عزیزالله حمیدنژاد در گفتوگو با «شرق»:
بودجه سینمای جنگ را به فیلمسازان خاص میدهند
دنیا عیوضی: هشتسال جنگ برای ایران رخداد بزرگ و تجربهای بود که اهمیت آن با سینمای جنگ ماندگار شد. عزیزالله حمیدنژاد، فیلمساز مطرح جنگ در گفتوگو با «شرق» از بیمهریها و مشکلاتی که در این سالها گریبان سینمای جنگ را گرفته است، میگوید که در ادامه میخوانید:
بهطور کلی شما با چه هدف و رویکردی وارد فضای فیلمسازی جنگ شدید؟
هدف من ورود به دنیای فیلمسازی بود و یک بخشی از آن هم فیلمسازی برای جنگ بود، من در سنوسالی به فیلمسازی روی آوردم که جنگ شروع شده بود، طبیعتا جنگ تاثیرش را بر همه افراد جامعه میگذارد، من هم تحت تاثیرات آن قرار گرفتم و عکسالعمل نشان دادم، عکسالعمل از مستندهای جنگی شروع شد و به فیلمسازی برای سینما ختم شد، بهنوعی میتوان گفت واکنشی طبیعی بود.
میتوان اسمش را «ادای دین» گذاشت؟
بله، اکنون هم اگر اتفاق غیرمترقبهای در جامعه پیش بیاید، طبیعتا هر فیلمسازی خودش را مسوول میداند که نسبت به آن رویداد ملی ادای دین کند، آن زمان هم جنگ یک اتفاق بزرگ بود و من دوست داشتم ادای دین کنم و این کار را هم کردم.
سینمای جنگ با زوایای مختلفی که در این سالها به آن پرداخته شده است، چه بازتاب و تاثیری را در سطح جامعه و در میان مردم داشته است؟
مردم در زمان جنگ بیشتر از طریق تلویزیون و رادیو در جریان اخبار جنگ قرار میگرفتند، سینما بعدها وارد این عرصه شد. مردم جنگ را از طریق فیلمهای خبری و تلویزیون دنبال میکردند، در اواخر جنگ سینمای جنگ هم ظهور کرد و فیلمهایی تولید شد، مردم در آن زمان از طریق فیلمهای تلویزیون با جنگ آشنا شده و اشباع بودند و مدتها طول کشید که سینمای جنگ مخاطب خودش را پیدا کند.
آیا در زمینه جذب مخاطب موفق عمل کرد؟
بله، در یک زمانهایی موفق بود. فیلمهای خوبی ساخته شد و مخاطب خوبی هم داشت.
و روند این موفقیت در میان نسلهای بعدی هم همچنان ادامه داشته است؟
نسلهایی بعدتر و جدیدتر از طریق سینمای جنگ بیشتر با مقوله جنگ آشنا شدند چون تلویزیون که در این موضوعات برنامههای هفتگی داشت، فیلمهای سینمایی جذابتر از فیلمهای تلویزیون بود، اما میتوانم بگویم تعداد فیلمهایی که ساخته شد بازگوکننده و جوابگوی هشتسال جنگ نبود، یک شمای کلی از فضای جنگ را بهنسل جدید منتقل میکرد و بهاعتقاد من صرفا با دیدن این فیلمها نسل بعدی نمیتواند با مقوله جنگ آشنا شود چون جنگ بسیار گسترده بود و این فیلمها محدود هستند.
علت این محدودیتها چیست؟
بعد از سالهای 59 و60 که سینمای نوین راهاندازی شد و تولیدات سینما رواج پیدا کرد، یکی از متفاوتترین و اصلیترین حوزهها سینمای جنگ بود و خیلی هم موفق بود اما بهتدریج با گذشت زمان رو به افول رفت. باید توجه داشت که از نظر کمی سینما نمیتواند تمام آن گستره جنگ را پوشش دهد و تمام آن لوکیشنها را به مخاطب نشان دهد، این نوع سینما هنر پرهزینهای است و تولیدات اندکی دارد، با این تولیدات اندک نمیتواند ادای دین کند، طبیعتا یک بخشهای کوچکی را میتواند انتخاب کند و به مخاطب انتقال دهد. از نظر کمی من اینطور به آن نگاه میکنم که حجم فیلمهایی که ساخته شد خیلی در مقابل آن اتفاق بزرگی که در ایران رخ داده بود، ناچیز است.
با گذشت این همه سالی که از جنگتحمیلی ایران و عراق میگذرد، فکر میکنید همچنان پرداختن به این موضوعات را در سینما باید جدی گرفت و به سوژههایی با این محور پرداخت؟
جنگ بخشی از تاریخ این مرزوبوم است و نمیتوان آن را کنار گذاشت، باید از جنبههای مثبت و جنبههای منفیاش درس گرفت. نمیتوان آن را حذف کرد، باید آن را تحلیل کرد و با نگاه کارشناسی به آن پرداخت. باید از طریق عالم سینما بهنوعی مخاطب را در جریان آن دوران قرار داد. از آن گذشته خود بستر جنگ در هر جامعهای برای فیلمسازان یکی از نمایشیترین دستمایههای هنری است چون بهخودی خود دارای تنش است، لایههای مختلف انسانی آدمها را محک میزند و مورد آزمایش قرار میدهد، انسانها به آن واکنش نشان میدهند، همین حرکتهایی که نمایشی شدند بروز احساسات و عواطف انسانها و آرمانها و اهداف یک ملت را میشود در آن دید، برای همین بهسادگی نمیتوان از آن گذشت.
