فریدون مجلسی در گفتوگو با «شرق»:
تکرار 28 مردادی دیگر، بهانهتراشی دانشجویان است
محمد صادقی
«فریدون مجلسی» در ماههای نخست گروگانگیری در وزارت امور خارجه مشغول بوده و در مذاکرات مربوط به گروگانگیری در سفارت آمریکا در زمان سهوزیر (ابراهیم یزدی، ابوالحسن بنیصدر و صادق قطبزاده) تا اسفند 1358 (پایان کار خود در وزارتخانه) حضور داشته است. از اینرو پرسشهایی را با وی درباره اقدام دانشجویان و پیامدهای آن و روند مذاکرات در میان گذاشتهام... مجلسی در کتاب «حکایتی از پله دوم» مینویسد: «از لحظه گروگانگیری سیل گزارشهای نمایندگیهای ما در اروپا درباره واکنشهای مقامات و مطبوعات حوزههای آنان سرازیر شده بود. هنوز وزارت خارجه را خانهتکانی نکرده بودند. اغلب کارمندان همان قدیمیها بودند. با همان دیدگاهها و روشهای کلاسیک دیپلماتیک. طبعا در اغلب گزارشها از آن واقعه ابراز شگفتی و نگرانی شده بود. واکنشها در همه مطبوعات و نزد همه مقامات کشورها منفی و انتقادآمیز بود. ما نیز از روی آنها گزارشهای کلیتری تهیه میکردیم.»
زمانی که سفارت آمریکا در ایران تسخير شد، شما چه مسوولیتی در وزارت امورخارجه برعهده داشتید؟
آن زمان من مسوولیت میز بازار مشترک اروپا و تعدادی از کشورهای اروپایی را در اداره سوم سیاسی وزارت امورخارجه برعهده داشتم. میز آمریکا در اداره چهارم سیاسی بود و قاعدتا در حوزه مسوولیت من نبود. روزی که به وزارت خارجه آمدم و متوجه شدم که گروگانگیری رخداده، از خبر گروگانگیری، آنطور که باید شوکه نشدم چون قبل از آن هم یک بار گروگانگیری اتفاق افتاده بود. با خودم فکر میکردم اینبار هم همچون دفعه قبل به قضیه خاتمه داده خواهد شد. آن زمان آقای مهندس بازرگان و وزیر امورخارجه در الجزایر بودند و آنجا ملاقاتی با آقای برژینسکی صورت گرفته بود و این بهانهای شد برای گروگانگیری. تعجب من از این بود که به مناسبت ملاقات با یکی از سفیران اروپایی مدتی قبل از آن در دفتر آقای دکتر یزدی که وزیر امور خارجه بود یادداشتهای آن ملاقات را برمیداشتم. بعد آقای سولیوان آمد، چند ماه قبل از گروگانگیری بود، شاید برای خداحافظی آمده بود چون او در زمان گروگانگیری در ایران نبود. سولیوان خیلی صمیمانه ابراز میکرد که بالاخره این انقلاب رخ داده و ما این را درک میکنیم و اشاره به نکتهای کرد که به نظرم آمار مبالغهآمیزی آمد. میگفت، گذشته از همه چیز، ایران 200هزاردانشجو در آمریکا دارد، نمیدانم آن زمان کل دانشجویان در دانشگاههای ایران به 200هزارنفر میرسید یا نه، به همین دلیل این حرف قدری مبالغهآمیز آمد. ولی مقصود او این بود که ما ناچاریم و باید با هم رابطه داشته باشیم. این آخرین ذهنیتی بود که از تمایل آمریکا برای رابطه با ایران دارم. پس از بازگشت نخستوزیر و وزیر امور خارجه به ایران، یعنی زمانی که گروگانگیری اتفاق افتاده بود، آقای دکتر یزدی مرا در ارتباط با موضوع گروگانگیری خواستند. تعجب کردم چون من در اداره سوم سیاسی بودم. ولی خیلی زود مشخص شد که سفیر سوئد برای اعتراض به ملاقات آقای یزدی آمده بود.
چرا سفیر سوئد آمده بود؟
دولت آمریکا از دولت سوئد خواسته بود که از جانب او این ملاقات صورت بگیرد. آن موقع هنوز بهطور رسمی دولت سوییس حافظ منافع دولت آمریکا نشده بود. پس در آن ملاقات سفیر سوئد آمده بود و چون سفیر سوئد در ملاقات حاضر میشد من بهعنوان متصدی میز سوئد باید در آن ملاقات حاضر میشدم. آقای دکتر یزدی در آن ملاقات اظهار تاسف خود را بیان کرد و گفت همانطور که دفعه قبل مساله را حل کردیم این بار هم مساله را حل خواهیم کرد. این آخرین دیدار من با آقای دکتر یزدی بود. به زودی بنیصدر وزیر امور خارجه شد و با نگرانی مسایل مربوط به گروگانگیری را پیگیری میکرد. من بنیصدر را از زمان دانشجویی میشناختم، او و مرحوم آقای حسن حبیبی چند باری جلسات دانشجویی جبهه ملی را در دانشکده حقوق، کارگردانی کرده بودند. بنیصدر میگفت که چرا آمریکا شاه را پذیرفته، ما از این بابت رنجیدهایم، شاه را بازگردانید، ما هم دیپلماتها را آزاد میکنیم چون ما نفوذ زیادی هم روی دانشجویان نداریم. خاطره مهمی هم از یکی از ملاقاتهای آقای بنیصدر با سفیر سوئد دارم. او برخی حرفها را با بیپروایی میزد. مثلا یک روز سفیر سوئد با پیامی از سوی دولت آمریکا به ملاقات وزیر امور خارجه آمد. پیام این بود اگر شما میگویید این کاری است که دانشجویان انجام دادهاند و دولت در آن دخالتی نداشته و مایل به پایاندادن آن است، برای ابراز حسننیت خود عجالتا ترتیبی دهید که زنها، پیرها و بیماران آزاد شوند. در اصل مساله تغییری رخ نخواهد داد، چون هنوز تعدادی از دیپلماتها در اختیار شما قرار دارند ولی با این اقدام حسن نیت خود را نشان دادهاید و افرادی که آسیبپذیر هستند را رها کردهاید. من هم یادداشتهایم را نوشتم و مانند همیشه ماندم تا ببینم وزیر در مورد تنظیم این صورتجلسه نظر و اولویت خاصی دارد یا ندارد. این بر طبق عادت قدیم بود، در زمان گذشته که افرادی همچون مرحوم خلعتبری و... وزیر بودند، از ترتیب و اصول کار باخبر و آگاه بودند اما در این دوران افراد چندان از روش کار باخبر نبودند. بعد به خودم اجازه دادم و به آقای بنیصدر گفتم که شایسته است ترتیبی دهید تا زنها، پیرها و بیماران آزاد شوند چون من خودم دیپلمات بودم، خودم را همکار آنها تصور میکردم، خودم چند سال ماموریت دیپلماتیک در آمریکا داشتم و از احترامات ویژه دیپلماتیک برخوردار بودم. حالا این عکسها انتشار مییافت، اخباری منعکس میشد ما هم از تغییری که صورت گرفته بود حمایت میکردیم ولی نه از رفتارهای تند. به همین خاطر به آقای بنیصدر گفتم این خواسته یک خواسته عملی است و میتواند اجرایی شود. دانشجویان با قاطعيت آمریکا را موجب همه بدبختیها فرض میکردند. آقای موسوی خویینیها در ورودی سفارت آمریکا سخنرانی میکرد و این سیر ادامه یافت. نیروی محرکه انقلاب آقای بازرگان و آقای بنیصدر نبودند، البته چند باری هم آقای بازرگان را در رژیم شاه زندانی کرده بودند ولی به او بیاحترامی هم نکرده بودند... سرانجام، آقای بنیصدر به وزارت اقتصاد و دارایی رفت و آقای قطبزاده از تلویزیون و با منشی و گروه خودش به وزارت امور خارجه آمد. رفتار آقای قطبزاده متفاوت از رفتاری بود که از آقای یزدی و آقای بنیصدر دیده بودیم. آقای قطبزاده خیلی زورمدارانه برخورد میکرد. با آستینهای بالازده برای کارمندان سخنرانی میکرد، آن هم با این لحن که دیگر سرجایتان بنشینید و صدایتان درنیاید! من او را در آن دوران و در مذاکرات بیشتر میدیدم، البته او خودش هم مذاکراتی را آغاز کرده بود بلکه شاه را بگیرد و به ایران بیاورد که به روحیه ماجراجویی او مربوط میشد. اما با تمام بیتابیای که داشت محیط وزارت خارجه اصولی را به او تحمیل میکرد که مجبور بود تحمل کند. کمکم سفیر سوییس با عنوان رسمی در مذاکرات حضور پیدا کرد، که حافظ منافع آمریکا در ایران بود. در ضمن، سه نفر از گروگانها هم در طبقه بالای وزارت خارجه بودند که ما خبر داشتیم و آنجا از آنها پذیرایی میشد. یکی از دوستان من (مرحوم ذوالعین) که مسوول پذیراییهای وزارت خارجه بود، گهگاه آنها را از نزدیک میدید و برای ما تعریف میکرد که یکی از آنها نقاش است. آن نقاش یک عقاب پروبال شکسته آمریکا را برای او کشیده بود که این نقاشی نزد من است.
