|

شریعتی بر بام بلند ایدئولوژی

محمدحسن علیپور

نقد شریعتی به جامعه‌‌ای که در آن زیست می‌کند، هم نقد نگرش‌ها‌ و باورهایی است که از نظر او راز پسرفت جامعه هستند، با وجود اینکه این باورها پشتوانه سنت را به‌همراه دارند و هم نقد روشنفکرانی است که برای اصلاح جامعه خود به‌تعبیر او راه را به اشتباه رفته‌اند و از نظر او روشنفکران تقلیدی هستند که نگاهشان را برای تغییر وضع موجود، از درون جامعه برگرفته‌اند و نگاهی ریشه‌ای به علل عقب‌ماندگی ندارند. شریعتی یک روشنفکر و البته نوگرایی دینی بود، بنابراین، نگاه او به مولفه‌ها و مفاهیمی که زمینه عقب‌ماندگی جامعه بوده‌اند، از نوع نگاه یک روشنفکر عرفی به مولفه‌هایی چون‌ نوگرایی یا آزادی فردی متفاوت و قابل تفکیک است. بنابراین، نمی‌توان انتظار داشت با رجوع به آرای شریعتی، این گفتمان را برپایه آنچه امروز نیاز و دغدغه جامعه و به‌خصوص طبقه متوسط است به دست آورد یا حداقل بخش مهمی از این خواسته دست‌یافتنی نیست.
چارچوب ایدئولوژیکی که شریعتی بنا می‌کند و دیدگاه‌های خویش را برپایه آن برمی‌افرازد و مدینه فاضله‌ای را به تصویر می‌کشد، مانع از آن می‌شود که به نگرش متفاوتی به پروژه نوگرایی یا آزادی فردی نزدیک شود یا مخاطب امروز نمی‌تواند چنین فهمی از آزادی را از او دریابد. این شکاف البته به نوع نگرش روشنفکران مذهبی و عرفی به نسبت فرهنگ با مدرنیزاسیون در ایران بازمی‌گردد.شریعتی هم روشنفکری است که از باورهایی که ذهن و ضمیر و رفتار طیف گسترده‌ای از جامعه‌ای را که درون آن زیست می‌کند به خود مشغول کرده، نگران و منتقد وضع فرهنگی موجود است و هم راهکاری که برای برون‌رفت از این چالش‌های اجتماعی ارایه می‌کند، مبتنی بر ایده و تفکری است که تصویری از برنامه کلان ایدئولوژیک است که همچنان خصلت بازگشت به آگاهی بومی‌گرایانه تاریخی آن پررنگ است. بنابراین، آرمان‌های نوگرایانه مبتنی بر نگرش‌های عرفی و غیرایدئولوژیک سهم کمرنگی در نگاه او به نوسازی یک جامعه درهم‌تنیده در سنت‌های موجود دارد.
حقیقت این است که شریعتی در نوشته‌های خود تلاش می‌کند خوانندگان آثار خود را از فضای سنت‌هایی که زندگی فردی و مناسبات اجتماعی را تحت سلطه و سیطره خود دارند و البته موانعی مهم برای عقلانیت و نوسازی و ورود به دنیای نو به‌شمار می‌روند، خارج کند. این سنت‌ها البته در یک جامعه بسته یا با کمی اغماض بسیط، دارای کارکردها و ساختارهای قدرت سنتی در همان فضای ویژه این‌گونه جوامع است و البته وقتی که در معرض افکار نو قرار گرفته و جامعه را دستخوش تغییرات بیرونی می‌بیند، انرژی و توان این نوع قدرت برای مقابله با موج نوگرایی به‌تدریج ضعیف می‌شود. اما شریعتی با همان فکر و استدلالی که پایه‌های افکار سنتی را نقد می‌کند، اما همچنان یک ایست برای گذار از زیست سنتی فراروی ما قرار می‌دهد. می‌توان گفت که شریعتی بشارتی به دنیای نو مبتنی بر گفتمان عقلانیت و روشنگری نمی‌دهد، او تفسیری نو از سنت‌ها، باورها، آداب، فرهنگ و زیستی ارایه می‌کند که می‌توان آن را دنیایی با فاصله معنادار از دنیای مدرن و نو ‌نامید، اما با ترسیم یک ایدئولوژی که اثرگذاری افزون‌تری نسبت به قدرت‌های نهفته در یک جامعه سنتی دارند. همان‌طور که گفته شد، خواننده این بخش از نوشته‌های شریعتی، که طرحی از یک ایدئولوژی و رهایی ارایه می‌کند، با یک ایست روبه‌رو می‌شود.