در سالهای اخیر چندان توجهی از سوی مخاطبان و خود فیلمسازان به این سینما صورت نمیگیرد، دلیلش دلسردشدن فیلمساز برای ساخت فیلم است یا استقبال مخاطب کم شده است؟
این مساله ابعاد مختلفی دارد به هر حال فیلمساز با جامعهاش رشد میکند و گاهی قدمهای بلندتری از جامعهاش برمیدارد و آیندهنگری بیشتری نسبت به اقشار مختلف از جامعهاش دارد بنابراین انتظار فیلمساز این است که فیلمی بسازد تا جامعهاش را سمتوسو دهد و فلاشهایی بزند که جامعهاش را به آن سوی بکشاند در زمان جنگ چون یک زمان محدودی است که جنگ اتفاق افتاده همه نگاهها نزدیک بههم است. زمان که میگذرد نگاهها متفاوت میشود چون جنگ و شخصیتها تحلیل شدهاند و تاریخ جنگ مجددا مرور میشود و مناسبات داخلی و خارجی مورد ارزیابی قرار میگیرد و همه این نگاهها باعث میشود نگاه فیلمساز هم گستردهتر و پویاتر شود که این نگاه پویا و مردمشمول و جهان شمول را بعضی از مسوولان نمیپسندند. به این دلیل که آنها یک نگاه بستهتری نسبت به این مقوله دارند و برای همین مساله باعث میشود یک دیواری بین هنرمند و مسوولان کشیده شود و هنرمند کمتر میتواند بهراحتی کار کند و آزاداندیشی پیشه کند و بتواند حرف و دیدگاه خاص خودش را بزند. بهنظر من این موضوع دلیل اصلی فاصله فیلمسازان جنگ از این سینماست.
عموما در چه موضوعاتی این ممانعت و مقاومتها بیشتر دیده میشود؟
خیلی از موضوعات را میتوان مثال زد، راحت نمیتوان به رابطه عاطفی بین دو انسان در شخصیتهای دوران جنگ پرداخت، یعنی بهراحتی نمیپذیرند. همینطور تنشهایی که در بعضی موارد در بعضی عملیاتها به وجود میآمد بین فرماندهان جنگ، سربازان جنگ، بین جامعه و جنگ که طبیعی هم هست و در هر جنگی هم وجود دارد، از یک طرف مسایل اعتقادی و آرمانی وجود دارد اما هر جنگی با تمام اهداف مثبتی که اگر داشته باشد، مصایبی هم در کنار خودش دارد که اگر این مصایب نشان داده نشود، مخاطب جنگ شخصیتها را باور نمیکند. اینها در کنار هم موضوع جنگ را کامل میکند، بنابراین فیلمها تکبعدی میشود مخاطب هم بهراحتی این را میفهمد، فیلمها بهسمتی میروند که مسوولان میپسندند و همان تولیدات را ادامه میدهند، قطعا طی چند سال اخیر تقریبا هیچ فیلمی مخاطب را در این ژانر جذب نکرده است.
موضوعات مختلفی در لایههای جنگ ایران و عراق وجود دارد که برای فیلمسازی زوایای مختلفی را ایجاد میکند، بهطوری که هر فیلمساز از یک زاویه به آن میپردازد، از میان این موضوعات و محورها کدامیک تاکنون بیشتر مورد توجه فیلمسازان بوده است؟
بهعقیده من تاکنون بیشتر بهمسایل فیزیکی و اکشن جنگ پرداخته شده و کمتر بهمسایل درونی و شخصیتهای جنگ نگاه شده است. بهمسایل نظامی و طراحیهای عملیاتی که اصلا پرداخته نشده است، همچنین بهمسایل سیاسی و پشتصحنه جنگ هم پرداخته نشده و بیشتر بهمسایل روزمره جنگ توجه شده است. عملیاتهای محدود با کنشهای لحظهای با پیروزیهای سریع تا پیروزیهای باطنی بیشتر مورد توجه بوده است. در حالی که جنگ ابعاد مختلفی دارد اگر فیلمساز نگاه ریزبینی داشته باشد، طبیعتا میتواند سوژههایش را از دل این همه ماجرا پیدا کند چون جنگ سرشار از سوژه است، حتی خاطراتی نوشته میشود اما اجازه پرداخت و کار پیدا نمیکند، کتابها چاپ میشوند و احیانا تعدادی میخوانند و در نهایت گوشهای خاک میخورند و هیچکدام بهتصویر کشیده نمیشود بهدلیل همان ابعادی که مطرح کردم.
