نصرتالله مسلمیان نقاش جنگ:
آثار مخرب جنگ را هدف قرار دادم
مریم امیرفرشی
در میان نقاشانی که در دوره جنگ یا پس از آن به خلق آثاری در این حوزه پرداختند به نصرتالله مسلمیان برمیخوریم؛ هنرمندی که با نمایش آثاری با همین عنوان در سال 67 با نگاهی متفاوت نظر منتقدان و مخاطبان را به خود در آن سالها جلب کرد. او از نقاشان برجسته هنر معاصر است. به این بهانه با او به گفتوگو نشستیم.
مجموعهای از آثارتان به نام جنگ به نمایش درآمده، آیا شما بهعنوانی به نام نقاشی جنگ یا نقاش جنگ اعتقاد دارید یا خیر و آیا اساسا میشود براین مبنا ژانری تعریف کرد؟
نقاشانی بنابر دلایلی تمام زندگیشان را بر این موضوع متمرکز کرده یا کار کردهاند، اما برای خود من مساله اینطور نبوده. در زندگی من، این مساله پیش آمد و طبیعتا در شرایطی که داشتم در آن زندگی میکردم، مساله جنگ برای من و همه مردم ایران آنقدر مهم و عمده شد که همه زندگی من شد و بهعنوان نقاش، آنچه را که زندگی کردم، نقاشی کردم، برخورد من با مساله جنگ مسالهای نبود که بخواهم از بیرون به آن نگاه کنم، به این ترتیب خودم را جزو آن نقاشانی قرار نمیدهم که بشود آنها را در ژانر نقاشی جنگ قرار داد. در آن دوره هشتسال همه مردم ایران هریک به نوعی درگیر این ماجرا بودند و طبیعتا حجم زیادی از آثار من معطوف به جنگ بود.
این اولین نمایشگاه شما بعد از انقلاب بود و بسیار مورد توجه منتقدان و مخاطبان قرار گرفت. ویژگیهایی که در آثار شما نظر ایشان را به خود جلب کرد چه مواردی بودند؟
بعد از انقلاب و بعد از شروع جنگ، گالریها تعطیل بودند و در سال 66 که گالری سیحون باز شد، من بعضی از کارهای جنگ را نمایش دادم، اما در سال 67 نمایشگاه انفرادی در موزه هنرهای معاصر برگزار کردم که تماما مختص بود به آثاری که ارتباط مستقیمتری با مقوله جنگ داشت، البته درباره مواردی که مورد توجه منتقدان قرار گرفت بهتر است من اظهارنظری نکنم اما آنچه برای من مهم بود، این است که آن لحظاتی را که زیستم، با یک زبان شخصی، با احساس و آن نوع درد و رنج و آن مسایلی که در آن فضا تجربه کرده بودم، بازتاب دهم. در آن کارها دلم میخواست فریاد و انزجار خودم را از مقوله جنگ مطرح کنم. طبیعتا در قبال این مساله موضع مشخصی داشتم که هیچگونه سرآشتی با مقوله جنگ نداشتم و ندارم و ترجیح میدهم که جنگ رخ ندهد و انسانها یکدیگر را نکشند. وارد علتهای پیدایش جنگ نمیشوم چراکه مساله سیاست است و من هم آدم سیاسیای به آن معنا نیستم، هرچند با سیاست برخورد میکنم، آن را لمس میکنم و نقش آن را در زندگیام میبینم. مهم برای من این بود که به یک فرم، یک ساختارو به یک زبان دست پیدا کنم و در این کارها بتوانم آنچه را واقعا مورد نظرم است و زندگی من و هزاران نفر را در آن مقطع شکل داد و دگرگون کرد و اثر آن تا الان هم ادامه دارد و ادامه خواهد داشت، بازنمایی کنم. سعی کردم این مسایل را نشان دهم. طبیعتا این آثار از فرافکنی یک حس متراکم خبر میداد اکسپرسیون و احساس شخصی قویای در آن بود و همینها در کنار ظرایف ساختاری و نکاتی که در عرصه هنرهای تجسمی و تصویری که باید به آن توجه شود آنها را تشکیل میداد و قطعا در آثارم بهتر میتوانم آن را بازگو کنم، این بود که مورد استقبال قرار گرفت.
نقاشی بعد از انقلاب و بعد از جنگ عمدتا به نقاشیهای دیواری با موضوعاتی مستقیم از بازنمایی رویدادهای جنگ محدود است، اما شما در آثارتان نگاه دیگری انگار به جنگ داشتید، این زبان انتقادی، شاعرانه بهنظر میآید و خیلی با دیگر آثار آن دوره متفاوت است، نظرتان درباره آن حوزه چیست؟
برای من جنگ یک انتخاب ایدئولوژیک نبود. من اساسا نگاه ایدئولوژیک به جنگ را نه در گذشته و نه در حال نپذیرفتم، آن بخشی از نقاشان زیر سیطره نگاه ایدئولوژیک، مقوله جنگ را بازتاب میدادند و طبیعتا در فضای ایدئولوژیک، آنها بیشتر از اینکه تجربه زیسته خودشان را در حیطه جنگ بازتاب دهند، شعارهای سیاسی متناسب با این ایدئولوژی را بازتاب میدادند.
یعنی جنبه تبلیغاتی داشتند؟
به هرحال ایدئولوژی اهداف و مسیر خاص خودش را دارد و طبیعتا سعی میکند این اهداف را در ذهن هنرمند یا در فرم کار تعبیه کند. به این ترتیب من بهطور مشخص، اساسا این نگاه را رد کردم و اجازه ندادم به دام این گرایش بیفتم. جنگ در هر شکلی برای من نامطلوب است و من در آن چیز خوبی نمیبینم و در هر شرایط آن را محکوم میکنم، ممکن است ما مجبور به دفاع شویم اما زیباشمردن جنگ و خوارشمردن وجوه انسانی تحتتاثیر نیازهای سیاسی و ایدئولوژیک اصلا زیبا نیست. به این اعتبار در همه آثار دلم میخواست صلح و زیبایی و تمنای زندگی را نشان بدهم تا چیزهایی را که در گاهی را هم به مطرح میشود.
تناقضی در آثار شما هست، از یکطرف تغزلی بودن آثار و از سویی تلخی و رنج. بهنظر شما در این دوره از آثارتان مفهومی فرازمانی و مکانی را دنبال میکردید؟
بهنظرم این تناقض نیست و عین زندگی است. اگر در عین خشونت، زیبایی را در نظر نگیرید، نمیتوانید نقدی بر خشونت داشته باشید. در یک محیط پارادوکسیکال است که میتوانید حالتهای مختلفی از یک پدیده را مورد شناسایی قرار دهید.
این خود نگاه ایدئولوژیک نیست؟
نه، این خود زندگی است شما از لحظه تولد با مفاهیم متناقضی از قبیل مرگ و زندگی، زیبایی و زشتی، خشونت و مهربانی درگیر هستید. من دوست داشتم وجه بالنده زندگی را در کنار وجه تخریبکننده آن قرار دهم. طبیعتا حس تغزلی و میل به زندگی در کنار مفاهیم دیگر موج میزند.
