|

شریعتی در تهرانِ دود

مسیح اسماعیلی

راسته «انقلاب» را همیشه با کتاب و کتابفروشی می‌شناسند و این روزها از پس دود، تصویر محوی دارد. انگار این دود و مبهم‌بودن تصویر، تنها یک اتفاق بیرونی نیست و بر سر فرهنگ و خاطره و اندیشه نیز در این مملکت همین می‌رود، کمی دیرتر، دورتر، پوشیده‌تر. از میدان که به سمت دانشگاه بروی، در پیاده‌روی شلوغ جلوی کتابفروشی‌ها بساط کتاب‌های ممنوعه و پوستر و خرده‌ریزها پهن است. ورودی پاساژ‌ها نیز گاهی تابلوها و کتاب‌ها ردیف می‌شود. شاملو، فروغ، شریعتی، شجریان، سهراب، بازیگران سینما، فردین، بهروز، حسین پناهی، بالیوودی‌ها؛ اما بعضی بساط‌ها و مغازه‌ها اینقدر هم آشفته نیست، فقط شجریان و شریعتی و فروغ و شاملو را دارد. این یعنی مشتری‌های خاص دارد. شاید بتوان گفت که تصویر کسانی در این بساط‌ها طرفدار دارند که سال‌هاست تصویرشان از رسانه‌های رسمی و گفتمان‌های تجویزی حذف شده است: یک سالن مطرودین. با نگاهی به تصویرها و نقاشی‌ها و پوسترها و مجسمه‌هایی که از شریعتی ساخته شده است، می‌شود این نکته را فهمید که شریعتی در هر دوره به سیاق ایده‌آل آن دوره فهم می‌شود. اگر جوان پوسترفروش راسته انقلاب معتقد است: «دکتر شریعتی مثل تختی، چه‌گوارا و شاملو، پوسترخورش ملس است، اگر آقاتختی، کشتی‌گیر مردمی و لوطی و دوست‌داشتنی بود، شریعتی هم روشنفکر مردمی و دوست‌داشتنی است»، ولی شریعتی و شیوع آن در دهه‌های 50 و 60 به دلیل دیگری بود. در آن سال‌ها شریعتی نه یک رمانتیک عاشق‌پیشه و مبلغ مدارا و اندوه، بلکه تجسم عصیان و شورش و نپذیرفتن قیدوبندهای غیرعرفی بود. سایه دکتر‌ علی شریعتی با گذشت بیش از 35سال از مرگش هنوز بین مردم زندگی می‌کند؛ شریعتی در انگاره ذهنی بخشی از جامعه نقش بسته است. او در دهه50 با سخنرانی‌های انقلابی خود نیازها و شخصیت نسل جوان را که دنبال روح مذهبی بودند، برمی‌ساخت. در دهه‌های 60 و 70 کنار تصویر مصدق، خاتمی و شاملو پاسخگوی نیازهای نسلی بود که به‌دنبال پیامبری در روشنفکری ایران بودند. اما نسل جوان امروز با تغییری که در نیازها و تغییر فضای ذهنی و گفتمان غالبش پدید آمده، برداشت‌های دیگری دارد و بخش‌های دیگری از آثار شریعتی برایش مورد توجه و علاقه است. عکس‌های اوایل انقلاب شریعتی را با سلاحی در کنار و چهره‌ای جدی و باصلابت به نمایش می‌گذارد، در تصاویر متاخر اما مردی است کراواتی با سیگاری در دست یا بر لب، همراه با شاخه‌ گلی سرخ و جملاتی عاشقانه، که تنها به‌کار عشاق بیقرار می‌آید؛ عشاقی که در این دنیای مدرن به‌دنبال خوانش جدیدی هستند از دلدار، آنجایی که شریعتی می‌گوید: «دوست‌داشتن از عشق برتر است.»
شاید بشود این اتفاق و تغییر را با مفاهیمی از قبیل کالا‌شدگی و سلطه ارزش مبادله‌ای بر ارزش استفاده توضیح داد. نگاه سطحی به فرهنگ در جامعه امروزی و افزایش ارزش مبادله‌ای فرهنگ باعث شده که شریعتی از یک مبارزه سنت‌شکن قهرمان و نماد عصیان، از محتوایش (جدای از نقد و نگاهی که می‌توان به آن داشت) دور شود و به چیزی بدل شود شبیه کالا که می‌توان آن را منتزع از ارزش استفاده‌ای آن مبادله کرد و نیازی به خواندن و فهمیدن و تعمق ندارد. ارزش استفاده‌ای فرهنگ و اندیشه همان محتوای آن است و تبدیل آن به چیزی انتزاعی که بی‌نیاز از خواندن است، بن‌مایه اصلی این اتفاقی است که در رخداد فروش پوستر و پیکسل و عکس خودش را نشان می‌دهد.