از آقای قطبزاده میگفتید.
بله، در همین ملاقاتها بود که آقای قطبزاده یک نواری را تکرار میکرد که حاوی این مطلب بود که این کار را دانشجویان انجام دادهاند و خواستهای دارند و آن اینکه شاه به ایران تحویل داده شود. خودش هم میدانست که این، امر غیرممکنی است، . آقای قطبزاده خیلی جاهطلب بود و فکر میکرد موقعیت مستحکمی دارد. خیلی ساده و به سادگی، اول در تلویزیون مستقر شده بود و بعد به وزارت امور خارجه آمده بود. بعد هم خودش را نامزد انتخابات ریاست جمهوری کرد و البته شکست سختی هم خورد و دید که هیچ زمینهای در جامعه ندارد... مذاکراتی درباره گروگانگیری در جریان بود، در آن موقع ما خبر نداشتیم که ششنفر از آمريكاييها به سفارت کانادا پناه برده و آنجا هستند. یک روز جمعی متشکل از کشورهای اروپایی به علاوه کانادا و استرالیا و زلاندنو (که دو گروه شده بودند) آمده بودند تا بتوانند مذاکرات را ادامه دهند و فشار مستمری وارد کنند. به همین دلیل هر روز با یک گروهبندی میآمدند. تا آنجایی که یادم هست دیدار ماقبل آخر من با آقای قطبزاده درباره گروگانگیری بود، و ارشد گروه یعنی شیخ سفیران (که بر این پایه است که کدام سفیر از همه سابقه سفارتش در ایران بیشتر است) سفیر اسپانیا بود و کنار او آقای کن تیلور، سفیر کانادا نشسته بود. جوان بود و موهای مجعدی داشت و چند ماه قبل هم اظهارنظر کرده بود که فیلم «آرگو» قدری هالیوودیزه شده است. او دو، سه روز بعد هم رفت و یکی، دو روز قبل از آن هم آن ششآمریکایی با گذرنامه کانادایی از ایران خارج شدند که سوژه یک فیلم سینمایی شد. در جلسهای که به آن اشاره داشتم و سفیر اسپانیا و سفیر کانادا هم حضور داشتند، سفیر اسپانیا صحبتی کرد که به نوعی در آن تهدیدی نهفته بود. منتها آقای قطبزاده آن تهدید را نفهمید. او گفت؛ چنین رخدادی (گروگانگیری) به این صورت (که دولت هم در آن نقش داشته باشد) در تاریخ فقط یک بار سابقه داشته، آن هم در ایران رخ داده! و آن هنگامی بود که چنگیزخان یک گروه از سفرای خود را به ایران فرستاد و حاکم اُتراد، آنها را گروگان گرفت و بعد هم کشت و این اقدام مصیبتی برای ایران به بار آورد که ایران هنوز از آن مصیبت در رنج است. آقای قطبزاده منظور سفیر اسپانیا (که به زبان انگلیسی حرف میزد) را درست نفهمید، یعنی متوجه نشد که این یک تهدید است. در آن جلسه، سفیر کانادا هیچ حرف نمیزد و با ظاهر خونسرد نشسته بود، که حالا میفهمم آن سکوت محض به دلیل نگرانی او بوده که حواسش کاملا جای دیگری بوده است. در اسفند 1358 آخرین ملاقات من با آقای قطبزاده بود که سفیر سوییس به دیدن او آمده بود. چند روز بعد هم به کار ما در وزارت امور خارجه خاتمه دادند. در دفتر آقای قطبزاده با دو مورد عجیب مواجه شدم، یکی داخلی یکی خارجی. سفیر سوییس برای اتمامحجت نزد آقای قطبزاده آمده بود و اظهار میکرد که شما به هیچیک از این مذاکرات توجه نداشتید و اقدامی انجام ندادید، من اینبار آمدهام به شما اعلام کنم که یک تحریم کامل اقتصادی علیه شما توسط کشورهای غربی و همینطور ژاپن برقرار میشود. مگر اینکه اینها را آزاد کنید وگرنه این تحریمها برداشته نخواهد شد. در پایان این جلسه، سفیر سوییس یک ژست غیردیپلماتیک گرفت و با اقدامی غیرحرفهای مرا متعجب کرد. به آقای قطبزاده گفت؛ من حالا ملاقاتم در مقام نمایندگی آمریکا تمام شد، حالا میخواهم در مقام سفیر سوییس با شما صحبت کنم. به آقای قطبزاده گفت؛ درست است که شما تحریم اقتصادی شدهاید ولی میخواستم به شما اطلاع بدهم که دولت سوییس گرچه کوچک است ولی از ظرفیتهای اقتصادی خیلی بالایی برخوردار است و شما میتوانید روی دولت سوییس حساب کنید! ... اینکار خیلی غیرحرفهای بود، چون میتوانست فردای آن روز یا یکهفته بعد، وقت ملاقات بگیرد و نه اینکه در همان جلسه آن حرف را بزند! ... بعد که آمدم پایین، رییس دفتر آقای قطبزاده دو بار زنگ زد که نتیجه مذاکرات را زودتر بفرستید به دفتر ایشان، من گفتم آنها را نوشتهام و به منشی سپردهام تا تایپ شود، شما بهتر است با ماشیننویس صحبت کنید. دوباره تلفن زدند که میگویند خودتان گزارش را بیاورید. نمیدانم به چه دلیل مرا صدا کرد. اینبار ژست عجیبی از وزیر امور خارجه میدیدیم، او خیلی شیکپوش بود، همیشه کراواتهای ابریشمی درجه یک مارکدار میزد. کراواتش را باز کرد، انداخت روی صندلی، کتی پوشید و وقتی که کراواتش را باز میکرد به من چشمکی زد و رفت هر چه فکر کردم متوجه نشدم چه منظوری داشت! چند روز بعد هم به ما گفتند که دیگر به وزارتخانه نیایید! ... آنچه آن زمان اتفاق افتاد به ضرر ما و منافع ما بود و با وجودی که امروز هم عدهای سر حرفشان ایستادهاند، معتقدم این کار بد بوده و به سود آمریکا بوده. از این جهت، که آمریکا در آن روزگار در اثر دخالتهایی که در جنگ ویتنام داشت لطمه خورده بود و هنوز داغ آن تازه بود و در همهجای دنیا نوعی سرافکندگی برایشان بهجا مانده بود. با آن اقدام، این حالت ظالمانه تبدیل شد به حالتی مظلومانه! و به نفع آمریکا.
دانشجویانی که سفارت آمریکا را اشغال کردند، اصرار دارند که این اتفاق باید در همان زمان بررسی شود و برخی از آنها مدعی هستند که نگران دخالت آمریکا بودهاند که مبادا 28 مرداد تکرار شود و همچنین یکی از آنها ابراز میدارد که دانشجویان نسبت به شرایط داخلی و جهانی تحلیل داشتهاند.
آنها جوان بودند و اطلاعات چندانی هم برای تحلیل نداشتند. حالا به شغل و مقاماتی رسیدهاند، فکر میکنند در آن سنین نیز همین موقعیت را داشتهاند. برخی از آنان بهانههایی میآورند که چندان قابل دفاع نیست. در آن زمان آمریکا نگران بود که ایران به اردوگاه شوروی بپیوندد، ولی آمدن اسلامگراها این نگرانی را رفع کرد. جواب این است که ما جوان بودیم همه جای دنیا هم از این اتفاقها میافتد در ایران هم اتفاق افتاد، و بعد از دو روز هم تمام میشد اما ادامه این کار، توجیه کردن است، برخی شهامت دارند و اشتباه خود را میپذیرند برخی نمیپذیرند.
داراییهای ایران هم مسدود شد.
بله، مسدود شد. از تجارت و صنعت در عرصه جهانی عقب ماندیم. ترکیه از رتبهای پایینتر، از ما جلو افتاد. اماراتیها که روزی خدمتگزاران این کشور بودند امروز برای ما شاخ و شانه میکشند، بعد اینها خودشان را صاحب تحلیل میدانند! در 28مرداد یک اختلاف داخلی بروز میکند، ارتش هم دخالت کرده و البته آمریکا هم که دلخوشی از مصدق نداشت حمایت کرد. آنزمان خطر کمونیسم را هم باید در نظر گرفت. حزب توده یک سازمان افسری داشت که نمیتوان آن را نادیده گرفت و این خطرناک جلوه میکرد. حزبی که سازمان نظامی مخفی تشکیل میدهد یعنی اینکه میخواهد به صورت مسلحانه قدرت را به دست بگیرد و این بسیار قابل ملاحظه است.
این شکافها در درون نیروهای ملی و ملی-مذهبی هم دیده میشود. برای نمونه، مهندس عزتالله سحابی و افرادی که به او نزدیکتر بودند، در برابر نامزدی مهندس بازرگان در نخستین انتخابات ریاستجمهوری ایستادند. نتیجه اینکه شورای نهضت آزادی در رایگیری نهایی با گزینهای نهچندان مطلوب و نامعقول به میدان آمد که مهندس بازرگان و دکتر یدالله سحابی هم با آن مخالف بودند.