هنرمند در قبال رویدادهای تاریخی و تاثیرگذار تا چه حد مسوولیت و تعهد دارد و اساسا رسالت او در برخورد با این مساله چیست؟
تعهد هنرمند برمیگردد به زاویه نگاهش، هستیشناسیاش و آنچه که از زندگی میفهمد. این تعهد درواقع در پسزمینه تاریخی- انضمامی معنا پیدا میکند البته دقیقا باید بتواند با فعلیت زبان و فرم مناسب، سطح آن را به نقطه متعالی ارتقا دهد. بهنظر من هنر همیشه از موضع هنرمند ملتزم بوده، خود هنر به هر حال التزامی ندارد، اما این هنرمند است که با نگاهش این التزام را معنا میدهد و این زندگی انسانهاست، ما این مسایل را از بیرون نگاه نمیکنیم، آنها را انتخاب نمیکنیم، ما درون این شرایط زندگی میکنیم و همین در آثار ما حضور پیدا میکند.
در شرایط بحرانهای اجتماعی ممکن است هنر امری غیرضروری بهنظر بیاید و برخورد مناسبی را از جامعه دریافت نکند و اولویتهای دیگری مهم باشد، نظر شما چیست؟
کسی نمیتواند برای هنرمند اولویت تعیین کند، خود نقاش نیاز دارد به شکلدادن این اتفاق. من هیچوقت به واکنشهای اجتماعی اینطور نگاه نمیکنم. من نسبت به اتفاقات مساله دارم و تا زمانیکه اینها را تصویر نکردم، آرامش روحی ندارم. من در جبهه نبودم و بهعنوان نقاش رویکرد خودم را نشان دادم، نقاش بودم و در حیطهای که بلد بودم و فکر میکردم توانایی دارم، در آن کارهایی انجام دهم، کار انجام دادم.
جنگ در دنیا هنوز ادامه دارد در هر 24ساعت در گوشهای از دنیا خبری در اینباره میشنویم. در دورههای بعد، دیگر شما در این حوزه به خلق اثر دست نزدید، یعنی بعد از اتمام جنگ موضوعی نبود یا دلیل دیگری داشت؟
این مساله برای این نبود که چون جنگ است، پس من نقاش جنگ هستم. این برای من تجربه زندگی بود و باید توضیح بدهم، اتفاقاتی که در آن دوره برای من افتاد و تاکنون در آثار من تداوم پیدا کرده. من بعد از جنگ دیگر نتوانستم یک فیگور یا یک مجموعه از ابژهها را سالم طراحی کنم. تمام انسانهایی که بعد از آن در کار من هستند قطعهقطعه شده، مثله و دارای ضایعه هستند، البته این ضایعه ریشههای مختلفی دارد، چه بهدلیل تهاجمی که از طریق جنگ به این آدمها روا میشود چه به شکل تهاجمهای سیاسی و... به هر حال ساختار کار من بعد از این رویداد دچار تکهتکهشدن و از هم گسیختگی شد. جهان من از هم گسست، نگاه من به جامعه از هم گسیخت، حتی به چیزهای ساده هم نمیتوانم به شیوه قبل از جنگ نگاه کنم و این تجربه نه در مورد من بلکه در مورد تمام انسانهایی که در آن دوره زیستند و حتی نسلهای بعد، اثرات خودش را خواهد گذاشت. چیزی در آن وسعت، چیزی نیست که بگوییم متوقف شده و عوارض آن تمام شده، عوارض اقتصادی، روانی، فرهنگی، تکنولوژی، سیاسی و... نسلهای بعد را هم در گیر میکند و به اشکال مختلف در جامعه حضور دارد. من اصلا معتقد نیستم که توانستم خودم را رها کنم، هرچند با توجه به زمان گذشته با موضوع مستقیم جنگ در کارهایم روبهرو نیستم ولی به هر حال آن رویداد تاثیر مخربش را در آثار من بهجا گذاشته.
از این منظر میتوان طور دیگری به آثار شما نگاه کرد و گفت هنوز شما نقاش جنگ هستید؟
اتفاق تمام نمیشود جنگ نگاه من را به ابژه تغییر داد، کلیت یکپارچه و ارگانیک را از ذهن من گرفت، فشار زیادی به من وارد کرد، این چیزی نیست که بتوان نادیدهاش گرفت.
من شخصا در بازنمایی یک رویداد نگاه انتقادی نمیبینم، بهنظر میرسد آثار شما یک تجربه درونی باتوسل به مضامین ناخوداگاه است، رویکرد انتقادی شما در آثارتان نسبت به جنگ چگونه اتفاق میافتد؟
من مطلقا روایتگر صحنههای جنگ نیستم. من همانطور که در اتاقم بودم، جنگ را حس میکردم ما در پنجرهای که گل میگذاریم، جایی که ما را به طبیعت وصل میکند به جای گل سر یک گوسفند قرار دادیم.
که در یکی از آثارتان هست...
بله، این خیلی پرمعناست. ابژه و اشیای پیرامون ما تحتتاثیر این خشونت هستند در واقع جنگ، ماهیت برخی از پدیدهها را تغییر میدهد. تیرآهنها، انسان و همهچیز کل یک مجموعه بودند که از نگاه من داشت دچار استحاله و ویرانی شدید میشد، از نگاه من چنان سرنوشت انسان، اشیا و عوامل زندگی درهم تنیده شده بود که یک مجموعه داشت در هم فرومیریخت. خشونت و ویرانی چنان در سطح بالا بود که من را واقعا شوکه کرده بود این بود که در کارهای من بازتاب پیدا کرد و اصلا من ارادهای نداشتم که اینها را کنترل کنم مایل هم نبودم صحنههای جنگ را بکشم و در این بازنمایی هم چیزی نمیدیدم، این ماهیت جنگ بود که برای من سوالبرانگیز بود و هست برای همین هم در آثاری که متعلق به آن دوران است، جنگ را روایت نکردم بلکه درواقع آنچه بر سر ما آمد، آن خشونت جنگ و آن آثار مخرب جنگ را هدف قرار دادم.
در اکثر آثار شما با تصویر زنانی اندوهگین مواجهیم که ویژگیهای زیباییشناسانه خود را هم دارند آیا تکرار این نمادها در آثار شما ریشه در مفهومی مشترک دارد؟ نقش زن در آثار این دوره چیست و چرا به مردان نپرداختید؟
شما با انسان مواجه میشوید، زنان بسیار مقاوم، سرافراز، اندوهگین و تکهتکه شدهاند که گویی مصیبتی بر آنها وارد شده، از درون فاجعه جنگ، این زنها هستند که برمیخیزند و تغزلی در این قضیه جا گرفته که نقد نگاه مردسالار است، حضور باشکوه زن در این آثار تداعیگر نگاه مردسالار است.