حتی از این منظر می‌توان تولید پیامک‌های طنز را نیز تحلیل کرد؛ پیامک‌هایی که یک اسطوره عصیان و اندیشه را در قالب جدید خودش نشان می‌دهد. شریعتی از نماد نپذیرفتن زندگی، در گذری که با ذات جهان مدرن همخوان است، تبدیل شد به کسی که کتاب پرفروشش «پدر مادر ما متهمیم» بلکه «گفت‌وگوهای تنهایی» و «کویر» بود، یعنی شخصی‌ترین و عاشقانه‌ترین یادداشت‌ها که گاهی به جای اعتراض، به استیصال و ناامیدی پهلو می‌زد. از طرفی نوشته‌های عاشقانه و رمانتیک او نیز خواستاران بسیاری پیدا کرد. این پیامک‌ها با این چهره دوم و سوم شریعتی طرف هستند و نباید آنها را نظریه توطئه یا رگ‌های باد‌کرده گردن تحلیل کرد چراکه بیشتر از شریعتی اول، با این تصویرهای جدید منطبق بر نسل‌های بعدی بازی و شوخی می‌کند.
در انتها می‌توان پرسشی جدی و رادیکال پرسید: چرا شریعتی تنها چهره‌ای است در جهان اندیشه که پوسترش در میان ستاره‌ها به فروش می‌رسد و باز هم تنها چهره جهان اندیشه است که به فرهنگ عامه و پیامک و گفتمان طنز شبکه‌های اجتماعی راه یافت؟ آیا این رخداد تنها و تنها به شریعتی برمی‌گردد یا صرفا به منطق و فضای ذهنی نسل جدید مربوط است؟ شاید بدون نقد جدی و بازشناسی عمیق و بی‌رحمانه او و بررسی این بازنمایی‌های گوناگون نتوان به این پرسش پاسخ درخوری داد؛ نقد و مواجهه‌ای که تاکنون نیم‌قرنی به تعویق افتاده است.
راسته «انقلاب» را همیشه با کتاب و کتابفروشی می‌شناسند و این روزها از پس دود، تصویر محوی دارد. انگار این دود و مبهم‌بودن تصویر، تنها یک اتفاق بیرونی نیست و بر سر فرهنگ و خاطره و اندیشه نیز در این مملکت همین می‌رود، کمی دیرتر، دورتر، پوشیده‌تر. از میدان که به سمت دانشگاه بروی، در پیاده‌روی شلوغ جلوی کتابفروشی‌ها بساط کتاب‌های ممنوعه و پوستر و خرده‌ریزها پهن است. ورودی پاساژ‌ها نیز گاهی تابلوها و کتاب‌ها ردیف می‌شود. شاملو، فروغ، شریعتی، شجریان، سهراب، بازیگران سینما، فردین، بهروز، حسین پناهی، بالیوودی‌ها؛ اما بعضی بساط‌ها و مغازه‌ها اینقدر هم آشفته نیست، فقط شجریان و شریعتی و فروغ و شاملو را دارد. این یعنی مشتری‌های خاص دارد. شاید بتوان گفت که تصویر کسانی در این بساط‌ها طرفدار دارند که سال‌هاست تصویرشان از رسانه‌های رسمی و گفتمان‌های تجویزی حذف شده است: یک سالن مطرودین. با نگاهی به تصویرها و نقاشی‌ها و پوسترها و مجسمه‌هایی که از شریعتی ساخته شده است، می‌شود این نکته را فهمید که شریعتی در هر دوره به سیاق ایده‌آل آن دوره فهم می‌شود. اگر جوان پوسترفروش راسته انقلاب معتقد است: «دکتر شریعتی مثل تختی، چه‌گوارا و شاملو، پوسترخورش ملس است، اگر آقاتختی، کشتی‌گیر مردمی و لوطی و دوست‌داشتنی بود، شریعتی هم روشنفکر مردمی و دوست‌داشتنی است»، ولی شریعتی و شیوع آن در دهه‌های 50 و 60 به دلیل دیگری بود. در آن سال‌ها شریعتی نه یک رمانتیک عاشق‌پیشه و مبلغ مدارا و اندوه، بلکه تجسم عصیان و شورش و نپذیرفتن قیدوبندهای غیرعرفی بود. سایه دکتر‌ علی شریعتی با گذشت بیش از 35سال از مرگش هنوز بین مردم زندگی می‌کند؛ شریعتی در انگاره ذهنی