|

توجه به مقتضیات زمان در تحلیل 13آبان

ابراهیم اصغرزاده . عضو شورای مرکزی دانشجویان پیرو خط امام

نمی‌توان حوادثی را که تقریبا غیرقابل تکرار هستند و در طول تاریخ به‌صورت استثنا به‌وجود می‌آیند را به شکل دلخواه و از موقعیت فعلی، ارزیابی کرد. اینکه دستاوردهای یک واقعه تاریخی نقد شود، دارای اشکال نیست اما باید توجه داشت هر حادثه تاریخی را می‌توان از زوایای مختلف ارزیابی کرد. مهم این است که آن حادثه در همان ظرف زمانی خودش و با توجه به فاکتورهایی که در آن موقع وجود داشته، بررسی شود. اشغال سفارت آمریکا نه امروز قابل تکرار است و نه می‌توان از کسانی که آن را نقد می‌کنند انتظار داشت مانند ما (دانشجویان پیرو خط امام) در مورد آن فکر کنند. پس از آنهایی که مخالف هستند و چه کسانی که موافق هستند تقاضا می‌کنم در بررسی این موضوع محوری، سعی کنند از لحاظ تاریخی به آن نزدیک شوند. این واقعه در تاریخی رخ داد که گفتمان انقلابی بر کشور حاکم بود همچنان‌که در دنیا دو قطب مخالف شرق‌وغرب در مقابل هم یک نوع سیستم سیاسی را ایجاد کرده بودند. هر کدام از این قطب‌ها سعی می‌کردند کشورها را در مدار جاذبه خودشان آورده و تحت کنترل خود قرار دهند. در آن فضای جنگ سرد، انقلاب ایران تحقق پیدا کرد و در آن زمان به هر حال گفتمان حاکم بر انقلاب‌ها و نهضت‌های آزادیبخش به‌خصوص در کشورهای جهان سوم متوجه ضدیت و مخالفت با سیاست‌های مداخله‌جویانه کشورهایی مانند آمریکا بود. حتی فراتر از آمریکا گفتمان قالب گفتمان ضدامپریالیستی بود و این گفتمان بود که به مبارزات ملت‌ها، چه در ایران و چه در خارج از ایران به جوانان، دانشجویان و گروهای مبارز جهت می‌داد. در آن مقطع ما نیز به عنوان دانشجو از اقداماتی که به‌صورت مداخله‌جویانه توسط آمریکا در کشورهایی مانند شمال آفریقا، حادثه شیلی و ویتنام اتفاق می‌افتاد، بسیار متاثر بودیم. این در حالی بود که آمریکا نیز اساسا در دفاع از حکومت‌های دیکتاتوری و نظامی حاکم بر آن کشورها پرده‌پوشی هم نمی‌کرد. در چنان فضایی انقلاب اسلامی و بعد هم اشغال سفارت آمریکا موضوعی شد که برخوردار از پیام جنبش دانشجویی و مبارزانی شد که می‌خواستند اعتراض‌شان را به گوش جهانیان برسانند. جالب این بود که در چنان فضایی این اعتراض آنچنان خوب تعبیه شد که پیامش توسط خود آمریکایی‌ها و جوانان دیگر کشور دریافت شد و نوعی همدلی جهانی با اقدام ما به‌وجود آورد. اما در آن زمان چنین اتفاقی رخ نداد و با وجود اینکه واشنگتن خیلی تلاش کرد اجماع جهانی علیه ایران ایجاد کند، اما چه سیاستمداران و چه روشنفکران به یک همدلی و همزبانی با جوانان ایرانی رسیده بودند. البته نمی‌خواهم بگویم آن حرکت پیامدهای مضری نداشت. از اینکه بگویم آن اتفاق صددرصد به‌نفع ما بوده دفاع نمی‌کنم، اما اگر می‌خواهیم آن را بررسی کنیم، چاره‌ای نیست جز آنکه در همان فضا بررسی شود.
---------------------------------------
حادثه تسخیر سفارت آمریکا حادثه‌ای بود از جنس خود انقلاب، اگر بنده و دوستان این کار را نمی‌کردیم، یک گروه دیگر می‌رفتند آن کار را می‌کردند و چه‌بسا خشن‌تر و بدتر از ما دست به این اقدام می‌زدند، کمااینکه این اتفاق یکی، دوبار در سفارت آمریکا در همان اوایل انقلاب رخ داد. آن اقدامی که توسط دانشجویان صورت گرفت، اقدامی اعتراضی بود و جنس آن متفاوت بود با حرکت‌های حرفه‌ای که توسط سازمان‌های مبارز یا انقلابی صورت می‌گرفت. به همین دلیل هم دانشجویان به‌صورت اعتراضی و سمبلیک این کار را کردند اما ابعاد حادثه برای ما قابل پیش‌بینی و کنترل نبود. به هر حال در کشور گروه‌های حاکم و نیروهای انقلابی بودند که احساس می‌کردند دولت موقت، مزاحم تسلط کامل آنها در کشور است. اتفاقاتی هم بود که به‌صورت طبیعی بعد از آن حادثه رخ می‌داد. ما انتظار داشتیم بعد از آن 48ساعت به‌نوعی این مساله حل شود. ما نمی‌دانستیم که تا این حد این مساله پیچیده شده و بلافاصله از یک حادثه دانشجویی به یک حادثه کاملا بین‌المللی ارتقا پیدا می‌کند به‌گونه‌ای که واکنش‌های آمریکا هم اعم از تحریم‌های اقتصادی یا راه‌حل‌های دیپلماتیک یا حتی حمله نظامی در طبس هم نتواند آن را حل کند. ما شاهد آن بودیم که این سیکل ضعیف دایما ضعفش بیشتر آشکار می‌شد. یعنی رابطه بین دو دولت ایران و آمریکا از همان ابتدای بحران دچار یک سیکل معیوبی شد که به مرور این مساله با کناررفتن دولت موقت در ایران و از دست‌دادن کرسی ریاست دولت توسط نهضت آزادی، تشدید هم شد. اما اینکه آن حادثه اساسا حادثه‌ای برای کنارزدن نهضت آزادی یا گرفتن دولت از دست مرحوم بازرگان بود، اینها خیلی ادعاهای صحیحی نیست.