این کملطفی در مقابل مردها بهشمار نمیآید؟
من اینطور نگاه نمیکنم، این نگاه غنایی من است که به زن نقش محوری میدهد که من این قابلیت را درآن نمیبینم من به صورت جنسیتی به زن و مرد نگاه نمیکنم، بهنظر من این ظرفیت در زنها ست که بتوانند این وجه نمادین را داشته باشند مثل ارتقای زندگی، زیبایی، دوستداشتن و امثالهم، انسانی که بعد از دفاع با یک پالایش، با یک اندوه و سربلند بیرون میآیند.
مجموعهای از آثارتان به نام جنگ به نمایش درآمده، آیا شما بهعنوانی به نام نقاشی جنگ یا نقاش جنگ اعتقاد دارید یا خیر و آیا اساسا میشود براین مبنا ژانری تعریف کرد؟
نقاشانی بنابر دلایلی تمام زندگیشان را بر این موضوع متمرکز کرده یا کار کردهاند، اما برای خود من مساله اینطور نبوده. در زندگی من، این مساله پیش آمد و طبیعتا در شرایطی که داشتم در آن زندگی میکردم، مساله جنگ برای من و همه مردم ایران آنقدر مهم و عمده شد که همه زندگی من شد و بهعنوان نقاش، آنچه را که زندگی کردم، نقاشی کردم، برخورد من با مساله جنگ مسالهای نبود که بخواهم از بیرون به آن نگاه کنم، به این ترتیب خودم را جزو آن نقاشانی قرار نمیدهم که بشود آنها را در ژانر نقاشی جنگ قرار داد. در آن دوره هشتسال همه مردم ایران هریک به نوعی درگیر این ماجرا بودند و طبیعتا حجم زیادی از آثار من معطوف به جنگ بود.
این اولین نمایشگاه شما بعد از انقلاب بود و بسیار مورد توجه منتقدان و مخاطبان قرار گرفت. ویژگیهایی که در آثار شما نظر ایشان را به خود جلب کرد چه مواردی بودند؟
بعد از انقلاب و بعد از شروع جنگ، گالریها تعطیل بودند و در سال 66 که گالری سیحون باز شد، من بعضی از کارهای جنگ را نمایش دادم، اما در سال 67 نمایشگاه انفرادی در موزه هنرهای معاصر برگزار کردم که تماما مختص بود به آثاری که ارتباط مستقیمتری با مقوله جنگ داشت، البته درباره مواردی که مورد توجه منتقدان قرار گرفت بهتر است من اظهارنظری نکنم اما آنچه برای من مهم بود، این است که آن لحظاتی را که زیستم، با یک زبان شخصی، با احساس و آن نوع درد و رنج و آن مسایلی که در آن فضا تجربه کرده بودم، بازتاب دهم. در آن کارها دلم میخواست فریاد و انزجار خودم را از مقوله جنگ مطرح کنم. طبیعتا در قبال این مساله موضع مشخصی داشتم که هیچگونه سرآشتی با مقوله جنگ نداشتم و ندارم و ترجیح میدهم که جنگ رخ ندهد و انسانها یکدیگر را نکشند. وارد علتهای پیدایش جنگ نمیشوم چراکه مساله سیاست است و من هم آدم سیاسیای به آن معنا نیستم، هرچند با سیاست برخورد میکنم، آن را لمس میکنم و نقش آن را در زندگیام میبینم. مهم برای من این بود که به یک فرم، یک ساختارو به یک زبان دست پیدا کنم و در این کارها بتوانم آنچه را واقعا مورد نظرم است و زندگی من و هزاران نفر را در آن مقطع شکل داد و دگرگون کرد و اثر آن تا الان هم ادامه دارد و ادامه خواهد داشت، بازنمایی کنم. سعی کردم این مسایل را نشان دهم. طبیعتا این آثار از فرافکنی یک حس متراکم خبر میداد اکسپرسیون و احساس شخصی قویای در آن بود و همینها در کنار ظرایف ساختاری و نکاتی که در عرصه هنرهای تجسمی و تصویری که باید به آن توجه شود آنها را تشکیل میداد و قطعا در آثارم بهتر میتوانم آن را بازگو کنم، این بود که مورد استقبال قرار گرفت.
نقاشی بعد از انقلاب و بعد از جنگ عمدتا به نقاشیهای دیواری با موضوعاتی مستقیم از بازنمایی رویدادهای جنگ محدود است، اما شما در آثارتان نگاه دیگری انگار به جنگ داشتید، این زبان انتقادی، شاعرانه بهنظر میآید و خیلی با دیگر آثار آن دوره متفاوت است، نظرتان درباره آن حوزه چیست؟
برای من جنگ یک انتخاب ایدئولوژیک نبود. من اساسا نگاه ایدئولوژیک به جنگ را نه در گذشته و نه در حال نپذیرفتم، آن بخشی از نقاشان زیر سیطره نگاه ایدئولوژیک، مقوله جنگ را بازتاب میدادند و طبیعتا در فضای ایدئولوژیک، آنها بیشتر از اینکه تجربه زیسته خودشان را در حیطه جنگ بازتاب دهند، شعارهای سیاسی متناسب با این ایدئولوژی را بازتاب میدادند.
یعنی جنبه تبلیغاتی داشتند؟
به هرحال ایدئولوژی اهداف و مسیر خاص خودش را دارد و طبیعتا سعی میکند این اهداف را در ذهن هنرمند یا در فرم کار تعبیه کند. به این ترتیب من بهطور مشخص، اساسا این نگاه را رد کردم و اجازه ندادم به دام این گرایش بیفتم. جنگ در هر شکلی برای من نامطلوب است و من در آن چیز خوبی نمیبینم و در هر شرایط آن را محکوم میکنم، ممکن است ما مجبور به دفاع شویم اما زیباشمردن جنگ و خوارشمردن وجوه انسانی تحتتاثیر نیازهای سیاسی و ایدئولوژیک اصلا زیبا نیست. به این اعتبار در همه آثار دلم میخواست صلح و زیبایی و تمنای زندگی را نشان بدهم تا چیزهایی را که در گاهی را هم به مطرح میشود.
تناقضی در آثار شما هست، از یکطرف تغزلی بودن آثار و از سویی تلخی و رنج. بهنظر شما در این دوره از آثارتان مفهومی فرازمانی و مکانی را دنبال میکردید؟
بهنظرم این تناقض نیست و عین زندگی است. اگر در عین خشونت، زیبایی را در نظر نگیرید، نمیتوانید نقدی بر خشونت داشته باشید. در یک محیط پارادوکسیکال است که میتوانید حالتهای مختلفی از یک پدیده را مورد شناسایی قرار دهید.
این خود نگاه ایدئولوژیک نیست؟
نه، این خود زندگی است شما از لحظه تولد با مفاهیم متناقضی از قبیل مرگ و زندگی، زیبایی و زشتی، خشونت و مهربانی درگیر هستید. من دوست داشتم وجه بالنده زندگی را در کنار وجه تخریبکننده آن قرار دهم. طبیعتا حس تغزلی و میل به زندگی در کنار مفاهیم دیگر موج میزند.
