|

چرا سینمای ایران تاکنون به واقعه 13 آبان نپرداخته است؟

کم‌توان در ورود به قلمرو سینمای سیاسی

فرانک آرتا

به مناسبت روز 13 آبان که در تقویم و تاریخ معاصر ما با سه عنوان تبعيد امام، «روز دانش‌آموز» و ماجرای اشغال سفارت آمریکا در تهران مشهور است، قصد بر این است که با مروری اجمالی بر بازتاب این رخداد مهم در فیلم‌های ایرانی، ابعاد مثبت و منفی آن مورد بررسی قرار گیرد. واقعیت این است که این گزارش فقط فیلم‌های بلند سینمایی را ملاک قرار داده و می‌خواهد این هدف را دنبال کند که اصولا چقدر وقایع پرتنش و تاریخ‌ساز پس از انقلاب - به‌خصوص «تسخیر لانه جاسوسی» - در فیلم‌های ایرانی امکان پردازش داشته‌اند. بحران گروگانگیری 444روزه، یکی از مهم‌ترین رخداد‌های بعد از پیروزی انقلاب است که در 13 آبان 1358 رخ داد که همچون زلزله‌ای سهمگین، پس‌لرزه‌های آن تا امروز حس می‌شود؛ شاهد عینی آن هم ساخت فیلم «آرگو» در سال 2013 به‌کارگردانی «بن افلک» بود که موفق به دریافت جایزه اسکار شد و در ایران واکنش‌های زیادی را برانگیخت و سبب شد تا پاسخ منتقدان سینمایی و حتی دانشجویان اشغال‌کننده سفارت که بعدها دارای سمت‌های رسمی ارشد در کشور شدند را به‌دنبال داشته باشد. تحلیل از آن فیلم آن بود که هدف آن خدشه‌دار کردن غرور ملی ایرانیان است.
سینمای سیاسی
به عبارت ساده‌تر می‌توان گفت پرداختن به موضوع «تسخیر لانه جاسوسی» با توجه به دستور زبان سینما در حیطه «سینمای سیاسی» قرار می‌گیرد. بنابراین در ابتدا باید توضیح داد که «سینمای سیاسی» چیست؟ ساده‌ترین تعریف برای «سینمای سیاسی» پرداختن به وقایع و حوادث مهم است که در سرنوشت یک ملت تاثیر می‌گذارد، البته همیشه در این نوع فیلم‌ها انطباق داستان فیلم با واقعیت موجود و روایت‌های مورد استناد که در فیلم استفاده می‌شود و همین‌طور زاویه دید فیلمساز چالش‌برانگیز و مهم بوده. به‌خصوص در کشوری مثل ایران با توجه به اینکه اغلب افراد جامعه به تاریخ شفاهی به‌خصوص تصويري تمایل دارند تا تاریخ مکتوب، ساخت چنین فیلم‌هایی با اما و اگر‌هایی مواجه بوده که در نهایت اغلب ساخته نمی‌شوند و اگر هم ساخته شده‌اند بسیار محدود و البته کم‌مایه‌ هستند. از سوی دیگر از نقطه‌نظر جامعه‌شناسی و روانشناسی افراد زنده یا فوت‌شده (که اغلب بستگان و بازماندگان آن افراد پیگیر ماجرا هستند) در‌گیر آن وقایع نسبت به علنی‌شدن زوایای کمتر توجه‌شده موضوع مورد بحث در قالب تصویر از خود حساسیت نشان می‌دهند. به‌طوری که همیشه این اعتراض مطرح می‌شود که یا واقعیات قالب شده‌اند یا اینکه ناگفته‌ها درست بیان نشده‌اند. غافل از اینکه در 90 تا 120دقیقه یک فیلم همه مطالب قابل‌گفتن نیست. با این همه از معروف‌ترین فیلمی که می‌توان یاد کرد که به موضوع «تسخیر لانه جاسوسی» فقط به‌صورت گذرا اشاره کرده، «توفان شن» به ‌کارگردانی جواد شمقدری است که در سال 1375 ساخته كرده. البته داستان فیلم مستقیم به واقعه «تسخیر لانه جاسوسی» نمی‌پردازد، بلکه پس از