---------------------------------------
به‌هرحال دانشجویان مسلمان پیرو خط امام، ادامه و تکمیل‌کننده یک جنبش دانشجویی بودند که دو، سه‌دهه دایما شعار داده بود مداخله آمریکا در ایران را نمی‌پذیرد و در مراسم‌های 16آذر هر سال دایما این پتانسیل دانشجویی تقویت می‌شد. پس طبیعی بود که بعد از انقلاب این جنبش دانشجویی با آن پتانسیل بالا در یک جایی سر باز کند. ما بیش از آنکه مدیون و معلول گفتمان بعد از انقلابی باشیم که مناسبات نیروهای انقلاب را ترسیم می‌کرد، محصول و نتیجه یک جنبش دانشجویی بودیم که سالیان درازی دست به یک تصویرسازی از مداخله آمریکا در امور ایران زده بود. بنابراین ما رفتن شاه به آمریکا و اقداماتی که آمریکا می‌کرد، همه را کنار هم می‌چیدیم و به این می‌رسیدیم که آمریکا دوباره شرایط مداخله و دخالت در امور داخلی ایران و انقلاب را فراهم می‌کند. به همین دلیل به این نتیجه رسیدیم که باید واکنشی نسبت به اقدام آمریکا نشان داد. چه ابتدای اشغال سفارت و چه بعد از 444روز، همیشه بحث ما در رابطه با شرایط موجود، عدم مداخله آمریکا بود. حتی تقاضای ما از دولت مرحوم شهیدرجایی این بود که در حل‌وفصل مساله، بحث عدم‌مداخله آمریکا در امور داخلی ایران را در دستور کار بگنجاند. اینکه ایران از مدار جاذبه آمریکا خارج و استقلال سیاسی‌اش تثبیت شد، مثبت‌ترین و موثرترین دستاورد آن حادثه است.