نگاه شریعتی به آزادی فردی در چنین چارچوب ایدئولوژیکی به دلیل وجه دوگانه و تعارض‌گونه، در ابهام قرار دارد و البته نقد او به آزادی و عقلانیت مدرن که توسعه آنها را در آزادی غربی و روشنفکری تقلیدی و دیگر تعبیراتی که به کار می‌برد، می‌بیند. او منتقد سرسخت زیست و فکر غربی است و رویکرد جوامع سنتی از آسیا تا آفریقا را به زیست غربی به چالش می‌گیرد و زیانبار می‌داند. نوع مواجهه شریعتی و داوری او درباره روشنفکران عرفی پیش از خود و طبقه متوسط که او آنها را بورژوا می‌داند، ناخرسندی‌اش از نگرش‌های عرفی‌مدارانه آنها نسبت به عوامل پسرفت جامعه را کم‌وبیش بازگو می‌کند.
درواقع می‌توان دغدغه شریعتی را با خوانش نوشته‌های او برای برون‌رفت از بن‌بست یک جامعه سنتی که در گیرودار خرافه و آموزه‌های قدیمی قرار دارد آشکارا دید؛ اما با وجود شناخت نسبی این آسیب اجتماعی و تاریخی، وجهی ایدئولوژیک را که به‌همراه خود یک الگوی تاریخی و البته قدرت یکپارچه دارد، جایگزین ساخت اجتماعی و مناسبات سنتی گذشته می‌داند. از نظر او و با چنین رویکردی جامعه از حالت بسته و سنتی به سوی یک جامعه روبه‌پیش و به‌منظور برقراری عدالت و دیگر آرمان‌های زیستی دیرین بشر گام برخواهد داشت؛ مفهومی که می‌توان از نوشته‌های شریعتی به‌عنوان بازگشت به زیست بومی بازشناخت. این بازگشت اگرچه از نظر او مبتنی بر ارزش‌هایی است که در یک جامعه با زیست بومی و البته آرمانی و تاریخی باید تحقق یابد، اما برپایه تجربه اجتماعی- تاریخی، رسیدن به آن و دوری جامعه از پسرفت‌ها با ایدئولوژی دارای قدرت یکجانبه، همچنان با نگرانی همراه است و همین‌طور چنین نگرشی همچنان مانع از برطرف‌شدن سردرگمی تاریخی ناشی از رویارویی یا تعامل قدیم و جدید خواهد بود.
نقد شریعتی به جامعه‌‌ای که در آن زیست می‌کند، هم نقد نگرش‌ها‌ و باورهایی است که از نظر او راز پسرفت جامعه هستند، با وجود اینکه این باورها پشتوانه سنت را به‌همراه دارند و هم نقد روشنفکرانی است که برای اصلاح جامعه خود به‌تعبیر او راه را به اشتباه رفته‌اند و از نظر او روشنفکران تقلیدی هستند که نگاهشان را برای تغییر وضع موجود، از درون جامعه برگرفته‌اند و نگاهی ریشه‌ای به علل عقب‌ماندگی ندارند. شریعتی یک روشنفکر و البته نوگرایی دینی بود، بنابراین، نگاه او به مولفه‌ها و مفاهیمی که زمینه عقب‌ماندگی جامعه بوده‌اند، از نوع نگاه یک روشنفکر عرفی به مولفه‌هایی چون‌ نوگرایی یا آزادی فردی متفاوت و قابل تفکیک است. بنابراین، نمی‌توان انتظار داشت با رجوع به آرای شریعتی، این گفتمان را برپایه آنچه امروز نیاز و دغدغه جامعه و به‌خصوص طبقه متوسط است به دست آورد یا حداقل بخش مهمی از این خواسته دست‌یافتنی نیست.
چارچوب ایدئولوژیکی که شریعتی بنا می‌کند و دیدگاه‌های خویش را برپایه آن برمی‌افرازد و مدینه فاضله‌ای را به تصویر می‌کشد، مانع از آن می‌شود که به نگرش متفاوتی به پروژه نوگرایی یا آزادی فردی نزدیک شود یا مخاطب امروز نمی‌تواند چنین فهمی از آزادی را از او دریابد. این شکاف البته به نوع نگرش روشنفکران مذهبی و عرفی به نسبت فرهنگ با مدرنیزاسیون در ایران بازمی‌گردد.شریعتی هم روشنفکری است که از باورهایی که ذهن و ضمیر و رفتار طیف گسترده‌ای از جامعه‌ای را که درون آن زیست می‌کند به خود مشغول کرده، نگران و منتقد وضع فرهنگی موجود است و هم راهکاری که برای برون‌رفت از این چالش‌های اجتماعی ارایه می‌کند، مبتنی بر ایده و تفکری است که تصویری از برنامه کلان ایدئولوژیک است که همچنان خصلت بازگشت به آگاهی بومی‌گرایانه تاریخی آن پررنگ است. بنابراین، آرمان‌های نوگرایانه مبتنی بر نگرش‌های عرفی و غیرایدئولوژیک سهم کمرنگی در نگاه او به نوسازی یک جامعه درهم‌تنیده در سنت‌های موجود دارد.