تسخیر لانه جاسوسی آمریکا، مقامات آمریکایی تصمیم می‌گیرند علیه ایران و انقلاب اسلامی به تجاوز نظامی دست بزنند. یک مامور مخفی پنتاگون راهی ایران می‌شود تا مقدمات این تجاوز را مهیا کند. حمله نظامی آغاز می‌شود، اما توفان‌شن صحرای طبس حوادث دیگری را رقم می‌زند و حقانیت ایرانی‌ها به اثبات می‌رسد. سایر موضوعاتی که پیرامون وقایع انقلاب مطرح شده بیشتر به دخالت بیگانگان در ایران و نقش خرابکارانه و مخربشان در مسایل داخلی است یا دستاوردهای علمی و تکنولوژیک ایران را مورد هجمه قرار می‌دهند و یا گروهک‌های سیاسی که از اصل انقلاب بریده‌اند و به نیروهای خودی و انقلابی ضربه می‌زنند، مثل «روز شیطان»، «پرونده هاوانا» و... در حیطه سینمای حادثه‌ای و پلیسی قرار می‌گیرد. البته باید گفت که از نقطه‌نظر تصویری عکس‌ها، فیلم‌های مستند و همچنین فیلم‌های تلویزیونی در بیان و انعکاس موضوعات مرتبط با وقایع انقلاب جلوتر از سینمای ایران هستند. در حالی که همان‌قدر فیلم‌های ایرانی به موضوع دفاع مقدس و جنگ هشت‌ساله روی خوش نشان داده‌اند و به آن پرداخته‌اند و در میان خیل این نوع فیلم‌ها، فیلم‌های درخشانی با انواع و اقسام رویکرد ساخته شده‌اند مثل؛ «سفر به چزابه»، «آژانس شیشه‌ای»، «هور در آتش»، «لیلی با من است» و... فیلمسازان در ترسیم مسایل انقلاب، آثار درخشانی برجای نگذاشته و موفق نبوده‌اند. هرچند رویدادهای سیاسی، موضوعات جذاب و مهیجی برای سینما بوده و هست، ولی سینمای ایران به سختی به آن نزدیک شده. حال این سوال مطرح می‌شود، چرا؟ ... چرا فیلمسازان ما به ترسیم حوادثی اینچنینی روی خوش نشان نداده‌اند؟
قضاوت؛ مساله این است
برای بررسی دلایل و چرایی نپرداختن به رویدادهای سیاسی در مدیوم سینما، می‌توان از زوایای مختلفی به آن پرداخت. اما به‌زعم نگارنده «ترس از قضاوت» موجبات بی‌رغبتی به پرداختن حوادث پرالتهاب معاصر توسط کارگردانان و تهیه‌کنندگان را فراهم کرده است. به قول معروف از آنجا که مباحث اجتماعی و سیاسی در ایران درهم تنیده شده و به سوءتفاهمات مسلم تبدیل شده، یک سینماگر چگونه می‌تواند تاریخ را و حوادث قابل تحلیلش را فارغ از نگاه‌های جناح‌های سیاسی و البته در چارچوب منافع ملی تعریف و تصویر کند؟ چون هر واقعه‌ای تفاسیری با خود به‌همراه می‌آورد که بیشتر اوقات آن تفاسیر، بهای سنگینی را به سازندگان یک فیلم متحمل می‌کند. به همین دلیل اگر بخواهیم با نگاه «ارزشمدارانه» به اینگونه فیلم‌ها نظری بیفکنیم، به ارزیابی قابل‌تاملی برخواهیم خورد. نمونه واضحش این است که آن تعداد فیلم که در حوزه حق‌طلبی مردم فلسطین و مباحث جهان اسلام در ایران ساخته شده، بیش از مسایل مهم داخل کشور است؛ «بازمانده» به‌کارگردانی سیف‌الله داد و «خاکستر سبز» به ‌کارگردانی ابراهیم حاتمی‌کیا که به ترتیب درباره مظلومیت مردم فلسطین و دیگری جنگ بوسنی مربوط می‌شود، از همین نوع فیلم‌هاست که البته با ساختار قابل‌قبولی ساخته شده‌اند. اما با همین نگاه به راحتی می‌توان از فیلم‌های