---------------------------------------
اینگونه موضوعات، متعلق به آن دوره و مربوط به گفتمان جنگ سرد است. زمانی که این گفتمان در دنیای حاکم و روابط بین‌الملل فرومی‌پاشد، به‌طور طبیعی نحوه نگرش نسبت به مسایل کاملا متفاوت خواهد بود. به همین دلیل روشن، از یک جوان ایرانی انتظار ندارم که با توجه به گفتمان موجود، آن حادثه را تحلیل کند و دقیقا مانند من حادثه را درک کند. بی‌شک آن حادثه نوعی واکنش به اقدامات آمریکا بود. دخالت آمریکا در امور داخلی ایران، تنها یک ادعا نیست. وزیر خارجه دولت کلینتون - خانم آلبرایت- رسما اعلام کرد و دولت کلینتون قبول کرد آمریکا در مقاطعی در امور داخلی ایران دخالت کرده. بنابراین از این زاویه کار دانشجویان خط‌امام و تاثیراتی که آن حرکت در روابط خارجی ایران و منطقه گذاشت، کاری موثر، استثنایی و غیرقابل کپی‌برداری است. پس این اقدام در آن موقعیت به خاطر شرایط آن زمان، قابل دفاع بود و من هم کماکان از آن اتفاق و حادثه در آن شرایط دفاع و فکر می‌کنم اگر ما این کار را نمی‌کردیم، عده‌ای دیگر این کار را با ادبیات خشن‌تر، سازماندهی می‌کردند و امکان داشت به حوادث بدتری بینجامد. در عین حال اینکه گفته شود اگر آن اتفاق نمی‌افتاد بعدا حوادثی مانند حمله عراق به ایران رخ نمی‌داد، قابل پذیرش نیست. معتقدم حمله عراق به ایران، ربطی به مساله سفارت آمریکا ندارد کمااینکه حمله عراق به کویت ثابت کرد ماشین نظامی عراق کلا نیاز به فضا و حیاط‌خلوت‌های بیشتر و بندر و دسترسی به دریا داشت. بنابراین مرزهای دریایی ایران و حتی مرزهای دریایی کویت برایش تحریک‌کننده بود. همچنان‌که موضوعی را که دوستانمان در نهضت آزادی می‌گویند مبنی‌بر اینکه حادثه سفارت آمریکا بیش از هر چیز تحت تاثیر اقدامات حزبی یا گرایشات قدرت‌طلبانه جناحی در داخل جمهوری‌اسلامی ایران بود را نیز نمی‌پذیرم.