زوایای فیلمسازی در زمینههایی که میگویید زاییده چه چیزی بود، آیا خود جامعه فیلمسازان را به این سمت گرایش میدادند؟
خیر؛ بیشتر زاییده خود سیاستگذاریهای فرهنگی بود، یعنی عموما کانالیزه میشد که فیلمساز رزمنده را جوری نشان دهد که همیشه پیروز است، دشمن ضعیف است و همیشه با ایمان کامل رزمنده برای جنگ میرود. اینها چیزهایی است که تاثیر سیاستگذاری بود و تاثیر وقایع جنگ نیست. وقایع بهذات ابعاد مختلفی دارد، بنابراین فیلمها یک شکل میشود با یک تم، با یک نوع دیالوگ، با یک نوع شخصیت، با یک لوکیشن و با یک دشمن این تکرار مکررات باعث میشود که مخاطب قید دیدن این فیلمها را بزند.
در فیلمهایتان بیشتر میخواستید چه فضایی را منعکس کنید؟
سال 65 که اولین فیلمم «زندگی در ارتفاعات» را ساختم چون درآن جامعه بودم و میدیدم تلویزیون چه فیلمهایی پخش میکرد، به این ترتیب نیاز مردم را شناختم. به هر حال تلاش میکردم فیلمی بسازم که مردم کمتر دیده باشند، تکیه را بر روابط انسانی در جنگ گذاشتم نه شلیک توپ و گلوله و خمپاره، در «هور در آتش» هم بیشتر روابط انسانی را مشاهده میکنید، روابط انسانیای که در یک فضای جغرافیایی خاص اتفاق میافتد و شخصیتها در آن جغرافیا حل میشوند و مخاطب را با خود میبرند، در سرتاسر فیلم یک جمله شعاری پیدا نمیکنید با اینکه در سال 70 ساخته شده و همینطور در «زندگی در ارتفاعات»، با همین نگاه «ستارگان خاک» را ساختم در حالی که یک فیلم اجتماعی با پسزمینه جنگ و شخصیتهای جنگ بود. فیلم «اشک سرما» که سال 82 ساخته شد، با موضوع جنگهای داخلی بسیار موضوع حساسی بود، شاید بیش از ششسال من صبر کردم که در مقابلش موضع نگیرند و اجازه دهند فیلم ساخته شود در حالی که فیلمساز باید دستش باز باشد و زمانی که بهنتیجه مطلوبی میرسد، اجازه دهند فیلم را بسازد.
با چه موانعی حین ساخت فیلمها روبهرو بودید؟
الان هم گفتنش چندان تاثیری ندارد. ستارگان خاک را که بعدها 30،40 بار از تلویزیون پخش شد؛ دو سال اجازه پخش به آن در سینما ندادند. اشک سرما را ششسال نگه داشتند تا اجازه تولید دهند. اکنون هم پخش فیلم اشک سرما محدود شده است بهخاطر بازیگر زن فیلم، در صورتی که این مساله به فیلمساز و صدنفر آدمی که این فیلم را ساختند، ربطی ندارد. در دوره جدیدتر هم شرایط خیلی فرق کرد، اکنون سینمای جنگ دست افرادی خاص است و بهراحتی نمیتوان کار کرد.
ایراد شما به شیوه تخصیص بودجه در حوزه فیلم جنگ است؟
بله، تخصیص به هیچوجه عادلانه نیست. سینمای جنگ اصولا سینمای پرهزینهتری نسبت به شاخههای دیگر است. الان دیگر بحث بودجه نیست یک زمانی بحث بودجه بود، اکنون بودجه داده میشود اما فیلم خوب درنمیآید چون بودجهها را به یکسری فیلمسازان خاص میدهند.
بهطور کلی شما با چه هدف و رویکردی وارد فضای فیلمسازی جنگ شدید؟
هدف من ورود به دنیای فیلمسازی بود و یک بخشی از آن هم فیلمسازی برای جنگ بود، من در سنوسالی به فیلمسازی روی آوردم که جنگ شروع شده بود، طبیعتا جنگ تاثیرش را بر همه افراد جامعه میگذارد، من هم تحت تاثیرات آن قرار گرفتم و عکسالعمل نشان دادم، عکسالعمل از مستندهای جنگی شروع شد و به فیلمسازی برای سینما ختم شد، بهنوعی میتوان گفت واکنشی طبیعی بود.
میتوان اسمش را «ادای دین» گذاشت؟
بله، اکنون هم اگر اتفاق غیرمترقبهای در جامعه پیش بیاید، طبیعتا هر فیلمسازی خودش را مسوول میداند که نسبت به آن رویداد ملی ادای دین کند، آن زمان هم جنگ یک اتفاق بزرگ بود و من دوست داشتم ادای دین کنم و این کار را هم کردم.
سینمای جنگ با زوایای مختلفی که در این سالها به آن پرداخته شده است، چه بازتاب و تاثیری را در سطح جامعه و در میان مردم داشته است؟
مردم در زمان جنگ بیشتر از طریق تلویزیون و رادیو در جریان اخبار جنگ قرار میگرفتند، سینما بعدها وارد این عرصه شد. مردم جنگ را از طریق فیلمهای خبری و تلویزیون دنبال میکردند، در اواخر جنگ سینمای جنگ هم ظهور کرد و فیلمهایی تولید شد، مردم در آن زمان از طریق فیلمهای تلویزیون با جنگ آشنا شده و اشباع بودند و مدتها طول کشید که سینمای جنگ مخاطب خودش را پیدا کند.