حقیقت این است که شریعتی در نوشته‌های خود تلاش می‌کند خوانندگان آثار خود را از فضای سنت‌هایی که زندگی فردی و مناسبات اجتماعی را تحت سلطه و سیطره خود دارند و البته موانعی مهم برای عقلانیت و نوسازی و ورود به دنیای نو به‌شمار می‌روند، خارج کند. این سنت‌ها البته در یک جامعه بسته یا با کمی اغماض بسیط، دارای کارکردها و ساختارهای قدرت سنتی در همان فضای ویژه این‌گونه جوامع است و البته وقتی که در معرض افکار نو قرار گرفته و جامعه را دستخوش تغییرات بیرونی می‌بیند، انرژی و توان این نوع قدرت برای مقابله با موج نوگرایی به‌تدریج ضعیف می‌شود. اما شریعتی با همان فکر و استدلالی که پایه‌های افکار سنتی را نقد می‌کند، اما همچنان یک ایست برای گذار از زیست سنتی فراروی ما قرار می‌دهد. می‌توان گفت که شریعتی بشارتی به دنیای نو مبتنی بر گفتمان عقلانیت و روشنگری نمی‌دهد، او تفسیری نو از سنت‌ها، باورها، آداب، فرهنگ و زیستی ارایه می‌کند که می‌توان آن را دنیایی با فاصله معنادار از دنیای مدرن و نو ‌نامید، اما با ترسیم یک ایدئولوژی که اثرگذاری افزون‌تری نسبت به قدرت‌های نهفته در یک جامعه سنتی دارند. همان‌طور که گفته شد، خواننده این بخش از نوشته‌های شریعتی، که طرحی از یک ایدئولوژی و رهایی ارایه می‌کند، با یک ایست روبه‌رو می‌شود.
نگاه شریعتی به آزادی فردی در چنین چارچوب ایدئولوژیکی به دلیل وجه دوگانه و تعارض‌گونه، در ابهام قرار دارد و البته نقد او به آزادی و عقلانیت مدرن که توسعه آنها را در آزادی غربی و روشنفکری تقلیدی و دیگر تعبیراتی که به کار می‌برد، می‌بیند. او منتقد سرسخت زیست و فکر غربی است و رویکرد جوامع سنتی از آسیا تا آفریقا را به زیست غربی به چالش می‌گیرد و زیانبار می‌داند. نوع مواجهه شریعتی و داوری او درباره روشنفکران عرفی پیش از خود و طبقه متوسط که او آنها را بورژوا می‌داند، ناخرسندی‌اش از نگرش‌های عرفی‌مدارانه آنها نسبت به عوامل پسرفت جامعه را کم‌وبیش بازگو می‌کند.
درواقع می‌توان دغدغه شریعتی را با خوانش نوشته‌های او برای برون‌رفت از بن‌بست یک جامعه سنتی که در گیرودار خرافه و آموزه‌های قدیمی قرار دارد آشکارا دید؛ اما با وجود شناخت نسبی این آسیب اجتماعی و تاریخی، وجهی ایدئولوژیک را که به‌همراه خود یک الگوی تاریخی و البته قدرت یکپارچه دارد، جایگزین ساخت اجتماعی و مناسبات سنتی گذشته می‌داند. از نظر او و با چنین رویکردی جامعه از حالت بسته و سنتی به سوی یک جامعه روبه‌پیش و به‌منظور برقراری عدالت و دیگر آرمان‌های زیستی دیرین بشر گام برخواهد داشت؛ مفهومی که می‌توان از نوشته‌های شریعتی به‌عنوان بازگشت به زیست بومی بازشناخت. این بازگشت اگرچه از نظر او مبتنی بر ارزش‌هایی است که در یک جامعه با زیست بومی و البته آرمانی و تاریخی باید تحقق یابد، اما برپایه تجربه اجتماعی- تاریخی، رسیدن به آن و دوری جامعه از پسرفت‌ها با ایدئولوژی دارای قدرت یکجانبه، همچنان با نگرانی همراه است و همین‌طور چنین نگرشی همچنان مانع از برطرف‌شدن سردرگمی تاریخی ناشی از رویارویی یا تعامل قدیم و جدید خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.