---------------------------------------
واقعیت آن است که دانشجویان چه در طول آن 444روز و چه بعد از آن تلاش کردند از قدرت، سهم نگیرند و حتی همان اول توسط ما اعلام شد سقوط دولت موقت مورد قبول دانشجویان نیست. موضع ما این بود که دولت موقت بایستد و مساله ایران را جلو ببرد. دوستان جوان باید بدانند آن اقدام بیش از اینکه یک اقدام حرفه‌ای و حزبی باشد، یک حرکت دانشجویی با همه خوبی‌ها و بدی‌های چنین حرکت‌هایی بود و باید در جایگاه خودش و مطابق همان فرمول‌ها ارزیابی شود.
نمی‌توان حوادثی را که تقریبا غیرقابل تکرار هستند و در طول تاریخ به‌صورت استثنا به‌وجود می‌آیند را به شکل دلخواه و از موقعیت فعلی، ارزیابی کرد. اینکه دستاوردهای یک واقعه تاریخی نقد شود، دارای اشکال نیست اما باید توجه داشت هر حادثه تاریخی را می‌توان از زوایای مختلف ارزیابی کرد. مهم این است که آن حادثه در همان ظرف زمانی خودش و با توجه به فاکتورهایی که در آن موقع وجود داشته، بررسی شود. اشغال سفارت آمریکا نه امروز قابل تکرار است و نه می‌توان از کسانی که آن را نقد می‌کنند انتظار داشت مانند ما (دانشجویان پیرو خط امام) در مورد آن فکر کنند. پس از آنهایی که مخالف هستند و چه کسانی که موافق هستند تقاضا می‌کنم در بررسی این موضوع محوری، سعی کنند از لحاظ تاریخی به آن نزدیک شوند. این واقعه در تاریخی رخ داد که گفتمان انقلابی بر کشور حاکم بود همچنان‌که در دنیا دو قطب مخالف شرق‌وغرب در مقابل هم یک نوع سیستم سیاسی را ایجاد کرده بودند. هر کدام از این قطب‌ها سعی می‌کردند کشورها را در مدار جاذبه خودشان آورده و تحت کنترل خود قرار دهند. در آن فضای جنگ سرد، انقلاب ایران تحقق پیدا کرد و در آن زمان به هر حال گفتمان حاکم بر انقلاب‌ها و نهضت‌های آزادیبخش به‌خصوص در کشورهای جهان سوم متوجه ضدیت و مخالفت با سیاست‌های مداخله‌جویانه کشورهایی مانند آمریکا بود. حتی فراتر از آمریکا گفتمان قالب گفتمان ضدامپریالیستی بود و این گفتمان بود که به مبارزات ملت‌ها، چه در ایران و چه در خارج از ایران به جوانان، دانشجویان و گروهای مبارز جهت می‌داد. در آن مقطع ما نیز به عنوان دانشجو از اقداماتی که به‌صورت مداخله‌جویانه توسط آمریکا در کشورهایی مانند شمال آفریقا، حادثه شیلی و ویتنام اتفاق می‌افتاد، بسیار متاثر بودیم. این در حالی بود که آمریکا نیز اساسا در دفاع از حکومت‌های دیکتاتوری و نظامی حاکم بر آن کشورها پرده‌پوشی هم نمی‌کرد. در چنان فضایی انقلاب اسلامی و بعد هم اشغال سفارت آمریکا موضوعی شد که برخوردار از پیام جنبش دانشجویی و مبارزانی شد که می‌خواستند اعتراض‌شان را به گوش جهانیان برسانند. جالب این بود که در چنان فضایی این اعتراض آنچنان خوب تعبیه شد که پیامش توسط خود آمریکایی‌ها و جوانان دیگر کشور دریافت شد و نوعی همدلی جهانی با اقدام ما به‌وجود آورد. اما در آن زمان چنین اتفاقی رخ نداد و با وجود اینکه واشنگتن خیلی تلاش کرد اجماع جهانی علیه ایران ایجاد کند، اما چه سیاستمداران و چه روشنفکران به یک همدلی و همزبانی با جوانان ایرانی رسیده بودند. البته نمی‌خواهم بگویم آن حرکت پیامدهای مضری نداشت. از اینکه بگویم آن اتفاق صددرصد به‌نفع ما بوده دفاع نمی‌کنم، اما اگر می‌خواهیم آن را بررسی کنیم، چاره‌ای نیست جز آنکه در همان فضا بررسی شود.
---------------------------------------
حادثه تسخیر سفارت آمریکا حادثه‌ای بود از جنس خود انقلاب، اگر بنده و دوستان این کار را نمی‌کردیم، یک گروه دیگر می‌رفتند آن کار را می‌کردند و چه‌بسا خشن‌تر و بدتر از ما دست به این اقدام می‌زدند، کمااینکه این اتفاق یکی، دوبار در سفارت آمریکا در همان اوایل انقلاب رخ داد. آن اقدامی که توسط دانشجویان صورت گرفت، اقدامی اعتراضی بود و جنس آن متفاوت بود با حرکت‌های حرفه‌ای که توسط سازمان‌های مبارز یا انقلابی صورت می‌گرفت. به همین دلیل هم دانشجویان به‌صورت اعتراضی و سمبلیک این کار را کردند اما ابعاد حادثه برای ما قابل پیش‌بینی و کنترل نبود. به هر حال در کشور گروه‌های حاکم و نیروهای انقلابی بودند که احساس می‌کردند دولت موقت، مزاحم تسلط کامل آنها در کشور است. اتفاقاتی هم بود که به‌صورت طبیعی بعد از آن حادثه رخ می‌داد. ما انتظار داشتیم بعد از آن 48ساعت به‌نوعی این مساله حل شود. ما نمی‌دانستیم که تا این حد این مساله پیچیده شده و بلافاصله از یک حادثه دانشجویی به یک حادثه کاملا بین‌المللی ارتقا پیدا می‌کند به‌گونه‌ای که واکنش‌های آمریکا هم اعم از تحریم‌های اقتصادی یا راه‌حل‌های دیپلماتیک یا حتی حمله نظامی در طبس هم نتواند آن را حل کند. ما شاهد آن بودیم که این سیکل ضعیف دایما ضعفش بیشتر آشکار می‌شد. یعنی رابطه بین دو دولت ایران و آمریکا از همان ابتدای بحران دچار یک سیکل معیوبی شد که به مرور این مساله با کناررفتن دولت موقت در ایران و از دست‌دادن کرسی ریاست دولت توسط نهضت آزادی، تشدید هم شد. اما اینکه آن حادثه اساسا حادثه‌ای برای کنارزدن نهضت آزادی یا گرفتن دولت از دست مرحوم بازرگان بود، اینها خیلی ادعاهای صحیحی نیست.