بله، بدون اینکه بدانند تحتالقائات افکار چپ و حزب توده قرار داشتند. یعنی 25سال مبارزه با دولتی که دوست آمریکا بود در اینها ضدیتی با آمریکا ایجاد کرده بود. آقای مهندس سحابی مرد شریفی بود، اما در سازمان برنامه و بودجه و در ملیکردن کارخانهها، از خودش در امور اجرایی خاطره خوبی به جا نگذاشت اما به لحاظ اخلاقی و ایستادگیهایش خاطره خوبی در اذهان باقی گذاشت.
زمانی که سفارت آمریکا در ایران تسخير شد، شما چه مسوولیتی در وزارت امورخارجه برعهده داشتید؟
آن زمان من مسوولیت میز بازار مشترک اروپا و تعدادی از کشورهای اروپایی را در اداره سوم سیاسی وزارت امورخارجه برعهده داشتم. میز آمریکا در اداره چهارم سیاسی بود و قاعدتا در حوزه مسوولیت من نبود. روزی که به وزارت خارجه آمدم و متوجه شدم که گروگانگیری رخداده، از خبر گروگانگیری، آنطور که باید شوکه نشدم چون قبل از آن هم یک بار گروگانگیری اتفاق افتاده بود. با خودم فکر میکردم اینبار هم همچون دفعه قبل به قضیه خاتمه داده خواهد شد. آن زمان آقای مهندس بازرگان و وزیر امورخارجه در الجزایر بودند و آنجا ملاقاتی با آقای برژینسکی صورت گرفته بود و این بهانهای شد برای گروگانگیری. تعجب من از این بود که به مناسبت ملاقات با یکی از سفیران اروپایی مدتی قبل از آن در دفتر آقای دکتر یزدی که وزیر امور خارجه بود یادداشتهای آن ملاقات را برمیداشتم. بعد آقای سولیوان آمد، چند ماه قبل از گروگانگیری بود، شاید برای خداحافظی آمده بود چون او در زمان گروگانگیری در ایران نبود. سولیوان خیلی صمیمانه ابراز میکرد که بالاخره این انقلاب رخ داده و ما این را درک میکنیم و اشاره به نکتهای کرد که به نظرم آمار مبالغهآمیزی آمد. میگفت، گذشته از همه چیز، ایران 200هزاردانشجو در آمریکا دارد، نمیدانم آن زمان کل دانشجویان در دانشگاههای ایران به 200هزارنفر میرسید یا نه، به همین دلیل این حرف قدری مبالغهآمیز آمد. ولی مقصود او این بود که ما ناچاریم و باید با هم رابطه داشته باشیم. این آخرین ذهنیتی بود که از تمایل آمریکا برای رابطه با ایران دارم. پس از بازگشت نخستوزیر و وزیر امور خارجه به ایران، یعنی زمانی که گروگانگیری اتفاق افتاده بود، آقای دکتر یزدی مرا در ارتباط با موضوع گروگانگیری خواستند. تعجب کردم چون من در اداره سوم سیاسی بودم. ولی خیلی زود مشخص شد که سفیر سوئد برای اعتراض به ملاقات آقای یزدی آمده بود.
چرا سفیر سوئد آمده بود؟
دولت آمریکا از دولت سوئد خواسته بود که از جانب او این ملاقات صورت بگیرد. آن موقع هنوز بهطور رسمی دولت سوییس حافظ منافع دولت آمریکا نشده بود. پس در آن ملاقات سفیر سوئد آمده بود و چون سفیر سوئد در ملاقات حاضر میشد من بهعنوان متصدی میز سوئد باید در آن ملاقات حاضر میشدم. آقای دکتر یزدی در آن ملاقات اظهار تاسف خود را بیان کرد و گفت همانطور که دفعه قبل مساله را حل کردیم این بار هم مساله را حل خواهیم کرد. این آخرین دیدار من با آقای دکتر یزدی بود. به زودی بنیصدر وزیر امور خارجه شد و با نگرانی مسایل مربوط به گروگانگیری را پیگیری میکرد. من بنیصدر را از زمان دانشجویی میشناختم، او و مرحوم آقای حسن حبیبی چند باری جلسات دانشجویی جبهه ملی را در دانشکده حقوق، کارگردانی کرده بودند. بنیصدر میگفت که چرا آمریکا شاه را پذیرفته، ما از این بابت رنجیدهایم، شاه را بازگردانید، ما هم دیپلماتها را آزاد میکنیم چون ما نفوذ زیادی هم روی دانشجویان نداریم. خاطره مهمی هم از یکی از ملاقاتهای آقای بنیصدر با سفیر سوئد دارم. او برخی حرفها را با بیپروایی میزد. مثلا یک روز سفیر سوئد با پیامی از سوی دولت آمریکا به ملاقات وزیر امور خارجه آمد. پیام این بود اگر شما میگویید این کاری است که دانشجویان انجام دادهاند و دولت در آن دخالتی نداشته و مایل به پایاندادن آن است، برای ابراز حسننیت خود عجالتا ترتیبی دهید که زنها، پیرها و بیماران آزاد شوند. در اصل مساله تغییری رخ نخواهد داد، چون هنوز تعدادی از دیپلماتها در اختیار شما قرار دارند ولی با این اقدام حسن نیت خود را نشان دادهاید و افرادی که آسیبپذیر هستند را رها کردهاید. من هم یادداشتهایم را نوشتم و مانند همیشه ماندم تا ببینم وزیر در مورد تنظیم این صورتجلسه نظر و اولویت خاصی دارد یا ندارد. این بر طبق عادت قدیم بود، در زمان گذشته که افرادی همچون مرحوم خلعتبری و... وزیر بودند، از ترتیب و اصول کار باخبر و آگاه بودند اما در این دوران افراد چندان از روش کار باخبر نبودند. بعد به خودم اجازه دادم و به آقای بنیصدر گفتم که شایسته است ترتیبی دهید تا زنها، پیرها و بیماران آزاد شوند چون من خودم دیپلمات بودم، خودم را همکار آنها تصور میکردم، خودم چند سال ماموریت دیپلماتیک در آمریکا داشتم و از احترامات ویژه دیپلماتیک برخوردار بودم. حالا این عکسها انتشار مییافت، اخباری منعکس میشد ما هم از تغییری که صورت گرفته بود حمایت میکردیم ولی نه از رفتارهای تند. به همین خاطر به آقای بنیصدر گفتم این خواسته یک خواسته عملی است و میتواند اجرایی شود. دانشجویان با قاطعيت آمریکا را موجب همه بدبختیها فرض میکردند. آقای موسوی خویینیها در ورودی سفارت آمریکا سخنرانی میکرد و این سیر ادامه یافت. نیروی محرکه انقلاب آقای بازرگان و آقای بنیصدر نبودند، البته چند باری هم آقای بازرگان را در رژیم شاه زندانی کرده بودند ولی به او بیاحترامی هم نکرده بودند... سرانجام، آقای بنیصدر به وزارت اقتصاد و دارایی رفت و آقای قطبزاده از تلویزیون و با منشی و گروه خودش به وزارت امور خارجه آمد. رفتار آقای قطبزاده متفاوت از رفتاری بود که از آقای یزدی و آقای بنیصدر دیده بودیم. آقای قطبزاده خیلی زورمدارانه برخورد میکرد. با آستینهای بالازده برای کارمندان سخنرانی میکرد، آن هم با این لحن که دیگر سرجایتان بنشینید و صدایتان درنیاید! من او را در آن دوران و در مذاکرات بیشتر میدیدم، البته او خودش هم مذاکراتی را آغاز کرده بود بلکه شاه را بگیرد و به ایران بیاورد که به روحیه ماجراجویی او مربوط میشد. اما با تمام بیتابیای که داشت محیط وزارت خارجه اصولی را به او تحمیل میکرد که مجبور بود تحمل کند. کمکم سفیر سوییس با عنوان رسمی در مذاکرات حضور پیدا کرد، که حافظ منافع آمریکا در ایران بود. در ضمن، سه نفر از گروگانها هم در طبقه بالای وزارت خارجه بودند که ما خبر داشتیم و آنجا از آنها پذیرایی میشد. یکی از دوستان من (مرحوم ذوالعین) که مسوول پذیراییهای وزارت خارجه بود، گهگاه آنها را از نزدیک میدید و برای ما تعریف میکرد که یکی از آنها نقاش است. آن نقاش یک عقاب پروبال شکسته آمریکا را برای او کشیده بود که این نقاشی نزد من است.
از آقای قطبزاده میگفتید.