هنرمند در قبال رویدادهای تاریخی و تاثیرگذار تا چه حد مسوولیت و تعهد دارد و اساسا رسالت او در برخورد با این مساله چیست؟
تعهد هنرمند برمیگردد به زاویه نگاهش، هستیشناسیاش و آنچه که از زندگی میفهمد. این تعهد درواقع در پسزمینه تاریخی- انضمامی معنا پیدا میکند البته دقیقا باید بتواند با فعلیت زبان و فرم مناسب، سطح آن را به نقطه متعالی ارتقا دهد. بهنظر من هنر همیشه از موضع هنرمند ملتزم بوده، خود هنر به هر حال التزامی ندارد، اما این هنرمند است که با نگاهش این التزام را معنا میدهد و این زندگی انسانهاست، ما این مسایل را از بیرون نگاه نمیکنیم، آنها را انتخاب نمیکنیم، ما درون این شرایط زندگی میکنیم و همین در آثار ما حضور پیدا میکند.
در شرایط بحرانهای اجتماعی ممکن است هنر امری غیرضروری بهنظر بیاید و برخورد مناسبی را از جامعه دریافت نکند و اولویتهای دیگری مهم باشد، نظر شما چیست؟
کسی نمیتواند برای هنرمند اولویت تعیین کند، خود نقاش نیاز دارد به شکلدادن این اتفاق. من هیچوقت به واکنشهای اجتماعی اینطور نگاه نمیکنم. من نسبت به اتفاقات مساله دارم و تا زمانیکه اینها را تصویر نکردم، آرامش روحی ندارم. من در جبهه نبودم و بهعنوان نقاش رویکرد خودم را نشان دادم، نقاش بودم و در حیطهای که بلد بودم و فکر میکردم توانایی دارم، در آن کارهایی انجام دهم، کار انجام دادم.
جنگ در دنیا هنوز ادامه دارد در هر 24ساعت در گوشهای از دنیا خبری در اینباره میشنویم. در دورههای بعد، دیگر شما در این حوزه به خلق اثر دست نزدید، یعنی بعد از اتمام جنگ موضوعی نبود یا دلیل دیگری داشت؟
این مساله برای این نبود که چون جنگ است، پس من نقاش جنگ هستم. این برای من تجربه زندگی بود و باید توضیح بدهم، اتفاقاتی که در آن دوره برای من افتاد و تاکنون در آثار من تداوم پیدا کرده. من بعد از جنگ دیگر نتوانستم یک فیگور یا یک مجموعه از ابژهها را سالم طراحی کنم. تمام انسانهایی که بعد از آن در کار من هستند قطعهقطعه شده، مثله و دارای ضایعه هستند، البته این ضایعه ریشههای مختلفی دارد، چه بهدلیل تهاجمی که از طریق جنگ به این آدمها روا میشود چه به شکل تهاجمهای سیاسی و... به هر حال ساختار کار من بعد از این رویداد دچار تکهتکهشدن و از هم گسیختگی شد. جهان من از هم گسست، نگاه من به جامعه از هم گسیخت، حتی به چیزهای ساده هم نمیتوانم به شیوه قبل از جنگ نگاه کنم و این تجربه نه در مورد من بلکه در مورد تمام انسانهایی که در آن دوره زیستند و حتی نسلهای بعد، اثرات خودش را خواهد گذاشت. چیزی در آن وسعت، چیزی نیست که بگوییم متوقف شده و عوارض آن تمام شده، عوارض اقتصادی، روانی، فرهنگی، تکنولوژی، سیاسی و... نسلهای بعد را هم در گیر میکند و به اشکال مختلف در جامعه حضور دارد. من اصلا معتقد نیستم که توانستم خودم را رها کنم، هرچند با توجه به زمان گذشته با موضوع مستقیم جنگ در کارهایم روبهرو نیستم ولی به هر حال آن رویداد تاثیر مخربش را در آثار من بهجا گذاشته.
از این منظر میتوان طور دیگری به آثار شما نگاه کرد و گفت هنوز شما نقاش جنگ هستید؟
اتفاق تمام نمیشود جنگ نگاه من را به ابژه تغییر داد، کلیت یکپارچه و ارگانیک را از ذهن من گرفت، فشار زیادی به من وارد کرد، این چیزی نیست که بتوان نادیدهاش گرفت.
من شخصا در بازنمایی یک رویداد نگاه انتقادی نمیبینم، بهنظر میرسد آثار شما یک تجربه درونی باتوسل به مضامین ناخوداگاه است، رویکرد انتقادی شما در آثارتان نسبت به جنگ چگونه اتفاق میافتد؟
من مطلقا روایتگر صحنههای جنگ نیستم. من همانطور که در اتاقم بودم، جنگ را حس میکردم ما در پنجرهای که گل میگذاریم، جایی که ما را به طبیعت وصل میکند به جای گل سر یک گوسفند قرار دادیم.
که در یکی از آثارتان هست...
بله، این خیلی پرمعناست. ابژه و اشیای پیرامون ما تحتتاثیر این خشونت هستند در واقع جنگ، ماهیت برخی از پدیدهها را تغییر میدهد. تیرآهنها، انسان و همهچیز کل یک مجموعه بودند که از نگاه من داشت دچار استحاله و ویرانی شدید میشد، از نگاه من چنان سرنوشت انسان، اشیا و عوامل زندگی درهم تنیده شده بود که یک مجموعه داشت در هم فرومیریخت. خشونت و ویرانی چنان در سطح بالا بود که من را واقعا شوکه کرده بود این بود که در کارهای من بازتاب پیدا کرد و اصلا من ارادهای نداشتم که اینها را کنترل کنم مایل هم نبودم صحنههای جنگ را بکشم و در این بازنمایی هم چیزی نمیدیدم، این ماهیت جنگ بود که برای من سوالبرانگیز بود و هست برای همین هم در آثاری که متعلق به آن دوران است، جنگ را روایت نکردم بلکه درواقع آنچه بر سر ما آمد، آن خشونت جنگ و آن آثار مخرب جنگ را هدف قرار دادم.
در اکثر آثار شما با تصویر زنانی اندوهگین مواجهیم که ویژگیهای زیباییشناسانه خود را هم دارند آیا تکرار این نمادها در آثار شما ریشه در مفهومی مشترک دارد؟ نقش زن در آثار این دوره چیست و چرا به مردان نپرداختید؟
شما با انسان مواجه میشوید، زنان بسیار مقاوم، سرافراز، اندوهگین و تکهتکه شدهاند که گویی مصیبتی بر آنها وارد شده، از درون فاجعه جنگ، این زنها هستند که برمیخیزند و تغزلی در این قضیه جا گرفته که نقد نگاه مردسالار است، حضور باشکوه زن در این آثار تداعیگر نگاه مردسالار است.
این کملطفی در مقابل مردها بهشمار نمیآید؟
من اینطور نگاه نمیکنم، این نگاه غنایی من است که به زن نقش محوری میدهد که من این قابلیت را درآن نمیبینم من به صورت جنسیتی به زن و مرد نگاه نمیکنم، بهنظر من این ظرفیت در زنها ست که بتوانند این وجه نمادین را داشته باشند مثل ارتقای زندگی، زیبایی، دوستداشتن و امثالهم، انسانی که بعد از دفاع با یک پالایش، با یک اندوه و سربلند بیرون میآیند.