آیا در زمینه جذب مخاطب موفق عمل کرد؟
بله، در یک زمانهایی موفق بود. فیلمهای خوبی ساخته شد و مخاطب خوبی هم داشت.
و روند این موفقیت در میان نسلهای بعدی هم همچنان ادامه داشته است؟
نسلهایی بعدتر و جدیدتر از طریق سینمای جنگ بیشتر با مقوله جنگ آشنا شدند چون تلویزیون که در این موضوعات برنامههای هفتگی داشت، فیلمهای سینمایی جذابتر از فیلمهای تلویزیون بود، اما میتوانم بگویم تعداد فیلمهایی که ساخته شد بازگوکننده و جوابگوی هشتسال جنگ نبود، یک شمای کلی از فضای جنگ را بهنسل جدید منتقل میکرد و بهاعتقاد من صرفا با دیدن این فیلمها نسل بعدی نمیتواند با مقوله جنگ آشنا شود چون جنگ بسیار گسترده بود و این فیلمها محدود هستند.
علت این محدودیتها چیست؟
بعد از سالهای 59 و60 که سینمای نوین راهاندازی شد و تولیدات سینما رواج پیدا کرد، یکی از متفاوتترین و اصلیترین حوزهها سینمای جنگ بود و خیلی هم موفق بود اما بهتدریج با گذشت زمان رو به افول رفت. باید توجه داشت که از نظر کمی سینما نمیتواند تمام آن گستره جنگ را پوشش دهد و تمام آن لوکیشنها را به مخاطب نشان دهد، این نوع سینما هنر پرهزینهای است و تولیدات اندکی دارد، با این تولیدات اندک نمیتواند ادای دین کند، طبیعتا یک بخشهای کوچکی را میتواند انتخاب کند و به مخاطب انتقال دهد. از نظر کمی من اینطور به آن نگاه میکنم که حجم فیلمهایی که ساخته شد خیلی در مقابل آن اتفاق بزرگی که در ایران رخ داده بود، ناچیز است.
با گذشت این همه سالی که از جنگتحمیلی ایران و عراق میگذرد، فکر میکنید همچنان پرداختن به این موضوعات را در سینما باید جدی گرفت و به سوژههایی با این محور پرداخت؟
جنگ بخشی از تاریخ این مرزوبوم است و نمیتوان آن را کنار گذاشت، باید از جنبههای مثبت و جنبههای منفیاش درس گرفت. نمیتوان آن را حذف کرد، باید آن را تحلیل کرد و با نگاه کارشناسی به آن پرداخت. باید از طریق عالم سینما بهنوعی مخاطب را در جریان آن دوران قرار داد. از آن گذشته خود بستر جنگ در هر جامعهای برای فیلمسازان یکی از نمایشیترین دستمایههای هنری است چون بهخودی خود دارای تنش است، لایههای مختلف انسانی آدمها را محک میزند و مورد آزمایش قرار میدهد، انسانها به آن واکنش نشان میدهند، همین حرکتهایی که نمایشی شدند بروز احساسات و عواطف انسانها و آرمانها و اهداف یک ملت را میشود در آن دید، برای همین بهسادگی نمیتوان از آن گذشت.
در سالهای اخیر چندان توجهی از سوی مخاطبان و خود فیلمسازان به این سینما صورت نمیگیرد، دلیلش دلسردشدن فیلمساز برای ساخت فیلم است یا استقبال مخاطب کم شده است؟
این مساله ابعاد مختلفی دارد به هر حال فیلمساز با جامعهاش رشد میکند و گاهی قدمهای بلندتری از جامعهاش برمیدارد و آیندهنگری بیشتری نسبت به اقشار مختلف از جامعهاش دارد بنابراین انتظار فیلمساز این است که فیلمی بسازد تا جامعهاش را سمتوسو دهد و فلاشهایی بزند که جامعهاش را به آن سوی بکشاند در زمان جنگ چون یک زمان محدودی است که جنگ اتفاق افتاده همه نگاهها نزدیک بههم است. زمان که میگذرد نگاهها متفاوت میشود چون جنگ و شخصیتها تحلیل شدهاند و تاریخ جنگ مجددا مرور میشود و مناسبات داخلی و خارجی مورد ارزیابی قرار میگیرد و همه این نگاهها باعث میشود نگاه فیلمساز هم گستردهتر و پویاتر شود که این نگاه پویا و مردمشمول و جهان شمول را بعضی از مسوولان نمیپسندند. به این دلیل که آنها یک نگاه بستهتری نسبت به این مقوله دارند و برای همین مساله باعث میشود یک دیواری بین هنرمند و مسوولان کشیده شود و هنرمند کمتر میتواند بهراحتی کار کند و آزاداندیشی پیشه کند و بتواند حرف و دیدگاه خاص خودش را بزند. بهنظر من این موضوع دلیل اصلی فاصله فیلمسازان جنگ از این سینماست.