بله، در همین ملاقاتها بود که آقای قطبزاده یک نواری را تکرار میکرد که حاوی این مطلب بود که این کار را دانشجویان انجام دادهاند و خواستهای دارند و آن اینکه شاه به ایران تحویل داده شود. خودش هم میدانست که این، امر غیرممکنی است، . آقای قطبزاده خیلی جاهطلب بود و فکر میکرد موقعیت مستحکمی دارد. خیلی ساده و به سادگی، اول در تلویزیون مستقر شده بود و بعد به وزارت امور خارجه آمده بود. بعد هم خودش را نامزد انتخابات ریاست جمهوری کرد و البته شکست سختی هم خورد و دید که هیچ زمینهای در جامعه ندارد... مذاکراتی درباره گروگانگیری در جریان بود، در آن موقع ما خبر نداشتیم که ششنفر از آمريكاييها به سفارت کانادا پناه برده و آنجا هستند. یک روز جمعی متشکل از کشورهای اروپایی به علاوه کانادا و استرالیا و زلاندنو (که دو گروه شده بودند) آمده بودند تا بتوانند مذاکرات را ادامه دهند و فشار مستمری وارد کنند. به همین دلیل هر روز با یک گروهبندی میآمدند. تا آنجایی که یادم هست دیدار ماقبل آخر من با آقای قطبزاده درباره گروگانگیری بود، و ارشد گروه یعنی شیخ سفیران (که بر این پایه است که کدام سفیر از همه سابقه سفارتش در ایران بیشتر است) سفیر اسپانیا بود و کنار او آقای کن تیلور، سفیر کانادا نشسته بود. جوان بود و موهای مجعدی داشت و چند ماه قبل هم اظهارنظر کرده بود که فیلم «آرگو» قدری هالیوودیزه شده است. او دو، سه روز بعد هم رفت و یکی، دو روز قبل از آن هم آن ششآمریکایی با گذرنامه کانادایی از ایران خارج شدند که سوژه یک فیلم سینمایی شد. در جلسهای که به آن اشاره داشتم و سفیر اسپانیا و سفیر کانادا هم حضور داشتند، سفیر اسپانیا صحبتی کرد که به نوعی در آن تهدیدی نهفته بود. منتها آقای قطبزاده آن تهدید را نفهمید. او گفت؛ چنین رخدادی (گروگانگیری) به این صورت (که دولت هم در آن نقش داشته باشد) در تاریخ فقط یک بار سابقه داشته، آن هم در ایران رخ داده! و آن هنگامی بود که چنگیزخان یک گروه از سفرای خود را به ایران فرستاد و حاکم اُتراد، آنها را گروگان گرفت و بعد هم کشت و این اقدام مصیبتی برای ایران به بار آورد که ایران هنوز از آن مصیبت در رنج است. آقای قطبزاده منظور سفیر اسپانیا (که به زبان انگلیسی حرف میزد) را درست نفهمید، یعنی متوجه نشد که این یک تهدید است. در آن جلسه، سفیر کانادا هیچ حرف نمیزد و با ظاهر خونسرد نشسته بود، که حالا میفهمم آن سکوت محض به دلیل نگرانی او بوده که حواسش کاملا جای دیگری بوده است. در اسفند 1358 آخرین ملاقات من با آقای قطبزاده بود که سفیر سوییس به دیدن او آمده بود. چند روز بعد هم به کار ما در وزارت امور خارجه خاتمه دادند. در دفتر آقای قطبزاده با دو مورد عجیب مواجه شدم، یکی داخلی یکی خارجی. سفیر سوییس برای اتمامحجت نزد آقای قطبزاده آمده بود و اظهار میکرد که شما به هیچیک از این مذاکرات توجه نداشتید و اقدامی انجام ندادید، من اینبار آمدهام به شما اعلام کنم که یک تحریم کامل اقتصادی علیه شما توسط کشورهای غربی و همینطور ژاپن برقرار میشود. مگر اینکه اینها را آزاد کنید وگرنه این تحریمها برداشته نخواهد شد. در پایان این جلسه، سفیر سوییس یک ژست غیردیپلماتیک گرفت و با اقدامی غیرحرفهای مرا متعجب کرد. به آقای قطبزاده گفت؛ من حالا ملاقاتم در مقام نمایندگی آمریکا تمام شد، حالا میخواهم در مقام سفیر سوییس با شما صحبت کنم. به آقای قطبزاده گفت؛ درست است که شما تحریم اقتصادی شدهاید ولی میخواستم به شما اطلاع بدهم که دولت سوییس گرچه کوچک است ولی از ظرفیتهای اقتصادی خیلی بالایی برخوردار است و شما میتوانید روی دولت سوییس حساب کنید! ... اینکار خیلی غیرحرفهای بود، چون میتوانست فردای آن روز یا یکهفته بعد، وقت ملاقات بگیرد و نه اینکه در همان جلسه آن حرف را بزند! ... بعد که آمدم پایین، رییس دفتر آقای قطبزاده دو بار زنگ زد که نتیجه مذاکرات را زودتر بفرستید به دفتر ایشان، من گفتم آنها را نوشتهام و به منشی سپردهام تا تایپ شود، شما بهتر است با ماشیننویس صحبت کنید. دوباره تلفن زدند که میگویند خودتان گزارش را بیاورید. نمیدانم به چه دلیل مرا صدا کرد. اینبار ژست عجیبی از وزیر امور خارجه میدیدیم، او خیلی شیکپوش بود، همیشه کراواتهای ابریشمی درجه یک مارکدار میزد. کراواتش را باز کرد، انداخت روی صندلی، کتی پوشید و وقتی که کراواتش را باز میکرد به من چشمکی زد و رفت هر چه فکر کردم متوجه نشدم چه منظوری داشت! چند روز بعد هم به ما گفتند که دیگر به وزارتخانه نیایید! ... آنچه آن زمان اتفاق افتاد به ضرر ما و منافع ما بود و با وجودی که امروز هم عدهای سر حرفشان ایستادهاند، معتقدم این کار بد بوده و به سود آمریکا بوده. از این جهت، که آمریکا در آن روزگار در اثر دخالتهایی که در جنگ ویتنام داشت لطمه خورده بود و هنوز داغ آن تازه بود و در همهجای دنیا نوعی سرافکندگی برایشان بهجا مانده بود. با آن اقدام، این حالت ظالمانه تبدیل شد به حالتی مظلومانه! و به نفع آمریکا.
دانشجویانی که سفارت آمریکا را اشغال کردند، اصرار دارند که این اتفاق باید در همان زمان بررسی شود و برخی از آنها مدعی هستند که نگران دخالت آمریکا بودهاند که مبادا 28 مرداد تکرار شود و همچنین یکی از آنها ابراز میدارد که دانشجویان نسبت به شرایط داخلی و جهانی تحلیل داشتهاند.
آنها جوان بودند و اطلاعات چندانی هم برای تحلیل نداشتند. حالا به شغل و مقاماتی رسیدهاند، فکر میکنند در آن سنین نیز همین موقعیت را داشتهاند. برخی از آنان بهانههایی میآورند که چندان قابل دفاع نیست. در آن زمان آمریکا نگران بود که ایران به اردوگاه شوروی بپیوندد، ولی آمدن اسلامگراها این نگرانی را رفع کرد. جواب این است که ما جوان بودیم همه جای دنیا هم از این اتفاقها میافتد در ایران هم اتفاق افتاد، و بعد از دو روز هم تمام میشد اما ادامه این کار، توجیه کردن است، برخی شهامت دارند و اشتباه خود را میپذیرند برخی نمیپذیرند.
داراییهای ایران هم مسدود شد.
بله، مسدود شد. از تجارت و صنعت در عرصه جهانی عقب ماندیم. ترکیه از رتبهای پایینتر، از ما جلو افتاد. اماراتیها که روزی خدمتگزاران این کشور بودند امروز برای ما شاخ و شانه میکشند، بعد اینها خودشان را صاحب تحلیل میدانند! در 28مرداد یک اختلاف داخلی بروز میکند، ارتش هم دخالت کرده و البته آمریکا هم که دلخوشی از مصدق نداشت حمایت کرد. آنزمان خطر کمونیسم را هم باید در نظر گرفت. حزب توده یک سازمان افسری داشت که نمیتوان آن را نادیده گرفت و این خطرناک جلوه میکرد. حزبی که سازمان نظامی مخفی تشکیل میدهد یعنی اینکه میخواهد به صورت مسلحانه قدرت را به دست بگیرد و این بسیار قابل ملاحظه است.
این شکافها در درون نیروهای ملی و ملی-مذهبی هم دیده میشود. برای نمونه، مهندس عزتالله سحابی و افرادی که به او نزدیکتر بودند، در برابر نامزدی مهندس بازرگان در نخستین انتخابات ریاستجمهوری ایستادند. نتیجه اینکه شورای نهضت آزادی در رایگیری نهایی با گزینهای نهچندان مطلوب و نامعقول به میدان آمد که مهندس بازرگان و دکتر یدالله سحابی هم با آن مخالف بودند.
بله، بدون اینکه بدانند تحتالقائات افکار چپ و حزب توده قرار داشتند. یعنی 25سال مبارزه با دولتی که دوست آمریکا بود در اینها ضدیتی با آمریکا ایجاد کرده بود. آقای مهندس سحابی مرد شریفی بود، اما در سازمان برنامه و بودجه و در ملیکردن کارخانهها، از خودش در امور اجرایی خاطره خوبی به جا نگذاشت اما به لحاظ اخلاقی و ایستادگیهایش خاطره خوبی در اذهان باقی گذاشت.