بخشی از جامعه نقش بسته است. او در دهه50 با سخنرانی‌های انقلابی خود نیازها و شخصیت نسل جوان را که دنبال روح مذهبی بودند، برمی‌ساخت. در دهه‌های 60 و 70 کنار تصویر مصدق، خاتمی و شاملو پاسخگوی نیازهای نسلی بود که به‌دنبال پیامبری در روشنفکری ایران بودند. اما نسل جوان امروز با تغییری که در نیازها و تغییر فضای ذهنی و گفتمان غالبش پدید آمده، برداشت‌های دیگری دارد و بخش‌های دیگری از آثار شریعتی برایش مورد توجه و علاقه است. عکس‌های اوایل انقلاب شریعتی را با سلاحی در کنار و چهره‌ای جدی و باصلابت به نمایش می‌گذارد، در تصاویر متاخر اما مردی است کراواتی با سیگاری در دست یا بر لب، همراه با شاخه‌ گلی سرخ و جملاتی عاشقانه، که تنها به‌کار عشاق بیقرار می‌آید؛ عشاقی که در این دنیای مدرن به‌دنبال خوانش جدیدی هستند از دلدار، آنجایی که شریعتی می‌گوید: «دوست‌داشتن از عشق برتر است.»
شاید بشود این اتفاق و تغییر را با مفاهیمی از قبیل کالا‌شدگی و سلطه ارزش مبادله‌ای بر ارزش استفاده توضیح داد. نگاه سطحی به فرهنگ در جامعه امروزی و افزایش ارزش مبادله‌ای فرهنگ باعث شده که شریعتی از یک مبارزه سنت‌شکن قهرمان و نماد عصیان، از محتوایش (جدای از نقد و نگاهی که می‌توان به آن داشت) دور شود و به چیزی بدل شود شبیه کالا که می‌توان آن را منتزع از ارزش استفاده‌ای آن مبادله کرد و نیازی به خواندن و فهمیدن و تعمق ندارد. ارزش استفاده‌ای فرهنگ و اندیشه همان محتوای آن است و تبدیل آن به چیزی انتزاعی که بی‌نیاز از خواندن است، بن‌مایه اصلی این اتفاقی است که در رخداد فروش پوستر و پیکسل و عکس خودش را نشان می‌دهد.
حتی از این منظر می‌توان تولید پیامک‌های طنز را نیز تحلیل کرد؛ پیامک‌هایی که یک اسطوره عصیان و اندیشه را در قالب جدید خودش نشان می‌دهد. شریعتی از نماد نپذیرفتن زندگی، در گذری که با ذات جهان مدرن همخوان است، تبدیل شد به کسی که کتاب پرفروشش «پدر مادر ما متهمیم» بلکه «گفت‌وگوهای تنهایی» و «کویر» بود، یعنی شخصی‌ترین و عاشقانه‌ترین یادداشت‌ها که گاهی به جای اعتراض، به استیصال و ناامیدی پهلو می‌زد. از طرفی نوشته‌های عاشقانه و رمانتیک او نیز خواستاران بسیاری پیدا کرد. این پیامک‌ها با این چهره دوم و سوم شریعتی طرف هستند و نباید آنها را نظریه توطئه یا رگ‌های باد‌کرده گردن تحلیل کرد چراکه بیشتر از شریعتی اول، با این تصویرهای جدید منطبق بر نسل‌های بعدی بازی و شوخی می‌کند.
در انتها می‌توان پرسشی جدی و رادیکال پرسید: چرا شریعتی تنها چهره‌ای است در جهان اندیشه که پوسترش در میان ستاره‌ها به فروش می‌رسد و باز هم تنها چهره جهان اندیشه است که به فرهنگ عامه و پیامک و گفتمان طنز شبکه‌های اجتماعی راه یافت؟ آیا این رخداد تنها و تنها به شریعتی برمی‌گردد یا صرفا به منطق و فضای ذهنی نسل جدید مربوط است؟ شاید بدون نقد جدی و بازشناسی عمیق و بی‌رحمانه او و بررسی این بازنمایی‌های گوناگون نتوان به این پرسش پاسخ درخوری داد؛ نقد و مواجهه‌ای که تاکنون نیم‌قرنی به تعویق افتاده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.