عموما در چه موضوعاتی این ممانعت و مقاومتها بیشتر دیده میشود؟
خیلی از موضوعات را میتوان مثال زد، راحت نمیتوان به رابطه عاطفی بین دو انسان در شخصیتهای دوران جنگ پرداخت، یعنی بهراحتی نمیپذیرند. همینطور تنشهایی که در بعضی موارد در بعضی عملیاتها به وجود میآمد بین فرماندهان جنگ، سربازان جنگ، بین جامعه و جنگ که طبیعی هم هست و در هر جنگی هم وجود دارد، از یک طرف مسایل اعتقادی و آرمانی وجود دارد اما هر جنگی با تمام اهداف مثبتی که اگر داشته باشد، مصایبی هم در کنار خودش دارد که اگر این مصایب نشان داده نشود، مخاطب جنگ شخصیتها را باور نمیکند. اینها در کنار هم موضوع جنگ را کامل میکند، بنابراین فیلمها تکبعدی میشود مخاطب هم بهراحتی این را میفهمد، فیلمها بهسمتی میروند که مسوولان میپسندند و همان تولیدات را ادامه میدهند، قطعا طی چند سال اخیر تقریبا هیچ فیلمی مخاطب را در این ژانر جذب نکرده است.
موضوعات مختلفی در لایههای جنگ ایران و عراق وجود دارد که برای فیلمسازی زوایای مختلفی را ایجاد میکند، بهطوری که هر فیلمساز از یک زاویه به آن میپردازد، از میان این موضوعات و محورها کدامیک تاکنون بیشتر مورد توجه فیلمسازان بوده است؟
بهعقیده من تاکنون بیشتر بهمسایل فیزیکی و اکشن جنگ پرداخته شده و کمتر بهمسایل درونی و شخصیتهای جنگ نگاه شده است. بهمسایل نظامی و طراحیهای عملیاتی که اصلا پرداخته نشده است، همچنین بهمسایل سیاسی و پشتصحنه جنگ هم پرداخته نشده و بیشتر بهمسایل روزمره جنگ توجه شده است. عملیاتهای محدود با کنشهای لحظهای با پیروزیهای سریع تا پیروزیهای باطنی بیشتر مورد توجه بوده است. در حالی که جنگ ابعاد مختلفی دارد اگر فیلمساز نگاه ریزبینی داشته باشد، طبیعتا میتواند سوژههایش را از دل این همه ماجرا پیدا کند چون جنگ سرشار از سوژه است، حتی خاطراتی نوشته میشود اما اجازه پرداخت و کار پیدا نمیکند، کتابها چاپ میشوند و احیانا تعدادی میخوانند و در نهایت گوشهای خاک میخورند و هیچکدام بهتصویر کشیده نمیشود بهدلیل همان ابعادی که مطرح کردم.
زوایای فیلمسازی در زمینههایی که میگویید زاییده چه چیزی بود، آیا خود جامعه فیلمسازان را به این سمت گرایش میدادند؟
خیر؛ بیشتر زاییده خود سیاستگذاریهای فرهنگی بود، یعنی عموما کانالیزه میشد که فیلمساز رزمنده را جوری نشان دهد که همیشه پیروز است، دشمن ضعیف است و همیشه با ایمان کامل رزمنده برای جنگ میرود. اینها چیزهایی است که تاثیر سیاستگذاری بود و تاثیر وقایع جنگ نیست. وقایع بهذات ابعاد مختلفی دارد، بنابراین فیلمها یک شکل میشود با یک تم، با یک نوع دیالوگ، با یک نوع شخصیت، با یک لوکیشن و با یک دشمن این تکرار مکررات باعث میشود که مخاطب قید دیدن این فیلمها را بزند.
در فیلمهایتان بیشتر میخواستید چه فضایی را منعکس کنید؟
سال 65 که اولین فیلمم «زندگی در ارتفاعات» را ساختم چون درآن جامعه بودم و میدیدم تلویزیون چه فیلمهایی پخش میکرد، به این ترتیب نیاز مردم را شناختم. به هر حال تلاش میکردم فیلمی بسازم که مردم کمتر دیده باشند، تکیه را بر روابط انسانی در جنگ گذاشتم نه شلیک توپ و گلوله و خمپاره، در «هور در آتش» هم بیشتر روابط انسانی را مشاهده میکنید، روابط انسانیای که در یک فضای جغرافیایی خاص اتفاق میافتد و شخصیتها در آن جغرافیا حل میشوند و مخاطب را با خود میبرند، در سرتاسر فیلم یک جمله شعاری پیدا نمیکنید با اینکه در سال 70 ساخته شده و همینطور در «زندگی در ارتفاعات»، با همین نگاه «ستارگان خاک» را ساختم در حالی که یک فیلم اجتماعی با پسزمینه جنگ و شخصیتهای جنگ بود. فیلم «اشک سرما» که سال 82 ساخته شد، با موضوع جنگهای داخلی بسیار موضوع حساسی بود، شاید بیش از ششسال من صبر کردم که در مقابلش موضع نگیرند و اجازه دهند فیلم ساخته شود در حالی که فیلمساز باید دستش باز باشد و زمانی که بهنتیجه مطلوبی میرسد، اجازه دهند فیلم را بسازد.