«فریدون مجلسی» در ماههای نخست گروگانگیری در وزارت امور خارجه مشغول بوده و در مذاکرات مربوط به گروگانگیری در سفارت آمریکا در زمان سهوزیر (ابراهیم یزدی، ابوالحسن بنیصدر و صادق قطبزاده) تا اسفند 1358 (پایان کار خود در وزارتخانه) حضور داشته است. از اینرو پرسشهایی را با وی درباره اقدام دانشجویان و پیامدهای آن و روند مذاکرات در میان گذاشتهام... مجلسی در کتاب «حکایتی از پله دوم» مینویسد: «از لحظه گروگانگیری سیل گزارشهای نمایندگیهای ما در اروپا درباره واکنشهای مقامات و مطبوعات حوزههای آنان سرازیر شده بود. هنوز وزارت خارجه را خانهتکانی نکرده بودند. اغلب کارمندان همان قدیمیها بودند. با همان دیدگاهها و روشهای کلاسیک دیپلماتیک. طبعا در اغلب گزارشها از آن واقعه ابراز شگفتی و نگرانی شده بود. واکنشها در همه مطبوعات و نزد همه مقامات کشورها منفی و انتقادآمیز بود. ما نیز از روی آنها گزارشهای کلیتری تهیه میکردیم.»
زمانی که سفارت آمریکا در ایران تسخير شد، شما چه مسوولیتی در وزارت امورخارجه برعهده داشتید؟
آن زمان من مسوولیت میز بازار مشترک اروپا و تعدادی از کشورهای اروپایی را در اداره سوم سیاسی وزارت امورخارجه برعهده داشتم. میز آمریکا در اداره چهارم سیاسی بود و قاعدتا در حوزه مسوولیت من نبود. روزی که به وزارت خارجه آمدم و متوجه شدم که گروگانگیری رخداده، از خبر گروگانگیری، آنطور که باید شوکه نشدم چون قبل از آن هم یک بار گروگانگیری اتفاق افتاده بود. با خودم فکر میکردم اینبار هم همچون دفعه قبل به قضیه خاتمه داده خواهد شد. آن زمان آقای مهندس بازرگان و وزیر امورخارجه در الجزایر بودند و آنجا ملاقاتی با آقای برژینسکی صورت گرفته بود و این بهانهای شد برای گروگانگیری. تعجب من از این بود که به مناسبت ملاقات با یکی از سفیران اروپایی مدتی قبل از آن در دفتر آقای دکتر یزدی که وزیر امور خارجه بود یادداشتهای آن ملاقات را برمیداشتم. بعد آقای سولیوان آمد، چند ماه قبل از گروگانگیری بود، شاید برای خداحافظی آمده بود چون او در زمان گروگانگیری در ایران نبود. سولیوان خیلی صمیمانه ابراز میکرد که بالاخره این انقلاب رخ داده و ما این را درک میکنیم و اشاره به نکتهای کرد که به نظرم آمار مبالغهآمیزی آمد. میگفت، گذشته از همه چیز، ایران 200هزاردانشجو در آمریکا دارد، نمیدانم آن زمان کل دانشجویان در دانشگاههای ایران به 200هزارنفر میرسید یا نه، به همین دلیل این حرف قدری مبالغهآمیز آمد. ولی مقصود او این بود که ما ناچاریم و باید با هم رابطه داشته باشیم. این آخرین ذهنیتی بود که از تمایل آمریکا برای رابطه با ایران دارم. پس از بازگشت نخستوزیر و وزیر امور خارجه به ایران، یعنی زمانی که گروگانگیری اتفاق افتاده بود، آقای دکتر یزدی مرا در ارتباط با موضوع گروگانگیری خواستند. تعجب کردم چون من در اداره سوم سیاسی بودم. ولی خیلی زود مشخص شد که سفیر سوئد برای اعتراض به ملاقات آقای یزدی آمده بود.
چرا سفیر سوئد آمده بود؟
دولت آمریکا از دولت سوئد خواسته بود که از جانب او این ملاقات صورت بگیرد. آن موقع هنوز بهطور رسمی دولت سوییس حافظ منافع دولت آمریکا نشده بود. پس در آن ملاقات سفیر سوئد آمده بود و چون سفیر سوئد در ملاقات حاضر میشد من بهعنوان متصدی میز سوئد باید در آن ملاقات حاضر میشدم. آقای دکتر یزدی در آن ملاقات اظهار تاسف خود را بیان کرد و گفت همانطور که دفعه قبل مساله را حل کردیم این بار هم مساله را حل خواهیم کرد. این آخرین دیدار من با آقای دکتر یزدی بود. به زودی بنیصدر وزیر امور خارجه شد و با نگرانی مسایل مربوط به گروگانگیری را پیگیری میکرد. من بنیصدر را از زمان دانشجویی میشناختم، او و مرحوم آقای حسن حبیبی چند باری جلسات دانشجویی جبهه ملی را در دانشکده حقوق، کارگردانی کرده بودند. بنیصدر میگفت که چرا آمریکا شاه را پذیرفته، ما از این بابت رنجیدهایم، شاه را بازگردانید، ما هم دیپلماتها را آزاد میکنیم چون ما نفوذ زیادی هم روی دانشجویان نداریم. خاطره مهمی هم از یکی از ملاقاتهای آقای بنیصدر با سفیر سوئد دارم. او برخی حرفها را با بیپروایی میزد. مثلا یک روز سفیر سوئد با پیامی از سوی دولت آمریکا به ملاقات وزیر امور خارجه آمد. پیام این بود اگر شما میگویید این کاری است که دانشجویان انجام دادهاند و دولت در آن دخالتی نداشته و مایل به پایاندادن آن است، برای ابراز حسننیت خود عجالتا ترتیبی دهید که زنها، پیرها و بیماران آزاد شوند. در اصل مساله تغییری رخ نخواهد داد، چون هنوز تعدادی از دیپلماتها در اختیار شما قرار دارند ولی با این اقدام حسن نیت خود را نشان دادهاید و افرادی که آسیبپذیر هستند را رها کردهاید. من هم یادداشتهایم را نوشتم و مانند همیشه ماندم تا ببینم وزیر در مورد تنظیم این صورتجلسه نظر و اولویت خاصی دارد یا ندارد. این بر طبق عادت قدیم بود، در زمان گذشته که افرادی همچون مرحوم خلعتبری و... وزیر بودند، از ترتیب و اصول کار باخبر و آگاه بودند اما در این دوران افراد چندان از روش کار باخبر نبودند. بعد به خودم اجازه دادم و به آقای بنیصدر گفتم که شایسته است ترتیبی دهید تا زنها، پیرها و بیماران آزاد شوند چون من خودم دیپلمات بودم، خودم را همکار آنها تصور میکردم، خودم چند سال ماموریت دیپلماتیک در آمریکا داشتم و از احترامات ویژه دیپلماتیک برخوردار بودم. حالا این عکسها انتشار مییافت، اخباری منعکس میشد ما هم از تغییری که صورت گرفته بود حمایت میکردیم ولی نه از رفتارهای تند. به همین خاطر به آقای بنیصدر گفتم این خواسته یک خواسته عملی است و میتواند اجرایی شود. دانشجویان با قاطعيت آمریکا را موجب همه بدبختیها فرض میکردند. آقای موسوی خویینیها در ورودی سفارت آمریکا سخنرانی میکرد و این سیر ادامه یافت. نیروی محرکه انقلاب آقای بازرگان و آقای بنیصدر نبودند، البته چند باری هم آقای بازرگان را در رژیم شاه زندانی کرده بودند ولی به او بیاحترامی هم نکرده بودند... سرانجام، آقای بنیصدر به وزارت اقتصاد و دارایی رفت و آقای قطبزاده از تلویزیون و با منشی و گروه خودش به وزارت امور خارجه آمد. رفتار آقای قطبزاده متفاوت از رفتاری بود که از آقای یزدی و آقای بنیصدر دیده بودیم. آقای قطبزاده خیلی زورمدارانه برخورد میکرد. با آستینهای بالازده برای کارمندان سخنرانی میکرد، آن هم با این لحن که دیگر سرجایتان بنشینید و صدایتان درنیاید! من او را در آن دوران و در مذاکرات بیشتر میدیدم، البته او خودش هم مذاکراتی را آغاز کرده بود بلکه شاه را بگیرد و به ایران بیاورد که به روحیه ماجراجویی او مربوط میشد. اما با تمام بیتابیای که داشت محیط وزارت خارجه اصولی را به او تحمیل میکرد که مجبور بود تحمل کند. کمکم سفیر سوییس با عنوان رسمی در مذاکرات حضور پیدا کرد، که حافظ منافع آمریکا در ایران بود. در ضمن، سه نفر از گروگانها هم در طبقه بالای وزارت خارجه بودند که ما خبر داشتیم و آنجا از آنها پذیرایی میشد. یکی از دوستان من (مرحوم ذوالعین) که مسوول پذیراییهای وزارت خارجه بود، گهگاه آنها را از نزدیک میدید و برای ما تعریف میکرد که یکی از آنها نقاش است. آن نقاش یک عقاب پروبال شکسته آمریکا را برای او کشیده بود که این نقاشی نزد من است.