در میان نقاشانی که در دوره جنگ یا پس از آن به خلق آثاری در این حوزه پرداختند به نصرتالله مسلمیان برمیخوریم؛ هنرمندی که با نمایش آثاری با همین عنوان در سال 67 با نگاهی متفاوت نظر منتقدان و مخاطبان را به خود در آن سالها جلب کرد. او از نقاشان برجسته هنر معاصر است. به این بهانه با او به گفتوگو نشستیم.
مجموعهای از آثارتان به نام جنگ به نمایش درآمده، آیا شما بهعنوانی به نام نقاشی جنگ یا نقاش جنگ اعتقاد دارید یا خیر و آیا اساسا میشود براین مبنا ژانری تعریف کرد؟
نقاشانی بنابر دلایلی تمام زندگیشان را بر این موضوع متمرکز کرده یا کار کردهاند، اما برای خود من مساله اینطور نبوده. در زندگی من، این مساله پیش آمد و طبیعتا در شرایطی که داشتم در آن زندگی میکردم، مساله جنگ برای من و همه مردم ایران آنقدر مهم و عمده شد که همه زندگی من شد و بهعنوان نقاش، آنچه را که زندگی کردم، نقاشی کردم، برخورد من با مساله جنگ مسالهای نبود که بخواهم از بیرون به آن نگاه کنم، به این ترتیب خودم را جزو آن نقاشانی قرار نمیدهم که بشود آنها را در ژانر نقاشی جنگ قرار داد. در آن دوره هشتسال همه مردم ایران هریک به نوعی درگیر این ماجرا بودند و طبیعتا حجم زیادی از آثار من معطوف به جنگ بود.
این اولین نمایشگاه شما بعد از انقلاب بود و بسیار مورد توجه منتقدان و مخاطبان قرار گرفت. ویژگیهایی که در آثار شما نظر ایشان را به خود جلب کرد چه مواردی بودند؟
بعد از انقلاب و بعد از شروع جنگ، گالریها تعطیل بودند و در سال 66 که گالری سیحون باز شد، من بعضی از کارهای جنگ را نمایش دادم، اما در سال 67 نمایشگاه انفرادی در موزه هنرهای معاصر برگزار کردم که تماما مختص بود به آثاری که ارتباط مستقیمتری با مقوله جنگ داشت، البته درباره مواردی که مورد توجه منتقدان قرار گرفت بهتر است من اظهارنظری نکنم اما آنچه برای من مهم بود، این است که آن لحظاتی را که زیستم، با یک زبان شخصی، با احساس و آن نوع درد و رنج و آن مسایلی که در آن فضا تجربه کرده بودم، بازتاب دهم. در آن کارها دلم میخواست فریاد و انزجار خودم را از مقوله جنگ مطرح کنم. طبیعتا در قبال این مساله موضع مشخصی داشتم که هیچگونه سرآشتی با مقوله جنگ نداشتم و ندارم و ترجیح میدهم که جنگ رخ ندهد و انسانها یکدیگر را نکشند. وارد علتهای پیدایش جنگ نمیشوم چراکه مساله سیاست است و من هم آدم سیاسیای به آن معنا نیستم، هرچند با سیاست برخورد میکنم، آن را لمس میکنم و نقش آن را در زندگیام میبینم. مهم برای من این بود که به یک فرم، یک ساختارو به یک زبان دست پیدا کنم و در این کارها بتوانم آنچه را واقعا مورد نظرم است و زندگی من و هزاران نفر را در آن مقطع شکل داد و دگرگون کرد و اثر آن تا الان هم ادامه دارد و ادامه خواهد داشت، بازنمایی کنم. سعی کردم این مسایل را نشان دهم. طبیعتا این آثار از فرافکنی یک حس متراکم خبر میداد اکسپرسیون و احساس شخصی قویای در آن بود و همینها در کنار ظرایف ساختاری و نکاتی که در عرصه هنرهای تجسمی و تصویری که باید به آن توجه شود آنها را تشکیل میداد و قطعا در آثارم بهتر میتوانم آن را بازگو کنم، این بود که مورد استقبال قرار گرفت.
نقاشی بعد از انقلاب و بعد از جنگ عمدتا به نقاشیهای دیواری با موضوعاتی مستقیم از بازنمایی رویدادهای جنگ محدود است، اما شما در آثارتان نگاه دیگری انگار به جنگ داشتید، این زبان انتقادی، شاعرانه بهنظر میآید و خیلی با دیگر آثار آن دوره متفاوت است، نظرتان درباره آن حوزه چیست؟
برای من جنگ یک انتخاب ایدئولوژیک نبود. من اساسا نگاه ایدئولوژیک به جنگ را نه در گذشته و نه در حال نپذیرفتم، آن بخشی از نقاشان زیر سیطره نگاه ایدئولوژیک، مقوله جنگ را بازتاب میدادند و طبیعتا در فضای ایدئولوژیک، آنها بیشتر از اینکه تجربه زیسته خودشان را در حیطه جنگ بازتاب دهند، شعارهای سیاسی متناسب با این ایدئولوژی را بازتاب میدادند.
یعنی جنبه تبلیغاتی داشتند؟
به هرحال ایدئولوژی اهداف و مسیر خاص خودش را دارد و طبیعتا سعی میکند این اهداف را در ذهن هنرمند یا در فرم کار تعبیه کند. به این ترتیب من بهطور مشخص، اساسا این نگاه را رد کردم و اجازه ندادم به دام این گرایش بیفتم. جنگ در هر شکلی برای من نامطلوب است و من در آن چیز خوبی نمیبینم و در هر شرایط آن را محکوم میکنم، ممکن است ما مجبور به دفاع شویم اما زیباشمردن جنگ و خوارشمردن وجوه انسانی تحتتاثیر نیازهای سیاسی و ایدئولوژیک اصلا زیبا نیست. به این اعتبار در همه آثار دلم میخواست صلح و زیبایی و تمنای زندگی را نشان بدهم تا چیزهایی را که در گاهی را هم به مطرح میشود.
تناقضی در آثار شما هست، از یکطرف تغزلی بودن آثار و از سویی تلخی و رنج. بهنظر شما در این دوره از آثارتان مفهومی فرازمانی و مکانی را دنبال میکردید؟
بهنظرم این تناقض نیست و عین زندگی است. اگر در عین خشونت، زیبایی را در نظر نگیرید، نمیتوانید نقدی بر خشونت داشته باشید. در یک محیط پارادوکسیکال است که میتوانید حالتهای مختلفی از یک پدیده را مورد شناسایی قرار دهید.
این خود نگاه ایدئولوژیک نیست؟
نه، این خود زندگی است شما از لحظه تولد با مفاهیم متناقضی از قبیل مرگ و زندگی، زیبایی و زشتی، خشونت و مهربانی درگیر هستید. من دوست داشتم وجه بالنده زندگی را در کنار وجه تخریبکننده آن قرار دهم. طبیعتا حس تغزلی و میل به زندگی در کنار مفاهیم دیگر موج میزند.