با چه موانعی حین ساخت فیلمها روبهرو بودید؟
الان هم گفتنش چندان تاثیری ندارد. ستارگان خاک را که بعدها 30،40 بار از تلویزیون پخش شد؛ دو سال اجازه پخش به آن در سینما ندادند. اشک سرما را ششسال نگه داشتند تا اجازه تولید دهند. اکنون هم پخش فیلم اشک سرما محدود شده است بهخاطر بازیگر زن فیلم، در صورتی که این مساله به فیلمساز و صدنفر آدمی که این فیلم را ساختند، ربطی ندارد. در دوره جدیدتر هم شرایط خیلی فرق کرد، اکنون سینمای جنگ دست افرادی خاص است و بهراحتی نمیتوان کار کرد.
ایراد شما به شیوه تخصیص بودجه در حوزه فیلم جنگ است؟
بله، تخصیص به هیچوجه عادلانه نیست. سینمای جنگ اصولا سینمای پرهزینهتری نسبت به شاخههای دیگر است. الان دیگر بحث بودجه نیست یک زمانی بحث بودجه بود، اکنون بودجه داده میشود اما فیلم خوب درنمیآید چون بودجهها را به یکسری فیلمسازان خاص میدهند.
دنیا عیوضی: هشتسال جنگ برای ایران رخداد بزرگ و تجربهای بود که اهمیت آن با سینمای جنگ ماندگار شد. عزیزالله حمیدنژاد، فیلمساز مطرح جنگ در گفتوگو با «شرق» از بیمهریها و مشکلاتی که در این سالها گریبان سینمای جنگ را گرفته است، میگوید که در ادامه میخوانید:
بهطور کلی شما با چه هدف و رویکردی وارد فضای فیلمسازی جنگ شدید؟
هدف من ورود به دنیای فیلمسازی بود و یک بخشی از آن هم فیلمسازی برای جنگ بود، من در سنوسالی به فیلمسازی روی آوردم که جنگ شروع شده بود، طبیعتا جنگ تاثیرش را بر همه افراد جامعه میگذارد، من هم تحت تاثیرات آن قرار گرفتم و عکسالعمل نشان دادم، عکسالعمل از مستندهای جنگی شروع شد و به فیلمسازی برای سینما ختم شد، بهنوعی میتوان گفت واکنشی طبیعی بود.
میتوان اسمش را «ادای دین» گذاشت؟
بله، اکنون هم اگر اتفاق غیرمترقبهای در جامعه پیش بیاید، طبیعتا هر فیلمسازی خودش را مسوول میداند که نسبت به آن رویداد ملی ادای دین کند، آن زمان هم جنگ یک اتفاق بزرگ بود و من دوست داشتم ادای دین کنم و این کار را هم کردم.
سینمای جنگ با زوایای مختلفی که در این سالها به آن پرداخته شده است، چه بازتاب و تاثیری را در سطح جامعه و در میان مردم داشته است؟
مردم در زمان جنگ بیشتر از طریق تلویزیون و رادیو در جریان اخبار جنگ قرار میگرفتند، سینما بعدها وارد این عرصه شد. مردم جنگ را از طریق فیلمهای خبری و تلویزیون دنبال میکردند، در اواخر جنگ سینمای جنگ هم ظهور کرد و فیلمهایی تولید شد، مردم در آن زمان از طریق فیلمهای تلویزیون با جنگ آشنا شده و اشباع بودند و مدتها طول کشید که سینمای جنگ مخاطب خودش را پیدا کند.
آیا در زمینه جذب مخاطب موفق عمل کرد؟
بله، در یک زمانهایی موفق بود. فیلمهای خوبی ساخته شد و مخاطب خوبی هم داشت.
و روند این موفقیت در میان نسلهای بعدی هم همچنان ادامه داشته است؟
نسلهایی بعدتر و جدیدتر از طریق سینمای جنگ بیشتر با مقوله جنگ آشنا شدند چون تلویزیون که در این موضوعات برنامههای هفتگی داشت، فیلمهای سینمایی جذابتر از فیلمهای تلویزیون بود، اما میتوانم بگویم تعداد فیلمهایی که ساخته شد بازگوکننده و جوابگوی هشتسال جنگ نبود، یک شمای کلی از فضای جنگ را بهنسل جدید منتقل میکرد و بهاعتقاد من صرفا با دیدن این فیلمها نسل بعدی نمیتواند با مقوله جنگ آشنا شود چون جنگ بسیار گسترده بود و این فیلمها محدود هستند.
علت این محدودیتها چیست؟
بعد از سالهای 59 و60 که سینمای نوین راهاندازی شد و تولیدات سینما رواج پیدا کرد، یکی از متفاوتترین و اصلیترین حوزهها سینمای جنگ بود و خیلی هم موفق بود اما بهتدریج با گذشت زمان رو به افول رفت. باید توجه داشت که از نظر کمی سینما نمیتواند تمام آن گستره جنگ را پوشش دهد و تمام آن لوکیشنها را به مخاطب نشان دهد، این نوع سینما هنر پرهزینهای است و تولیدات اندکی دارد، با این تولیدات اندک نمیتواند ادای دین کند، طبیعتا یک بخشهای کوچکی را میتواند انتخاب کند و به مخاطب انتقال دهد. از نظر کمی من اینطور به آن نگاه میکنم که حجم فیلمهایی که ساخته شد خیلی در مقابل آن اتفاق بزرگی که در ایران رخ داده بود، ناچیز است.