از آقای قطبزاده میگفتید.
بله، در همین ملاقاتها بود که آقای قطبزاده یک نواری را تکرار میکرد که حاوی این مطلب بود که این کار را دانشجویان انجام دادهاند و خواستهای دارند و آن اینکه شاه به ایران تحویل داده شود. خودش هم میدانست که این، امر غیرممکنی است، . آقای قطبزاده خیلی جاهطلب بود و فکر میکرد موقعیت مستحکمی دارد. خیلی ساده و به سادگی، اول در تلویزیون مستقر شده بود و بعد به وزارت امور خارجه آمده بود. بعد هم خودش را نامزد انتخابات ریاست جمهوری کرد و البته شکست سختی هم خورد و دید که هیچ زمینهای در جامعه ندارد... مذاکراتی درباره گروگانگیری در جریان بود، در آن موقع ما خبر نداشتیم که ششنفر از آمريكاييها به سفارت کانادا پناه برده و آنجا هستند. یک روز جمعی متشکل از کشورهای اروپایی به علاوه کانادا و استرالیا و زلاندنو (که دو گروه شده بودند) آمده بودند تا بتوانند مذاکرات را ادامه دهند و فشار مستمری وارد کنند. به همین دلیل هر روز با یک گروهبندی میآمدند. تا آنجایی که یادم هست دیدار ماقبل آخر من با آقای قطبزاده درباره گروگانگیری بود، و ارشد گروه یعنی شیخ سفیران (که بر این پایه است که کدام سفیر از همه سابقه سفارتش در ایران بیشتر است) سفیر اسپانیا بود و کنار او آقای کن تیلور، سفیر کانادا نشسته بود. جوان بود و موهای مجعدی داشت و چند ماه قبل هم اظهارنظر کرده بود که فیلم «آرگو» قدری هالیوودیزه شده است. او دو، سه روز بعد هم رفت و یکی، دو روز قبل از آن هم آن ششآمریکایی با گذرنامه کانادایی از ایران خارج شدند که سوژه یک فیلم سینمایی شد. در جلسهای که به آن اشاره داشتم و سفیر اسپانیا و سفیر کانادا هم حضور داشتند، سفیر اسپانیا صحبتی کرد که به نوعی در آن تهدیدی نهفته بود. منتها آقای قطبزاده آن تهدید را نفهمید. او گفت؛ چنین رخدادی (گروگانگیری) به این صورت (که دولت هم در آن نقش داشته باشد) در تاریخ فقط یک بار سابقه داشته، آن هم در ایران رخ داده! و آن هنگامی بود که چنگیزخان یک گروه از سفرای خود را به ایران فرستاد و حاکم اُتراد، آنها را گروگان گرفت و بعد هم کشت و این اقدام مصیبتی برای ایران به بار آورد که ایران هنوز از آن مصیبت در رنج است. آقای قطبزاده منظور سفیر اسپانیا (که به زبان انگلیسی حرف میزد) را درست نفهمید، یعنی متوجه نشد که این یک تهدید است. در آن جلسه، سفیر کانادا هیچ حرف نمیزد و با ظاهر خونسرد نشسته بود، که حالا میفهمم آن سکوت محض به دلیل نگرانی او بوده که حواسش کاملا جای دیگری بوده است. در اسفند 1358 آخرین ملاقات من با آقای قطبزاده بود که سفیر سوییس به دیدن او آمده بود. چند روز بعد هم به کار ما در وزارت امور خارجه خاتمه دادند. در دفتر آقای قطبزاده با دو مورد عجیب مواجه شدم، یکی داخلی یکی خارجی. سفیر سوییس برای اتمامحجت نزد آقای قطبزاده آمده بود و اظهار میکرد که شما به هیچیک از این مذاکرات توجه نداشتید و اقدامی انجام ندادید، من اینبار آمدهام به شما اعلام کنم که یک تحریم کامل اقتصادی علیه شما توسط کشورهای غربی و همینطور ژاپن برقرار میشود. مگر اینکه اینها را آزاد کنید وگرنه این تحریمها برداشته نخواهد شد. در پایان این جلسه، سفیر سوییس یک ژست غیردیپلماتیک گرفت و با اقدامی غیرحرفهای مرا متعجب کرد. به آقای قطبزاده گفت؛ من حالا ملاقاتم در مقام نمایندگی آمریکا تمام شد، حالا میخواهم در مقام سفیر سوییس با شما صحبت کنم. به آقای قطبزاده گفت؛ درست است که شما تحریم اقتصادی شدهاید ولی میخواستم به شما اطلاع بدهم که دولت سوییس گرچه کوچک است ولی از ظرفیتهای اقتصادی خیلی بالایی برخوردار است و شما میتوانید روی دولت سوییس حساب کنید! ... اینکار خیلی غیرحرفهای بود، چون میتوانست فردای آن روز یا یکهفته بعد، وقت ملاقات بگیرد و نه اینکه در همان جلسه آن حرف را بزند! ... بعد که آمدم پایین، رییس دفتر آقای قطبزاده دو بار زنگ زد که نتیجه مذاکرات را زودتر بفرستید به دفتر ایشان، من گفتم آنها را نوشتهام و به منشی سپردهام تا تایپ شود، شما بهتر است با ماشیننویس صحبت کنید. دوباره تلفن زدند که میگویند خودتان گزارش را بیاورید. نمیدانم به چه دلیل مرا صدا کرد. اینبار ژست عجیبی از وزیر امور خارجه میدیدیم، او خیلی شیکپوش بود، همیشه کراواتهای ابریشمی درجه یک مارکدار میزد. کراواتش را باز کرد، انداخت روی صندلی، کتی پوشید و وقتی که کراواتش را باز میکرد به من چشمکی زد و رفت هر چه فکر کردم متوجه نشدم چه منظوری داشت! چند روز بعد هم به ما گفتند که دیگر به وزارتخانه نیایید! ... آنچه آن زمان اتفاق افتاد به ضرر ما و منافع ما بود و با وجودی که امروز هم عدهای سر حرفشان ایستادهاند، معتقدم این کار بد بوده و به سود آمریکا بوده. از این جهت، که آمریکا در آن روزگار در اثر دخالتهایی که در جنگ ویتنام داشت لطمه خورده بود و هنوز داغ آن تازه بود و در همهجای دنیا نوعی سرافکندگی برایشان بهجا مانده بود. با آن اقدام، این حالت ظالمانه تبدیل شد به حالتی مظلومانه! و به نفع آمریکا.
دانشجویانی که سفارت آمریکا را اشغال کردند، اصرار دارند که این اتفاق باید در همان زمان بررسی شود و برخی از آنها مدعی هستند که نگران دخالت آمریکا بودهاند که مبادا 28 مرداد تکرار شود و همچنین یکی از آنها ابراز میدارد که دانشجویان نسبت به شرایط داخلی و جهانی تحلیل داشتهاند.
آنها جوان بودند و اطلاعات چندانی هم برای تحلیل نداشتند. حالا به شغل و مقاماتی رسیدهاند، فکر میکنند در آن سنین نیز همین موقعیت را داشتهاند. برخی از آنان بهانههایی میآورند که چندان قابل دفاع نیست. در آن زمان آمریکا نگران بود که ایران به اردوگاه شوروی بپیوندد، ولی آمدن اسلامگراها این نگرانی را رفع کرد. جواب این است که ما جوان بودیم همه جای دنیا هم از این اتفاقها میافتد در ایران هم اتفاق افتاد، و بعد از دو روز هم تمام میشد اما ادامه این کار، توجیه کردن است، برخی شهامت دارند و اشتباه خود را میپذیرند برخی نمیپذیرند.
داراییهای ایران هم مسدود شد.
بله، مسدود شد. از تجارت و صنعت در عرصه جهانی عقب ماندیم. ترکیه از رتبهای پایینتر، از ما جلو افتاد. اماراتیها که روزی خدمتگزاران این کشور بودند امروز برای ما شاخ و شانه میکشند، بعد اینها خودشان را صاحب تحلیل میدانند! در 28مرداد یک اختلاف داخلی بروز میکند، ارتش هم دخالت کرده و البته آمریکا هم که دلخوشی از مصدق نداشت حمایت کرد. آنزمان خطر کمونیسم را هم باید در نظر گرفت. حزب توده یک سازمان افسری داشت که نمیتوان آن را نادیده گرفت و این خطرناک جلوه میکرد. حزبی که سازمان نظامی مخفی تشکیل میدهد یعنی اینکه میخواهد به صورت مسلحانه قدرت را به دست بگیرد و این بسیار قابل ملاحظه است.
این شکافها در درون نیروهای ملی و ملی-مذهبی هم دیده میشود. برای نمونه، مهندس عزتالله سحابی و افرادی که به او نزدیکتر بودند، در برابر نامزدی مهندس بازرگان در نخستین انتخابات ریاستجمهوری ایستادند. نتیجه اینکه شورای نهضت آزادی در رایگیری نهایی با گزینهای نهچندان مطلوب و نامعقول به میدان آمد که مهندس بازرگان و دکتر یدالله سحابی هم با آن مخالف بودند.