خارجی نمونه آورد؛ «گوستاو گاوراس»، کارگردان یونانی‌تبار، که لقب مشهورترین سینماگر سیاسی جهان را داراست با ساخت فیلم‌هایی همچون «زد»، «تبر»، «اعتراف» و «حکومت نظامی» در تاریخ سینما شناخته شده و فیلم‌هایش «نمونه»های موفق فیلم سیاسی قابل دفاع‌ هستند که در خیلی موارد به آنها ارجاع می‌شوند. به‌خصوص فیلم «زد» و «حکومت نظامی» در اوایل انقلاب در کشور خودمان با اقبال عمومی مواجه شد. ناگفته نماند در یکی، دو سال اخیر فیلم‌های پرحاشیه‌ای مانند «پایان‌نامه»، «قلاده‌های طلا» و «پل چوبی» به وقایع سال 1388 پرداخته‌اند و جدا از بحث ارزش‌گذاری که آیا فیلم‌های موفقی بوده‌اند یا نه، هر یک از فیلم‌ها به تناسب زاویه دید کارگردان و فیلمنامه‌نویس و بدون مقایسه با یکدیگر با مشکلاتی موقع ساخت و اکران روبه‌رو شدند که واکنش نسبت به آن فیلم‌ها همچنان ادامه دارد. اینکه فضا برای پرداخت موضوع توسط هر دو سوی آن و از زاویه نگاه‌های متعدد فراهم نیست و فقط بازتاب نگاه رسمی به وقایع، روی پرده می‌رود، موضوع انتقاد منتقدان سینمایی مستقل و فعالان سیاسی منتقد است. اینها سبب شده بعید به نظر برسد این فیلمسازان در فیلم‌های بعدیشان سراغ چنین موضوعات ملتهبی بروند؛ البته شاید. ضمن اینکه در مورد فیلم‌های سیاسی باید گفت اقبال عمومی در یک فرآیند طبیعی عرضه و تقاضا تاثیراتی به مراتب بیشتر روی مخاطب خواهد گذاشت و جدای از آن، باید واجد ارزش‌های هنری و زیباشناختی باشد تا در دل تاریخ جای گیرد و قضاوت مثبت تاریخی را همراه خود داشته باشد. به‌طوری که جریان سازنده هنری ایجاد کند و فیلمسازان دیگر را به ساخت چنین فیلم‌هایی ترغیب کنند که از نقطه‌نظر «سینمای سیاسی» نمونه معروفی منطبق با این توضیحات در سینمای ایران نداریم. به همین دلیل وقتی فیلمی همچون «آرگو» ساخته می‌شود و در مراسم اسکار همسر رییس‌جمهور جایزه فیلم را اعلام می‌کند، تازه در ایران به یاد می‌آوریم که‌ ای‌وای چقدر عقب هستیم! و سعی می‌کنیم فیلم‌هایی بسازیم در واکنش به آن فیلم ضعیف و به قول معروف با زبان تصویر جواب آنها را بدهیم و در اینجا مقوله فیلم سفارشی که معمولا با شکست مواجه می‌شود، خودنمایی می‌کند. انگار تازه به خاطر آوردیم افرادی همچون کمال تبریزی و ابراهیم اصغرزاده و معصومه ابتکار و... حضور دارند که در همین شهر زندگی می‌کنند و به راحتی می‌توانند زوایای نادیده آن روز تاریخی را حکایت و در فرآیند طبیعی تولید و فیلمسازی و با پرهیز از افتادن به ورطه سفارشی‌کاری، واقعیات‌های مهم آن روز دانشجویان را بازگو کنند. با این حال برای پژوهش در این زمینه پیشنهاد می‌شود که جلد نخست مجموعه کتاب «هنر در گرماگرم انقلاب» با عنوان «سینما و تلویزیون» نوشته و تدوین «مجید جعفری‌لاهیجی» مطالعه شود. چون نویسنده در این زمینه تمام فیلم‌های داستانی، مستند و... درباره مسایل انقلاب را دیده و به شکل مکتوب به آن پرداخته و از طریق آن به‌عنوان مرجع قابل‌اتکا می‌توان به تحلیل‌های واقعی‌تری دست یافت.