با گذشت این همه سالی که از جنگتحمیلی ایران و عراق میگذرد، فکر میکنید همچنان پرداختن به این موضوعات را در سینما باید جدی گرفت و به سوژههایی با این محور پرداخت؟
جنگ بخشی از تاریخ این مرزوبوم است و نمیتوان آن را کنار گذاشت، باید از جنبههای مثبت و جنبههای منفیاش درس گرفت. نمیتوان آن را حذف کرد، باید آن را تحلیل کرد و با نگاه کارشناسی به آن پرداخت. باید از طریق عالم سینما بهنوعی مخاطب را در جریان آن دوران قرار داد. از آن گذشته خود بستر جنگ در هر جامعهای برای فیلمسازان یکی از نمایشیترین دستمایههای هنری است چون بهخودی خود دارای تنش است، لایههای مختلف انسانی آدمها را محک میزند و مورد آزمایش قرار میدهد، انسانها به آن واکنش نشان میدهند، همین حرکتهایی که نمایشی شدند بروز احساسات و عواطف انسانها و آرمانها و اهداف یک ملت را میشود در آن دید، برای همین بهسادگی نمیتوان از آن گذشت.
در سالهای اخیر چندان توجهی از سوی مخاطبان و خود فیلمسازان به این سینما صورت نمیگیرد، دلیلش دلسردشدن فیلمساز برای ساخت فیلم است یا استقبال مخاطب کم شده است؟
این مساله ابعاد مختلفی دارد به هر حال فیلمساز با جامعهاش رشد میکند و گاهی قدمهای بلندتری از جامعهاش برمیدارد و آیندهنگری بیشتری نسبت به اقشار مختلف از جامعهاش دارد بنابراین انتظار فیلمساز این است که فیلمی بسازد تا جامعهاش را سمتوسو دهد و فلاشهایی بزند که جامعهاش را به آن سوی بکشاند در زمان جنگ چون یک زمان محدودی است که جنگ اتفاق افتاده همه نگاهها نزدیک بههم است. زمان که میگذرد نگاهها متفاوت میشود چون جنگ و شخصیتها تحلیل شدهاند و تاریخ جنگ مجددا مرور میشود و مناسبات داخلی و خارجی مورد ارزیابی قرار میگیرد و همه این نگاهها باعث میشود نگاه فیلمساز هم گستردهتر و پویاتر شود که این نگاه پویا و مردمشمول و جهان شمول را بعضی از مسوولان نمیپسندند. به این دلیل که آنها یک نگاه بستهتری نسبت به این مقوله دارند و برای همین مساله باعث میشود یک دیواری بین هنرمند و مسوولان کشیده شود و هنرمند کمتر میتواند بهراحتی کار کند و آزاداندیشی پیشه کند و بتواند حرف و دیدگاه خاص خودش را بزند. بهنظر من این موضوع دلیل اصلی فاصله فیلمسازان جنگ از این سینماست.
عموما در چه موضوعاتی این ممانعت و مقاومتها بیشتر دیده میشود؟
خیلی از موضوعات را میتوان مثال زد، راحت نمیتوان به رابطه عاطفی بین دو انسان در شخصیتهای دوران جنگ پرداخت، یعنی بهراحتی نمیپذیرند. همینطور تنشهایی که در بعضی موارد در بعضی عملیاتها به وجود میآمد بین فرماندهان جنگ، سربازان جنگ، بین جامعه و جنگ که طبیعی هم هست و در هر جنگی هم وجود دارد، از یک طرف مسایل اعتقادی و آرمانی وجود دارد اما هر جنگی با تمام اهداف مثبتی که اگر داشته باشد، مصایبی هم در کنار خودش دارد که اگر این مصایب نشان داده نشود، مخاطب جنگ شخصیتها را باور نمیکند. اینها در کنار هم موضوع جنگ را کامل میکند، بنابراین فیلمها تکبعدی میشود مخاطب هم بهراحتی این را میفهمد، فیلمها بهسمتی میروند که مسوولان میپسندند و همان تولیدات را ادامه میدهند، قطعا طی چند سال اخیر تقریبا هیچ فیلمی مخاطب را در این ژانر جذب نکرده است.