بله، بدون اینکه بدانند تحتالقائات افکار چپ و حزب توده قرار داشتند. یعنی 25سال مبارزه با دولتی که دوست آمریکا بود در اینها ضدیتی با آمریکا ایجاد کرده بود. آقای مهندس سحابی مرد شریفی بود، اما در سازمان برنامه و بودجه و در ملیکردن کارخانهها، از خودش در امور اجرایی خاطره خوبی به جا نگذاشت اما به لحاظ اخلاقی و ایستادگیهایش خاطره خوبی در اذهان باقی گذاشت.
زمانی که سفارت آمریکا در ایران تسخير شد، شما چه مسوولیتی در وزارت امورخارجه برعهده داشتید؟
آن زمان من مسوولیت میز بازار مشترک اروپا و تعدادی از کشورهای اروپایی را در اداره سوم سیاسی وزارت امورخارجه برعهده داشتم. میز آمریکا در اداره چهارم سیاسی بود و قاعدتا در حوزه مسوولیت من نبود. روزی که به وزارت خارجه آمدم و متوجه شدم که گروگانگیری رخداده، از خبر گروگانگیری، آنطور که باید شوکه نشدم چون قبل از آن هم یک بار گروگانگیری اتفاق افتاده بود. با خودم فکر میکردم اینبار هم همچون دفعه قبل به قضیه خاتمه داده خواهد شد. آن زمان آقای مهندس بازرگان و وزیر امورخارجه در الجزایر بودند و آنجا ملاقاتی با آقای برژینسکی صورت گرفته بود و این بهانهای شد برای گروگانگیری. تعجب من از این بود که به مناسبت ملاقات با یکی از سفیران اروپایی مدتی قبل از آن در دفتر آقای دکتر یزدی که وزیر امور خارجه بود یادداشتهای آن ملاقات را برمیداشتم. بعد آقای سولیوان آمد، چند ماه قبل از گروگانگیری بود، شاید برای خداحافظی آمده بود چون او در زمان گروگانگیری در ایران نبود. سولیوان خیلی صمیمانه ابراز میکرد که بالاخره این انقلاب رخ داده و ما این را درک میکنیم و اشاره به نکتهای کرد که به نظرم آمار مبالغهآمیزی آمد. میگفت، گذشته از همه چیز، ایران 200هزاردانشجو در آمریکا دارد، نمیدانم آن زمان کل دانشجویان در دانشگاههای ایران به 200هزارنفر میرسید یا نه، به همین دلیل این حرف قدری مبالغهآمیز آمد. ولی مقصود او این بود که ما ناچاریم و باید با هم رابطه داشته باشیم. این آخرین ذهنیتی بود که از تمایل آمریکا برای رابطه با ایران دارم. پس از بازگشت نخستوزیر و وزیر امور خارجه به ایران، یعنی زمانی که گروگانگیری اتفاق افتاده بود، آقای دکتر یزدی مرا در ارتباط با موضوع گروگانگیری خواستند. تعجب کردم چون من در اداره سوم سیاسی بودم. ولی خیلی زود مشخص شد که سفیر سوئد برای اعتراض به ملاقات آقای یزدی آمده بود.
چرا سفیر سوئد آمده بود؟
دولت آمریکا از دولت سوئد خواسته بود که از جانب او این ملاقات صورت بگیرد. آن موقع هنوز بهطور رسمی دولت سوییس حافظ منافع دولت آمریکا نشده بود. پس در آن ملاقات سفیر سوئد آمده بود و چون سفیر سوئد در ملاقات حاضر میشد من بهعنوان متصدی میز سوئد باید در آن ملاقات حاضر میشدم. آقای دکتر یزدی در آن ملاقات اظهار تاسف خود را بیان کرد و گفت همانطور که دفعه قبل مساله را حل کردیم این بار هم مساله را حل خواهیم کرد. این آخرین دیدار من با آقای دکتر یزدی بود. به زودی بنیصدر وزیر امور خارجه شد و با نگرانی مسایل مربوط به گروگانگیری را پیگیری میکرد. من بنیصدر را از زمان دانشجویی میشناختم، او و مرحوم آقای حسن حبیبی چند باری جلسات دانشجویی جبهه ملی را در دانشکده حقوق، کارگردانی کرده بودند. بنیصدر میگفت که چرا آمریکا شاه را پذیرفته، ما از این بابت رنجیدهایم، شاه را بازگردانید، ما هم دیپلماتها را آزاد میکنیم چون ما نفوذ زیادی هم روی دانشجویان نداریم. خاطره مهمی هم از یکی از ملاقاتهای آقای بنیصدر با سفیر سوئد دارم. او برخی حرفها را با بیپروایی میزد. مثلا یک روز سفیر سوئد با پیامی از سوی دولت آمریکا به ملاقات وزیر امور خارجه آمد. پیام این بود اگر شما میگویید این کاری است که دانشجویان انجام دادهاند و دولت در آن دخالتی نداشته و مایل به پایاندادن آن است، برای ابراز حسننیت خود عجالتا ترتیبی دهید که زنها، پیرها و بیماران آزاد شوند. در اصل مساله تغییری رخ نخواهد داد، چون هنوز تعدادی از دیپلماتها در اختیار شما قرار دارند ولی با این اقدام حسن نیت خود را نشان دادهاید و افرادی که آسیبپذیر هستند را رها کردهاید. من هم یادداشتهایم را نوشتم و مانند همیشه ماندم تا ببینم وزیر در مورد تنظیم این صورتجلسه نظر و اولویت خاصی دارد یا ندارد. این بر طبق عادت قدیم بود، در زمان گذشته که افرادی همچون مرحوم خلعتبری و... وزیر بودند، از ترتیب و اصول کار باخبر و آگاه بودند اما در این دوران افراد چندان از روش کار باخبر نبودند. بعد به خودم اجازه دادم و به آقای بنیصدر گفتم که شایسته است ترتیبی دهید تا زنها، پیرها و بیماران آزاد شوند چون من خودم دیپلمات بودم، خودم را همکار آنها تصور میکردم، خودم چند سال ماموریت دیپلماتیک در آمریکا داشتم و از احترامات ویژه دیپلماتیک برخوردار بودم. حالا این عکسها انتشار مییافت، اخباری منعکس میشد ما هم از تغییری که صورت گرفته بود حمایت میکردیم ولی نه از رفتارهای تند. به همین خاطر به آقای بنیصدر گفتم این خواسته یک خواسته عملی است و میتواند اجرایی شود. دانشجویان با قاطعيت آمریکا را موجب همه بدبختیها فرض میکردند. آقای موسوی خویینیها در ورودی سفارت آمریکا سخنرانی میکرد و این سیر ادامه یافت. نیروی محرکه انقلاب آقای بازرگان و آقای بنیصدر نبودند، البته چند باری هم آقای بازرگان را در رژیم شاه زندانی کرده بودند ولی به او بیاحترامی هم نکرده بودند... سرانجام، آقای بنیصدر به وزارت اقتصاد و دارایی رفت و آقای قطبزاده از تلویزیون و با منشی و گروه خودش به وزارت امور خارجه آمد. رفتار آقای قطبزاده متفاوت از رفتاری بود که از آقای یزدی و آقای بنیصدر دیده بودیم. آقای قطبزاده خیلی زورمدارانه برخورد میکرد. با آستینهای بالازده برای کارمندان سخنرانی میکرد، آن هم با این لحن که دیگر سرجایتان بنشینید و صدایتان درنیاید! من او را در آن دوران و در مذاکرات بیشتر میدیدم، البته او خودش هم مذاکراتی را آغاز کرده بود بلکه شاه را بگیرد و به ایران بیاورد که به روحیه ماجراجویی او مربوط میشد. اما با تمام بیتابیای که داشت محیط وزارت خارجه اصولی را به او تحمیل میکرد که مجبور بود تحمل کند. کمکم سفیر سوییس با عنوان رسمی در مذاکرات حضور پیدا کرد، که حافظ منافع آمریکا در ایران بود. در ضمن، سه نفر از گروگانها هم در طبقه بالای وزارت خارجه بودند که ما خبر داشتیم و آنجا از آنها پذیرایی میشد. یکی از دوستان من (مرحوم ذوالعین) که مسوول پذیراییهای وزارت خارجه بود، گهگاه آنها را از نزدیک میدید و برای ما تعریف میکرد که یکی از آنها نقاش است. آن نقاش یک عقاب پروبال شکسته آمریکا را برای او کشیده بود که این نقاشی نزد من است.
از آقای قطبزاده میگفتید.