به مناسبت روز 13 آبان که در تقویم و تاریخ معاصر ما با سه عنوان تبعيد امام، «روز دانش‌آموز» و ماجرای اشغال سفارت آمریکا در تهران مشهور است، قصد بر این است که با مروری اجمالی بر بازتاب این رخداد مهم در فیلم‌های ایرانی، ابعاد مثبت و منفی آن مورد بررسی قرار گیرد. واقعیت این است که این گزارش فقط فیلم‌های بلند سینمایی را ملاک قرار داده و می‌خواهد این هدف را دنبال کند که اصولا چقدر وقایع پرتنش و تاریخ‌ساز پس از انقلاب - به‌خصوص «تسخیر لانه جاسوسی» - در فیلم‌های ایرانی امکان پردازش داشته‌اند. بحران گروگانگیری 444روزه، یکی از مهم‌ترین رخداد‌های بعد از پیروزی انقلاب است که در 13 آبان 1358 رخ داد که همچون زلزله‌ای سهمگین، پس‌لرزه‌های آن تا امروز حس می‌شود؛ شاهد عینی آن هم ساخت فیلم «آرگو» در سال 2013 به‌کارگردانی «بن افلک» بود که موفق به دریافت جایزه اسکار شد و در ایران واکنش‌های زیادی را برانگیخت و سبب شد تا پاسخ منتقدان سینمایی و حتی دانشجویان اشغال‌کننده سفارت که بعدها دارای سمت‌های رسمی ارشد در کشور شدند را به‌دنبال داشته باشد. تحلیل از آن فیلم آن بود که هدف آن خدشه‌دار کردن غرور ملی ایرانیان است.
سینمای سیاسی
به عبارت ساده‌تر می‌توان گفت پرداختن به موضوع «تسخیر لانه جاسوسی» با توجه به دستور زبان سینما در حیطه «سینمای سیاسی» قرار می‌گیرد. بنابراین در ابتدا باید توضیح داد که «سینمای سیاسی» چیست؟ ساده‌ترین تعریف برای «سینمای سیاسی» پرداختن به وقایع و حوادث مهم است که در سرنوشت یک ملت تاثیر می‌گذارد، البته همیشه در این نوع فیلم‌ها انطباق داستان فیلم با واقعیت موجود و روایت‌های مورد استناد که در فیلم استفاده می‌شود و همین‌طور زاویه دید فیلمساز چالش‌برانگیز و مهم بوده. به‌خصوص در کشوری مثل ایران با توجه به اینکه اغلب افراد جامعه به تاریخ شفاهی به‌خصوص تصويري تمایل دارند تا تاریخ مکتوب، ساخت چنین فیلم‌هایی با اما و اگر‌هایی مواجه بوده که در نهایت اغلب ساخته نمی‌شوند و اگر هم ساخته شده‌اند بسیار محدود و البته کم‌مایه‌ هستند. از سوی دیگر از نقطه‌نظر جامعه‌شناسی و روانشناسی افراد زنده یا فوت‌شده (که اغلب بستگان و بازماندگان آن افراد پیگیر ماجرا هستند) در‌گیر آن وقایع نسبت به علنی‌شدن زوایای کمتر توجه‌شده موضوع مورد بحث در قالب تصویر از خود حساسیت نشان می‌دهند. به‌طوری که همیشه این اعتراض مطرح می‌شود که یا واقعیات قالب شده‌اند یا اینکه ناگفته‌ها درست بیان نشده‌اند. غافل از اینکه در 90 تا 120دقیقه یک فیلم همه مطالب قابل‌گفتن نیست. با این همه از معروف‌ترین فیلمی که می‌توان یاد کرد که به موضوع «تسخیر لانه جاسوسی» فقط به‌صورت گذرا اشاره کرده، «توفان شن» به ‌کارگردانی جواد شمقدری است که در سال 1375 ساخته كرده. البته داستان فیلم مستقیم به واقعه «تسخیر لانه جاسوسی» نمی‌پردازد، بلکه پس از تسخیر لانه جاسوسی آمریکا، مقامات آمریکایی تصمیم می‌گیرند علیه ایران و انقلاب اسلامی به تجاوز