---------------------------------------
به‌هرحال دانشجویان مسلمان پیرو خط امام، ادامه و تکمیل‌کننده یک جنبش دانشجویی بودند که دو، سه‌دهه دایما شعار داده بود مداخله آمریکا در ایران را نمی‌پذیرد و در مراسم‌های 16آذر هر سال دایما این پتانسیل دانشجویی تقویت می‌شد. پس طبیعی بود که بعد از انقلاب این جنبش دانشجویی با آن پتانسیل بالا در یک جایی سر باز کند. ما بیش از آنکه مدیون و معلول گفتمان بعد از انقلابی باشیم که مناسبات نیروهای انقلاب را ترسیم می‌کرد، محصول و نتیجه یک جنبش دانشجویی بودیم که سالیان درازی دست به یک تصویرسازی از مداخله آمریکا در امور ایران زده بود. بنابراین ما رفتن شاه به آمریکا و اقداماتی که آمریکا می‌کرد، همه را کنار هم می‌چیدیم و به این می‌رسیدیم که آمریکا دوباره شرایط مداخله و دخالت در امور داخلی ایران و انقلاب را فراهم می‌کند. به همین دلیل به این نتیجه رسیدیم که باید واکنشی نسبت به اقدام آمریکا نشان داد. چه ابتدای اشغال سفارت و چه بعد از 444روز، همیشه بحث ما در رابطه با شرایط موجود، عدم مداخله آمریکا بود. حتی تقاضای ما از دولت مرحوم شهیدرجایی این بود که در حل‌وفصل مساله، بحث عدم‌مداخله آمریکا در امور داخلی ایران را در دستور کار بگنجاند. اینکه ایران از مدار جاذبه آمریکا خارج و استقلال سیاسی‌اش تثبیت شد، مثبت‌ترین و موثرترین دستاورد آن حادثه است.

---------------------------------------
اینگونه موضوعات، متعلق به آن دوره و مربوط به گفتمان جنگ سرد است. زمانی که این گفتمان در دنیای حاکم و روابط بین‌الملل فرومی‌پاشد، به‌طور طبیعی نحوه نگرش نسبت به مسایل کاملا متفاوت خواهد بود. به همین دلیل روشن، از یک جوان ایرانی انتظار ندارم که با توجه به گفتمان موجود، آن حادثه را تحلیل کند و دقیقا مانند من حادثه را درک کند. بی‌شک آن حادثه نوعی واکنش به اقدامات آمریکا بود. دخالت آمریکا در امور داخلی ایران، تنها یک ادعا نیست. وزیر خارجه دولت کلینتون - خانم آلبرایت- رسما اعلام کرد و دولت کلینتون قبول کرد آمریکا در مقاطعی در امور داخلی ایران دخالت کرده. بنابراین از این زاویه کار دانشجویان خط‌امام و تاثیراتی که آن حرکت در روابط خارجی ایران و منطقه گذاشت، کاری موثر، استثنایی و غیرقابل کپی‌برداری است. پس این اقدام در آن موقعیت به خاطر شرایط آن زمان، قابل دفاع بود و من هم کماکان از آن اتفاق و حادثه در آن شرایط دفاع و فکر می‌کنم اگر ما این کار را نمی‌کردیم، عده‌ای دیگر این کار را با ادبیات خشن‌تر، سازماندهی می‌کردند و امکان داشت به حوادث بدتری بینجامد. در عین حال اینکه گفته شود اگر آن اتفاق نمی‌افتاد بعدا حوادثی مانند حمله عراق به ایران رخ نمی‌داد، قابل پذیرش نیست. معتقدم حمله عراق به ایران، ربطی به مساله سفارت آمریکا ندارد کمااینکه حمله عراق به کویت ثابت کرد ماشین نظامی عراق کلا نیاز به فضا و حیاط‌خلوت‌های بیشتر و بندر و دسترسی به دریا داشت. بنابراین مرزهای دریایی ایران و حتی مرزهای دریایی کویت برایش تحریک‌کننده بود. همچنان‌که موضوعی را که دوستانمان در نهضت آزادی می‌گویند مبنی‌بر اینکه حادثه سفارت آمریکا بیش از هر چیز تحت تاثیر اقدامات حزبی یا گرایشات قدرت‌طلبانه جناحی در داخل جمهوری‌اسلامی ایران بود را نیز نمی‌پذیرم.

---------------------------------------
واقعیت آن است که دانشجویان چه در طول آن 444روز و چه بعد از آن تلاش کردند از قدرت، سهم نگیرند و حتی همان اول توسط ما اعلام شد سقوط دولت موقت مورد قبول دانشجویان نیست. موضع ما این بود که دولت موقت بایستد و مساله ایران را جلو ببرد. دوستان جوان باید بدانند آن اقدام بیش از اینکه یک اقدام حرفه‌ای و حزبی باشد، یک حرکت دانشجویی با همه خوبی‌ها و بدی‌های چنین حرکت‌هایی بود و باید در جایگاه خودش و مطابق همان فرمول‌ها ارزیابی شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.