده شود چراکه بیاحترامی به اخلاق بهمثابه خشونتورزی در قبال دین است.
[*]"Religion and Public Life: The Views of Habermas and Shariati Compared", Masoumeh Bahram, Habermas, Religion and Public Life: Religion and Secular Worldviews in European and Iranian Thought, London Academy of Iranian Studies, 2012, P. 281-296.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.