نظامی دست بزنند. یک مامور مخفی پنتاگون راهی ایران می‌شود تا مقدمات این تجاوز را مهیا کند. حمله نظامی آغاز می‌شود، اما توفان‌شن صحرای طبس حوادث دیگری را رقم می‌زند و حقانیت ایرانی‌ها به اثبات می‌رسد. سایر موضوعاتی که پیرامون وقایع انقلاب مطرح شده بیشتر به دخالت بیگانگان در ایران و نقش خرابکارانه و مخربشان در مسایل داخلی است یا دستاوردهای علمی و تکنولوژیک ایران را مورد هجمه قرار می‌دهند و یا گروهک‌های سیاسی که از اصل انقلاب بریده‌اند و به نیروهای خودی و انقلابی ضربه می‌زنند، مثل «روز شیطان»، «پرونده هاوانا» و... در حیطه سینمای حادثه‌ای و پلیسی قرار می‌گیرد. البته باید گفت که از نقطه‌نظر تصویری عکس‌ها، فیلم‌های مستند و همچنین فیلم‌های تلویزیونی در بیان و انعکاس موضوعات مرتبط با وقایع انقلاب جلوتر از سینمای ایران هستند. در حالی که همان‌قدر فیلم‌های ایرانی به موضوع دفاع مقدس و جنگ هشت‌ساله روی خوش نشان داده‌اند و به آن پرداخته‌اند و در میان خیل این نوع فیلم‌ها، فیلم‌های درخشانی با انواع و اقسام رویکرد ساخته شده‌اند مثل؛ «سفر به چزابه»، «آژانس شیشه‌ای»، «هور در آتش»، «لیلی با من است» و... فیلمسازان در ترسیم مسایل انقلاب، آثار درخشانی برجای نگذاشته و موفق نبوده‌اند. هرچند رویدادهای سیاسی، موضوعات جذاب و مهیجی برای سینما بوده و هست، ولی سینمای ایران به سختی به آن نزدیک شده. حال این سوال مطرح می‌شود، چرا؟ ... چرا فیلمسازان ما به ترسیم حوادثی اینچنینی روی خوش نشان نداده‌اند؟
قضاوت؛ مساله این است
برای بررسی دلایل و چرایی نپرداختن به رویدادهای سیاسی در مدیوم سینما، می‌توان از زوایای مختلفی به آن پرداخت. اما به‌زعم نگارنده «ترس از قضاوت» موجبات بی‌رغبتی به پرداختن حوادث پرالتهاب معاصر توسط کارگردانان و تهیه‌کنندگان را فراهم کرده است. به قول معروف از آنجا که مباحث اجتماعی و سیاسی در ایران درهم تنیده شده و به سوءتفاهمات مسلم تبدیل شده، یک سینماگر چگونه می‌تواند تاریخ را و حوادث قابل تحلیلش را فارغ از نگاه‌های جناح‌های سیاسی و البته در چارچوب منافع ملی تعریف و تصویر کند؟ چون هر واقعه‌ای تفاسیری با خود به‌همراه می‌آورد که بیشتر اوقات آن تفاسیر، بهای سنگینی را به سازندگان یک فیلم متحمل می‌کند. به همین دلیل اگر بخواهیم با نگاه «ارزشمدارانه» به اینگونه فیلم‌ها نظری بیفکنیم، به ارزیابی قابل‌تاملی برخواهیم خورد. نمونه واضحش این است که آن تعداد فیلم که در حوزه حق‌طلبی مردم فلسطین و مباحث جهان اسلام در ایران ساخته شده، بیش از مسایل مهم داخل کشور است؛ «بازمانده» به‌کارگردانی سیف‌الله داد و «خاکستر سبز» به ‌کارگردانی ابراهیم حاتمی‌کیا که به ترتیب درباره مظلومیت مردم فلسطین و دیگری جنگ بوسنی مربوط می‌شود، از همین نوع فیلم‌هاست که البته با ساختار قابل‌قبولی ساخته شده‌اند. اما با همین نگاه به راحتی می‌توان از فیلم‌های خارجی نمونه آورد؛ «گوستاو گاوراس»، کارگردان یونانی‌تبار، که لقب