هنرمند در قبال رویدادهای تاریخی و تاثیرگذار تا چه حد مسوولیت و تعهد دارد و اساسا رسالت او در برخورد با این مساله چیست؟
تعهد هنرمند برمیگردد به زاویه نگاهش، هستیشناسیاش و آنچه که از زندگی میفهمد. این تعهد درواقع در پسزمینه تاریخی- انضمامی معنا پیدا میکند البته دقیقا باید بتواند با فعلیت زبان و فرم مناسب، سطح آن را به نقطه متعالی ارتقا دهد. بهنظر من هنر همیشه از موضع هنرمند ملتزم بوده، خود هنر به هر حال التزامی ندارد، اما این هنرمند است که با نگاهش این التزام را معنا میدهد و این زندگی انسانهاست، ما این مسایل را از بیرون نگاه نمیکنیم، آنها را انتخاب نمیکنیم، ما درون این شرایط زندگی میکنیم و همین در آثار ما حضور پیدا میکند.
در شرایط بحرانهای اجتماعی ممکن است هنر امری غیرضروری بهنظر بیاید و برخورد مناسبی را از جامعه دریافت نکند و اولویتهای دیگری مهم باشد، نظر شما چیست؟
کسی نمیتواند برای هنرمند اولویت تعیین کند، خود نقاش نیاز دارد به شکلدادن این اتفاق. من هیچوقت به واکنشهای اجتماعی اینطور نگاه نمیکنم. من نسبت به اتفاقات مساله دارم و تا زمانیکه اینها را تصویر نکردم، آرامش روحی ندارم. من در جبهه نبودم و بهعنوان نقاش رویکرد خودم را نشان دادم، نقاش بودم و در حیطهای که بلد بودم و فکر میکردم توانایی دارم، در آن کارهایی انجام دهم، کار انجام دادم.
جنگ در دنیا هنوز ادامه دارد در هر 24ساعت در گوشهای از دنیا خبری در اینباره میشنویم. در دورههای بعد، دیگر شما در این حوزه به خلق اثر دست نزدید، یعنی بعد از اتمام جنگ موضوعی نبود یا دلیل دیگری داشت؟
این مساله برای این نبود که چون جنگ است، پس من نقاش جنگ هستم. این برای من تجربه زندگی بود و باید توضیح بدهم، اتفاقاتی که در آن دوره برای من افتاد و تاکنون در آثار من تداوم پیدا کرده. من بعد از جنگ دیگر نتوانستم یک فیگور یا یک مجموعه از ابژهها را سالم طراحی کنم. تمام انسانهایی که بعد از آن در کار من هستند قطعهقطعه شده، مثله و دارای ضایعه هستند، البته این ضایعه ریشههای مختلفی دارد، چه بهدلیل تهاجمی که از طریق جنگ به این آدمها روا میشود چه به شکل تهاجمهای سیاسی و... به هر حال ساختار کار من بعد از این رویداد دچار تکهتکهشدن و از هم گسیختگی شد. جهان من از هم گسست، نگاه من به جامعه از هم گسیخت، حتی به چیزهای ساده هم نمیتوانم به شیوه قبل از جنگ نگاه کنم و این تجربه نه در مورد من بلکه در مورد تمام انسانهایی که در آن دوره زیستند و حتی نسلهای بعد، اثرات خودش را خواهد گذاشت. چیزی در آن وسعت، چیزی نیست که بگوییم متوقف شده و عوارض آن تمام شده، عوارض اقتصادی، روانی، فرهنگی، تکنولوژی، سیاسی و... نسلهای بعد را هم در گیر میکند و به اشکال مختلف در جامعه حضور دارد. من اصلا معتقد نیستم که توانستم خودم را رها کنم، هرچند با توجه به زمان گذشته با موضوع مستقیم جنگ در کارهایم روبهرو نیستم ولی به هر حال آن رویداد تاثیر مخربش را در آثار من بهجا گذاشته.
از این منظر میتوان طور دیگری به آثار شما نگاه کرد و گفت هنوز شما نقاش جنگ هستید؟
اتفاق تمام نمیشود جنگ نگاه من را به ابژه تغییر داد، کلیت یکپارچه و ارگانیک را از ذهن من گرفت، فشار زیادی به من وارد کرد، این چیزی نیست که بتوان نادیدهاش گرفت.
من شخصا در بازنمایی یک رویداد نگاه انتقادی نمیبینم، بهنظر میرسد آثار شما یک تجربه درونی باتوسل به مضامین ناخوداگاه است، رویکرد انتقادی شما در آثارتان نسبت به جنگ چگونه اتفاق میافتد؟
من مطلقا روایتگر صحنههای جنگ نیستم. من همانطور که در اتاقم بودم، جنگ را حس میکردم ما در پنجرهای که گل میگذاریم، جایی که ما را به طبیعت وصل میکند به جای گل سر یک گوسفند قرار دادیم.
که در یکی از آثارتان هست...
بله، این خیلی پرمعناست. ابژه و اشیای پیرامون ما تحتتاثیر این خشونت هستند در واقع جنگ، ماهیت برخی از پدیدهها را تغییر میدهد. تیرآهنها، انسان و همهچیز کل یک مجموعه بودند که از نگاه من داشت دچار استحاله و ویرانی شدید میشد، از نگاه من چنان سرنوشت انسان، اشیا و عوامل زندگی درهم تنیده شده بود که یک مجموعه داشت در هم فرومیریخت. خشونت و ویرانی چنان در سطح بالا بود که من را واقعا شوکه کرده بود این بود که در کارهای من بازتاب پیدا کرد و اصلا من ارادهای نداشتم که اینها را کنترل کنم مایل هم نبودم صحنههای جنگ را بکشم و در این بازنمایی هم چیزی نمیدیدم، این ماهیت جنگ بود که برای من سوالبرانگیز بود و هست برای همین هم در آثاری که متعلق به آن دوران است، جنگ را روایت نکردم بلکه درواقع آنچه بر سر ما آمد، آن خشونت جنگ و آن آثار مخرب جنگ را هدف قرار دادم.
در اکثر آثار شما با تصویر زنانی اندوهگین مواجهیم که ویژگیهای زیباییشناسانه خود را هم دارند آیا تکرار این نمادها در آثار شما ریشه در مفهومی مشترک دارد؟ نقش زن در آثار این دوره چیست و چرا به مردان نپرداختید؟
شما با انسان مواجه میشوید، زنان بسیار مقاوم، سرافراز، اندوهگین و تکهتکه شدهاند که گویی مصیبتی بر آنها وارد شده، از درون فاجعه جنگ، این زنها هستند که برمیخیزند و تغزلی در این قضیه جا گرفته که نقد نگاه مردسالار است، حضور باشکوه زن در این آثار تداعیگر نگاه مردسالار است.
این کملطفی در مقابل مردها بهشمار نمیآید؟
من اینطور نگاه نمیکنم، این نگاه غنایی من است که به زن نقش محوری میدهد که من این قابلیت را درآن نمیبینم من به صورت جنسیتی به زن و مرد نگاه نمیکنم، بهنظر من این ظرفیت در زنها ست که بتوانند این وجه نمادین را داشته باشند مثل ارتقای زندگی، زیبایی، دوستداشتن و امثالهم، انسانی که بعد از دفاع با یک پالایش، با یک اندوه و سربلند بیرون میآیند.