بله، در همین ملاقاتها بود که آقای قطبزاده یک نواری را تکرار میکرد که حاوی این مطلب بود که این کار را دانشجویان انجام دادهاند و خواستهای دارند و آن اینکه شاه به ایران تحویل داده شود. خودش هم میدانست که این، امر غیرممکنی است، . آقای قطبزاده خیلی جاهطلب بود و فکر میکرد موقعیت مستحکمی دارد. خیلی ساده و به سادگی، اول در تلویزیون مستقر شده بود و بعد به وزارت امور خارجه آمده بود. بعد هم خودش را نامزد انتخابات ریاست جمهوری کرد و البته شکست سختی هم خورد و دید که هیچ زمینهای در جامعه ندارد... مذاکراتی درباره گروگانگیری در جریان بود، در آن موقع ما خبر نداشتیم که ششنفر از آمريكاييها به سفارت کانادا پناه برده و آنجا هستند. یک روز جمعی متشکل از کشورهای اروپایی به علاوه کانادا و استرالیا و زلاندنو (که دو گروه شده بودند) آمده بودند تا بتوانند مذاکرات را ادامه دهند و فشار مستمری وارد کنند. به همین دلیل هر روز با یک گروهبندی میآمدند. تا آنجایی که یادم هست دیدار ماقبل آخر من با آقای قطبزاده درباره گروگانگیری بود، و ارشد گروه یعنی شیخ سفیران (که بر این پایه است که کدام سفیر از همه سابقه سفارتش در ایران بیشتر است) سفیر اسپانیا بود و کنار او آقای کن تیلور، سفیر کانادا نشسته بود. جوان بود و موهای مجعدی داشت و چند ماه قبل هم اظهارنظر کرده بود که فیلم «آرگو» قدری هالیوودیزه شده است. او دو، سه روز بعد هم رفت و یکی، دو روز قبل از آن هم آن ششآمریکایی با گذرنامه کانادایی از ایران خارج شدند که سوژه یک فیلم سینمایی شد. در جلسهای که به آن اشاره داشتم و سفیر اسپانیا و سفیر کانادا هم حضور داشتند، سفیر اسپانیا صحبتی کرد که به نوعی در آن تهدیدی نهفته بود. منتها آقای قطبزاده آن تهدید را نفهمید. او گفت؛ چنین رخدادی (گروگانگیری) به این صورت (که دولت هم در آن نقش داشته باشد) در تاریخ فقط یک بار سابقه داشته، آن هم در ایران رخ داده! و آن هنگامی بود که چنگیزخان یک گروه از سفرای خود را به ایران فرستاد و حاکم اُتراد، آنها را گروگان گرفت و بعد هم کشت و این اقدام مصیبتی برای ایران به بار آورد که ایران هنوز از آن مصیبت در رنج است. آقای قطبزاده منظور سفیر اسپانیا (که به زبان انگلیسی حرف میزد) را درست نفهمید، یعنی متوجه نشد که این یک تهدید است. در آن جلسه، سفیر کانادا هیچ حرف نمیزد و با ظاهر خونسرد نشسته بود، که حالا میفهمم آن سکوت محض به دلیل نگرانی او بوده که حواسش کاملا جای دیگری بوده است. در اسفند 1358 آخرین ملاقات من با آقای قطبزاده بود که سفیر سوییس به دیدن او آمده بود. چند روز بعد هم به کار ما در وزارت امور خارجه خاتمه دادند. در دفتر آقای قطبزاده با دو مورد عجیب مواجه شدم، یکی داخلی یکی خارجی. سفیر سوییس برای اتمامحجت نزد آقای قطبزاده آمده بود و اظهار میکرد که شما به هیچیک از این مذاکرات توجه نداشتید و اقدامی انجام ندادید، من اینبار آمدهام به شما اعلام کنم که یک تحریم کامل اقتصادی علیه شما توسط کشورهای غربی و همینطور ژاپن برقرار میشود. مگر اینکه اینها را آزاد کنید وگرنه این تحریمها برداشته نخواهد شد. در پایان این جلسه، سفیر سوییس یک ژست غیردیپلماتیک گرفت و با اقدامی غیرحرفهای مرا متعجب کرد. به آقای قطبزاده گفت؛ من حالا ملاقاتم در مقام نمایندگی آمریکا تمام شد، حالا میخواهم در مقام سفیر سوییس با شما صحبت کنم. به آقای قطبزاده گفت؛ درست است که شما تحریم اقتصادی شدهاید ولی میخواستم به شما اطلاع بدهم که دولت سوییس گرچه کوچک است ولی از ظرفیتهای اقتصادی خیلی بالایی برخوردار است و شما میتوانید روی دولت سوییس حساب کنید! ... اینکار خیلی غیرحرفهای بود، چون میتوانست فردای آن روز یا یکهفته بعد، وقت ملاقات بگیرد و نه اینکه در همان جلسه آن حرف را بزند! ... بعد که آمدم پایین، رییس دفتر آقای قطبزاده دو بار زنگ زد که نتیجه مذاکرات را زودتر بفرستید به دفتر ایشان، من گفتم آنها را نوشتهام و به منشی سپردهام تا تایپ شود، شما بهتر است با ماشیننویس صحبت کنید. دوباره تلفن زدند که میگویند خودتان گزارش را بیاورید. نمیدانم به چه دلیل مرا صدا کرد. اینبار ژست عجیبی از وزیر امور خارجه میدیدیم، او خیلی شیکپوش بود، همیشه کراواتهای ابریشمی درجه یک مارکدار میزد. کراواتش را باز کرد، انداخت روی صندلی، کتی پوشید و وقتی که کراواتش را باز میکرد به من چشمکی زد و رفت هر چه فکر کردم متوجه نشدم چه منظوری داشت! چند روز بعد هم به ما گفتند که دیگر به وزارتخانه نیایید! ... آنچه آن زمان اتفاق افتاد به ضرر ما و منافع ما بود و با وجودی که امروز هم عدهای سر حرفشان ایستادهاند، معتقدم این کار بد بوده و به سود آمریکا بوده. از این جهت، که آمریکا در آن روزگار در اثر دخالتهایی که در جنگ ویتنام داشت لطمه خورده بود و هنوز داغ آن تازه بود و در همهجای دنیا نوعی سرافکندگی برایشان بهجا مانده بود. با آن اقدام، این حالت ظالمانه تبدیل شد به حالتی مظلومانه! و به نفع آمریکا.
دانشجویانی که سفارت آمریکا را اشغال کردند، اصرار دارند که این اتفاق باید در همان زمان بررسی شود و برخی از آنها مدعی هستند که نگران دخالت آمریکا بودهاند که مبادا 28 مرداد تکرار شود و همچنین یکی از آنها ابراز میدارد که دانشجویان نسبت به شرایط داخلی و جهانی تحلیل داشتهاند.
آنها جوان بودند و اطلاعات چندانی هم برای تحلیل نداشتند. حالا به شغل و مقاماتی رسیدهاند، فکر میکنند در آن سنین نیز همین موقعیت را داشتهاند. برخی از آنان بهانههایی میآورند که چندان قابل دفاع نیست. در آن زمان آمریکا نگران بود که ایران به اردوگاه شوروی بپیوندد، ولی آمدن اسلامگراها این نگرانی را رفع کرد. جواب این است که ما جوان بودیم همه جای دنیا هم از این اتفاقها میافتد در ایران هم اتفاق افتاد، و بعد از دو روز هم تمام میشد اما ادامه این کار، توجیه کردن است، برخی شهامت دارند و اشتباه خود را میپذیرند برخی نمیپذیرند.
داراییهای ایران هم مسدود شد.
بله، مسدود شد. از تجارت و صنعت در عرصه جهانی عقب ماندیم. ترکیه از رتبهای پایینتر، از ما جلو افتاد. اماراتیها که روزی خدمتگزاران این کشور بودند امروز برای ما شاخ و شانه میکشند، بعد اینها خودشان را صاحب تحلیل میدانند! در 28مرداد یک اختلاف داخلی بروز میکند، ارتش هم دخالت کرده و البته آمریکا هم که دلخوشی از مصدق نداشت حمایت کرد. آنزمان خطر کمونیسم را هم باید در نظر گرفت. حزب توده یک سازمان افسری داشت که نمیتوان آن را نادیده گرفت و این خطرناک جلوه میکرد. حزبی که سازمان نظامی مخفی تشکیل میدهد یعنی اینکه میخواهد به صورت مسلحانه قدرت را به دست بگیرد و این بسیار قابل ملاحظه است.
این شکافها در درون نیروهای ملی و ملی-مذهبی هم دیده میشود. برای نمونه، مهندس عزتالله سحابی و افرادی که به او نزدیکتر بودند، در برابر نامزدی مهندس بازرگان در نخستین انتخابات ریاستجمهوری ایستادند. نتیجه اینکه شورای نهضت آزادی در رایگیری نهایی با گزینهای نهچندان مطلوب و نامعقول به میدان آمد که مهندس بازرگان و دکتر یدالله سحابی هم با آن مخالف بودند.
بله، بدون اینکه بدانند تحتالقائات افکار چپ و حزب توده قرار داشتند. یعنی 25سال مبارزه با دولتی که دوست آمریکا بود در اینها ضدیتی با آمریکا ایجاد کرده بود. آقای مهندس سحابی مرد شریفی بود، اما در سازمان برنامه و بودجه و در ملیکردن کارخانهها، از خودش در امور اجرایی خاطره خوبی به جا نگذاشت اما به لحاظ اخلاقی و ایستادگیهایش خاطره خوبی در اذهان باقی گذاشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.