مشهورترین سینماگر سیاسی جهان را داراست با ساخت فیلم‌هایی همچون «زد»، «تبر»، «اعتراف» و «حکومت نظامی» در تاریخ سینما شناخته شده و فیلم‌هایش «نمونه»های موفق فیلم سیاسی قابل دفاع‌ هستند که در خیلی موارد به آنها ارجاع می‌شوند. به‌خصوص فیلم «زد» و «حکومت نظامی» در اوایل انقلاب در کشور خودمان با اقبال عمومی مواجه شد. ناگفته نماند در یکی، دو سال اخیر فیلم‌های پرحاشیه‌ای مانند «پایان‌نامه»، «قلاده‌های طلا» و «پل چوبی» به وقایع سال 1388 پرداخته‌اند و جدا از بحث ارزش‌گذاری که آیا فیلم‌های موفقی بوده‌اند یا نه، هر یک از فیلم‌ها به تناسب زاویه دید کارگردان و فیلمنامه‌نویس و بدون مقایسه با یکدیگر با مشکلاتی موقع ساخت و اکران روبه‌رو شدند که واکنش نسبت به آن فیلم‌ها همچنان ادامه دارد. اینکه فضا برای پرداخت موضوع توسط هر دو سوی آن و از زاویه نگاه‌های متعدد فراهم نیست و فقط بازتاب نگاه رسمی به وقایع، روی پرده می‌رود، موضوع انتقاد منتقدان سینمایی مستقل و فعالان سیاسی منتقد است. اینها سبب شده بعید به نظر برسد این فیلمسازان در فیلم‌های بعدیشان سراغ چنین موضوعات ملتهبی بروند؛ البته شاید. ضمن اینکه در مورد فیلم‌های سیاسی باید گفت اقبال عمومی در یک فرآیند طبیعی عرضه و تقاضا تاثیراتی به مراتب بیشتر روی مخاطب خواهد گذاشت و جدای از آن، باید واجد ارزش‌های هنری و زیباشناختی باشد تا در دل تاریخ جای گیرد و قضاوت مثبت تاریخی را همراه خود داشته باشد. به‌طوری که جریان سازنده هنری ایجاد کند و فیلمسازان دیگر را به ساخت چنین فیلم‌هایی ترغیب کنند که از نقطه‌نظر «سینمای سیاسی» نمونه معروفی منطبق با این توضیحات در سینمای ایران نداریم. به همین دلیل وقتی فیلمی همچون «آرگو» ساخته می‌شود و در مراسم اسکار همسر رییس‌جمهور جایزه فیلم را اعلام می‌کند، تازه در ایران به یاد می‌آوریم که‌ ای‌وای چقدر عقب هستیم! و سعی می‌کنیم فیلم‌هایی بسازیم در واکنش به آن فیلم ضعیف و به قول معروف با زبان تصویر جواب آنها را بدهیم و در اینجا مقوله فیلم سفارشی که معمولا با شکست مواجه می‌شود، خودنمایی می‌کند. انگار تازه به خاطر آوردیم افرادی همچون کمال تبریزی و ابراهیم اصغرزاده و معصومه ابتکار و... حضور دارند که در همین شهر زندگی می‌کنند و به راحتی می‌توانند زوایای نادیده آن روز تاریخی را حکایت و در فرآیند طبیعی تولید و فیلمسازی و با پرهیز از افتادن به ورطه سفارشی‌کاری، واقعیات‌های مهم آن روز دانشجویان را بازگو کنند. با این حال برای پژوهش در این زمینه پیشنهاد می‌شود که جلد نخست مجموعه کتاب «هنر در گرماگرم انقلاب» با عنوان «سینما و تلویزیون» نوشته و تدوین «مجید جعفری‌لاهیجی» مطالعه شود. چون نویسنده در این زمینه تمام فیلم‌های داستانی، مستند و... درباره مسایل انقلاب را دیده و به شکل مکتوب به آن پرداخته و از طریق آن به‌عنوان مرجع قابل‌اتکا می‌توان به تحلیل‌های واقعی‌تری دست یافت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.