مجموعهای از آثارتان به نام جنگ به نمایش درآمده، آیا شما بهعنوانی به نام نقاشی جنگ یا نقاش جنگ اعتقاد دارید یا خیر و آیا اساسا میشود براین مبنا ژانری تعریف کرد؟
نقاشانی بنابر دلایلی تمام زندگیشان را بر این موضوع متمرکز کرده یا کار کردهاند، اما برای خود من مساله اینطور نبوده. در زندگی من، این مساله پیش آمد و طبیعتا در شرایطی که داشتم در آن زندگی میکردم، مساله جنگ برای من و همه مردم ایران آنقدر مهم و عمده شد که همه زندگی من شد و بهعنوان نقاش، آنچه را که زندگی کردم، نقاشی کردم، برخورد من با مساله جنگ مسالهای نبود که بخواهم از بیرون به آن نگاه کنم، به این ترتیب خودم را جزو آن نقاشانی قرار نمیدهم که بشود آنها را در ژانر نقاشی جنگ قرار داد. در آن دوره هشتسال همه مردم ایران هریک به نوعی درگیر این ماجرا بودند و طبیعتا حجم زیادی از آثار من معطوف به جنگ بود.
این اولین نمایشگاه شما بعد از انقلاب بود و بسیار مورد توجه منتقدان و مخاطبان قرار گرفت. ویژگیهایی که در آثار شما نظر ایشان را به خود جلب کرد چه مواردی بودند؟
بعد از انقلاب و بعد از شروع جنگ، گالریها تعطیل بودند و در سال 66 که گالری سیحون باز شد، من بعضی از کارهای جنگ را نمایش دادم، اما در سال 67 نمایشگاه انفرادی در موزه هنرهای معاصر برگزار کردم که تماما مختص بود به آثاری که ارتباط مستقیمتری با مقوله جنگ داشت، البته درباره مواردی که مورد توجه منتقدان قرار گرفت بهتر است من اظهارنظری نکنم اما آنچه برای من مهم بود، این است که آن لحظاتی را که زیستم، با یک زبان شخصی، با احساس و آن نوع درد و رنج و آن مسایلی که در آن فضا تجربه کرده بودم، بازتاب دهم. در آن کارها دلم میخواست فریاد و انزجار خودم را از مقوله جنگ مطرح کنم. طبیعتا در قبال این مساله موضع مشخصی داشتم که هیچگونه سرآشتی با مقوله جنگ نداشتم و ندارم و ترجیح میدهم که جنگ رخ ندهد و انسانها یکدیگر را نکشند. وارد علتهای پیدایش جنگ نمیشوم چراکه مساله سیاست است و من هم آدم سیاسیای به آن معنا نیستم، هرچند با سیاست برخورد میکنم، آن را لمس میکنم و نقش آن را در زندگیام میبینم. مهم برای من این بود که به یک فرم، یک ساختارو به یک زبان دست پیدا کنم و در این کارها بتوانم آنچه را واقعا مورد نظرم است و زندگی من و هزاران نفر را در آن مقطع شکل داد و دگرگون کرد و اثر آن تا الان هم ادامه دارد و ادامه خواهد داشت، بازنمایی کنم. سعی کردم این مسایل را نشان دهم. طبیعتا این آثار از فرافکنی یک حس متراکم خبر میداد اکسپرسیون و احساس شخصی قویای در آن بود و همینها در کنار ظرایف ساختاری و نکاتی که در عرصه هنرهای تجسمی و تصویری که باید به آن توجه شود آنها را تشکیل میداد و قطعا در آثارم بهتر میتوانم آن را بازگو کنم، این بود که مورد استقبال قرار گرفت.
نقاشی بعد از انقلاب و بعد از جنگ عمدتا به نقاشیهای دیواری با موضوعاتی مستقیم از بازنمایی رویدادهای جنگ محدود است، اما شما در آثارتان نگاه دیگری انگار به جنگ داشتید، این زبان انتقادی، شاعرانه بهنظر میآید و خیلی با دیگر آثار آن دوره متفاوت است، نظرتان درباره آن حوزه چیست؟
برای من جنگ یک انتخاب ایدئولوژیک نبود. من اساسا نگاه ایدئولوژیک به جنگ را نه در گذشته و نه در حال نپذیرفتم، آن بخشی از نقاشان زیر سیطره نگاه ایدئولوژیک، مقوله جنگ را بازتاب میدادند و طبیعتا در فضای ایدئولوژیک، آنها بیشتر از اینکه تجربه زیسته خودشان را در حیطه جنگ بازتاب دهند، شعارهای سیاسی متناسب با این ایدئولوژی را بازتاب میدادند.
یعنی جنبه تبلیغاتی داشتند؟
به هرحال ایدئولوژی اهداف و مسیر خاص خودش را دارد و طبیعتا سعی میکند این اهداف را در ذهن هنرمند یا در فرم کار تعبیه کند. به این ترتیب من بهطور مشخص، اساسا این نگاه را رد کردم و اجازه ندادم به دام این گرایش بیفتم. جنگ در هر شکلی برای من نامطلوب است و من در آن چیز خوبی نمیبینم و در هر شرایط آن را محکوم میکنم، ممکن است ما مجبور به دفاع شویم اما زیباشمردن جنگ و خوارشمردن وجوه انسانی تحتتاثیر نیازهای سیاسی و ایدئولوژیک اصلا زیبا نیست. به این اعتبار در همه آثار دلم میخواست صلح و زیبایی و تمنای زندگی را نشان بدهم تا چیزهایی را که در گاهی را هم به مطرح میشود.
تناقضی در آثار شما هست، از یکطرف تغزلی بودن آثار و از سویی تلخی و رنج. بهنظر شما در این دوره از آثارتان مفهومی فرازمانی و مکانی را دنبال میکردید؟
بهنظرم این تناقض نیست و عین زندگی است. اگر در عین خشونت، زیبایی را در نظر نگیرید، نمیتوانید نقدی بر خشونت داشته باشید. در یک محیط پارادوکسیکال است که میتوانید حالتهای مختلفی از یک پدیده را مورد شناسایی قرار دهید.
این خود نگاه ایدئولوژیک نیست؟
نه، این خود زندگی است شما از لحظه تولد با مفاهیم متناقضی از قبیل مرگ و زندگی، زیبایی و زشتی، خشونت و مهربانی درگیر هستید. من دوست داشتم وجه بالنده زندگی را در کنار وجه تخریبکننده آن قرار دهم. طبیعتا حس تغزلی و میل به زندگی در کنار مفاهیم دیگر موج میزند.
هنرمند در قبال رویدادهای تاریخی و تاثیرگذار تا چه حد مسوولیت و تعهد دارد و اساسا رسالت او در برخورد با این مساله چیست؟
تعهد هنرمند برمیگردد به زاویه نگاهش، هستیشناسیاش و آنچه که از زندگی میفهمد. این تعهد درواقع در پسزمینه تاریخی- انضمامی معنا پیدا میکند البته دقیقا باید بتواند با فعلیت زبان و فرم مناسب، سطح آن را به نقطه متعالی ارتقا دهد. بهنظر من هنر همیشه از موضع هنرمند ملتزم بوده، خود هنر به هر حال التزامی ندارد، اما این هنرمند است که با نگاهش این التزام را معنا میدهد و این زندگی انسانهاست، ما این مسایل را از بیرون نگاه نمیکنیم، آنها را انتخاب نمیکنیم، ما درون این شرایط زندگی میکنیم و همین در آثار ما حضور پیدا میکند.
در شرایط بحرانهای اجتماعی ممکن است هنر امری غیرضروری بهنظر بیاید و برخورد مناسبی را از جامعه دریافت نکند و اولویتهای دیگری مهم باشد، نظر شما چیست؟
کسی نمیتواند برای هنرمند اولویت تعیین کند، خود نقاش نیاز دارد به شکلدادن این اتفاق. من هیچوقت به واکنشهای اجتماعی اینطور نگاه نمیکنم. من نسبت به اتفاقات مساله دارم و تا زمانیکه اینها را تصویر نکردم، آرامش روحی ندارم. من در جبهه نبودم و بهعنوان نقاش رویکرد خودم را نشان دادم، نقاش بودم و در حیطهای که بلد بودم و فکر میکردم توانایی دارم، در آن کارهایی انجام دهم، کار انجام دادم.
جنگ در دنیا هنوز ادامه دارد در هر 24ساعت در گوشهای از دنیا خبری در اینباره میشنویم. در دورههای بعد، دیگر شما در این حوزه به خلق اثر دست نزدید، یعنی بعد از اتمام جنگ موضوعی نبود یا دلیل دیگری داشت؟
این مساله برای این نبود که چون جنگ است، پس من نقاش جنگ هستم. این برای من تجربه زندگی بود و باید توضیح بدهم، اتفاقاتی که در آن دوره برای من افتاد و تاکنون در آثار من تداوم پیدا کرده. من بعد از جنگ دیگر نتوانستم یک فیگور یا یک مجموعه از ابژهها را سالم طراحی کنم. تمام انسانهایی که بعد از آن در کار من هستند قطعهقطعه شده، مثله و دارای ضایعه هستند، البته این ضایعه ریشههای مختلفی دارد، چه بهدلیل تهاجمی که از طریق جنگ به این آدمها روا میشود چه به شکل تهاجمهای سیاسی و... به هر حال ساختار کار من بعد از این رویداد دچار تکهتکهشدن و از هم گسیختگی شد. جهان من از هم گسست، نگاه من به جامعه از هم گسیخت، حتی به چیزهای ساده هم نمیتوانم به شیوه قبل از جنگ نگاه کنم و این تجربه نه در مورد من بلکه در مورد تمام انسانهایی که در آن دوره زیستند و حتی نسلهای بعد، اثرات خودش را خواهد گذاشت. چیزی در آن وسعت، چیزی نیست که بگوییم متوقف شده و عوارض آن تمام شده، عوارض اقتصادی، روانی، فرهنگی، تکنولوژی، سیاسی و... نسلهای بعد را هم در گیر میکند و به اشکال مختلف در جامعه حضور دارد. من اصلا معتقد نیستم که توانستم خودم را رها کنم، هرچند با توجه به زمان گذشته با موضوع مستقیم جنگ در کارهایم روبهرو نیستم ولی به هر حال آن رویداد تاثیر مخربش را در آثار من بهجا گذاشته.
از این منظر میتوان طور دیگری به آثار شما نگاه کرد و گفت هنوز شما نقاش جنگ هستید؟
اتفاق تمام نمیشود جنگ نگاه من را به ابژه تغییر داد، کلیت یکپارچه و ارگانیک را از ذهن من گرفت، فشار زیادی به من وارد کرد، این چیزی نیست که بتوان نادیدهاش گرفت.
من شخصا در بازنمایی یک رویداد نگاه انتقادی نمیبینم، بهنظر میرسد آثار شما یک تجربه درونی باتوسل به مضامین ناخوداگاه است، رویکرد انتقادی شما در آثارتان نسبت به جنگ چگونه اتفاق میافتد؟
من مطلقا روایتگر صحنههای جنگ نیستم. من همانطور که در اتاقم بودم، جنگ را حس میکردم ما در پنجرهای که گل میگذاریم، جایی که ما را به طبیعت وصل میکند به جای گل سر یک گوسفند قرار دادیم.
که در یکی از آثارتان هست...
بله، این خیلی پرمعناست. ابژه و اشیای پیرامون ما تحتتاثیر این خشونت هستند در واقع جنگ، ماهیت برخی از پدیدهها را تغییر میدهد. تیرآهنها، انسان و همهچیز کل یک مجموعه بودند که از نگاه من داشت دچار استحاله و ویرانی شدید میشد، از نگاه من چنان سرنوشت انسان، اشیا و عوامل زندگی درهم تنیده شده بود که یک مجموعه داشت در هم فرومیریخت. خشونت و ویرانی چنان در سطح بالا بود که من را واقعا شوکه کرده بود این بود که در کارهای من بازتاب پیدا کرد و اصلا من ارادهای نداشتم که اینها را کنترل کنم مایل هم نبودم صحنههای جنگ را بکشم و در این بازنمایی هم چیزی نمیدیدم، این ماهیت جنگ بود که برای من سوالبرانگیز بود و هست برای همین هم در آثاری که متعلق به آن دوران است، جنگ را روایت نکردم بلکه درواقع آنچه بر سر ما آمد، آن خشونت جنگ و آن آثار مخرب جنگ را هدف قرار دادم.
در اکثر آثار شما با تصویر زنانی اندوهگین مواجهیم که ویژگیهای زیباییشناسانه خود را هم دارند آیا تکرار این نمادها در آثار شما ریشه در مفهومی مشترک دارد؟ نقش زن در آثار این دوره چیست و چرا به مردان نپرداختید؟
شما با انسان مواجه میشوید، زنان بسیار مقاوم، سرافراز، اندوهگین و تکهتکه شدهاند که گویی مصیبتی بر آنها وارد شده، از درون فاجعه جنگ، این زنها هستند که برمیخیزند و تغزلی در این قضیه جا گرفته که نقد نگاه مردسالار است، حضور باشکوه زن در این آثار تداعیگر نگاه مردسالار است.
این کملطفی در مقابل مردها بهشمار نمیآید؟
من اینطور نگاه نمیکنم، این نگاه غنایی من است که به زن نقش محوری میدهد که من این قابلیت را درآن نمیبینم من به صورت جنسیتی به زن و مرد نگاه نمیکنم، بهنظر من این ظرفیت در زنها ست که بتوانند این وجه نمادین را داشته باشند مثل ارتقای زندگی، زیبایی، دوستداشتن و امثالهم، انسانی که بعد از دفاع با یک پالایش، با یک اندوه و سربلند بیرون میآیند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.