موضوعات مختلفی در لایههای جنگ ایران و عراق وجود دارد که برای فیلمسازی زوایای مختلفی را ایجاد میکند، بهطوری که هر فیلمساز از یک زاویه به آن میپردازد، از میان این موضوعات و محورها کدامیک تاکنون بیشتر مورد توجه فیلمسازان بوده است؟
بهعقیده من تاکنون بیشتر بهمسایل فیزیکی و اکشن جنگ پرداخته شده و کمتر بهمسایل درونی و شخصیتهای جنگ نگاه شده است. بهمسایل نظامی و طراحیهای عملیاتی که اصلا پرداخته نشده است، همچنین بهمسایل سیاسی و پشتصحنه جنگ هم پرداخته نشده و بیشتر بهمسایل روزمره جنگ توجه شده است. عملیاتهای محدود با کنشهای لحظهای با پیروزیهای سریع تا پیروزیهای باطنی بیشتر مورد توجه بوده است. در حالی که جنگ ابعاد مختلفی دارد اگر فیلمساز نگاه ریزبینی داشته باشد، طبیعتا میتواند سوژههایش را از دل این همه ماجرا پیدا کند چون جنگ سرشار از سوژه است، حتی خاطراتی نوشته میشود اما اجازه پرداخت و کار پیدا نمیکند، کتابها چاپ میشوند و احیانا تعدادی میخوانند و در نهایت گوشهای خاک میخورند و هیچکدام بهتصویر کشیده نمیشود بهدلیل همان ابعادی که مطرح کردم.
زوایای فیلمسازی در زمینههایی که میگویید زاییده چه چیزی بود، آیا خود جامعه فیلمسازان را به این سمت گرایش میدادند؟
خیر؛ بیشتر زاییده خود سیاستگذاریهای فرهنگی بود، یعنی عموما کانالیزه میشد که فیلمساز رزمنده را جوری نشان دهد که همیشه پیروز است، دشمن ضعیف است و همیشه با ایمان کامل رزمنده برای جنگ میرود. اینها چیزهایی است که تاثیر سیاستگذاری بود و تاثیر وقایع جنگ نیست. وقایع بهذات ابعاد مختلفی دارد، بنابراین فیلمها یک شکل میشود با یک تم، با یک نوع دیالوگ، با یک نوع شخصیت، با یک لوکیشن و با یک دشمن این تکرار مکررات باعث میشود که مخاطب قید دیدن این فیلمها را بزند.
در فیلمهایتان بیشتر میخواستید چه فضایی را منعکس کنید؟
سال 65 که اولین فیلمم «زندگی در ارتفاعات» را ساختم چون درآن جامعه بودم و میدیدم تلویزیون چه فیلمهایی پخش میکرد، به این ترتیب نیاز مردم را شناختم. به هر حال تلاش میکردم فیلمی بسازم که مردم کمتر دیده باشند، تکیه را بر روابط انسانی در جنگ گذاشتم نه شلیک توپ و گلوله و خمپاره، در «هور در آتش» هم بیشتر روابط انسانی را مشاهده میکنید، روابط انسانیای که در یک فضای جغرافیایی خاص اتفاق میافتد و شخصیتها در آن جغرافیا حل میشوند و مخاطب را با خود میبرند، در سرتاسر فیلم یک جمله شعاری پیدا نمیکنید با اینکه در سال 70 ساخته شده و همینطور در «زندگی در ارتفاعات»، با همین نگاه «ستارگان خاک» را ساختم در حالی که یک فیلم اجتماعی با پسزمینه جنگ و شخصیتهای جنگ بود. فیلم «اشک سرما» که سال 82 ساخته شد، با موضوع جنگهای داخلی بسیار موضوع حساسی بود، شاید بیش از ششسال من صبر کردم که در مقابلش موضع نگیرند و اجازه دهند فیلم ساخته شود در حالی که فیلمساز باید دستش باز باشد و زمانی که بهنتیجه مطلوبی میرسد، اجازه دهند فیلم را بسازد.
با چه موانعی حین ساخت فیلمها روبهرو بودید؟
الان هم گفتنش چندان تاثیری ندارد. ستارگان خاک را که بعدها 30،40 بار از تلویزیون پخش شد؛ دو سال اجازه پخش به آن در سینما ندادند. اشک سرما را ششسال نگه داشتند تا اجازه تولید دهند. اکنون هم پخش فیلم اشک سرما محدود شده است بهخاطر بازیگر زن فیلم، در صورتی که این مساله به فیلمساز و صدنفر آدمی که این فیلم را ساختند، ربطی ندارد. در دوره جدیدتر هم شرایط خیلی فرق کرد، اکنون سینمای جنگ دست افرادی خاص است و بهراحتی نمیتوان کار کرد.
ایراد شما به شیوه تخصیص بودجه در حوزه فیلم جنگ است؟
بله، تخصیص به هیچوجه عادلانه نیست. سینمای جنگ اصولا سینمای پرهزینهتری نسبت به شاخههای دیگر است. الان دیگر بحث بودجه نیست یک زمانی بحث بودجه بود، اکنون بودجه داده میشود اما فیلم خوب درنمیآید چون بودجهها را به یکسری فیلمسازان خاص میدهند.
بهطور کلی شما با چه هدف و رویکردی وارد فضای فیلمسازی جنگ شدید؟
هدف من ورود به دنیای فیلمسازی بود و یک بخشی از آن هم فیلمسازی برای جنگ بود، من در سنوسالی به فیلمسازی روی آوردم که جنگ شروع شده بود، طبیعتا جنگ تاثیرش را بر همه افراد جامعه میگذارد، من هم تحت تاثیرات آن قرار گرفتم و عکسالعمل نشان دادم، عکسالعمل از مستندهای جنگی شروع شد و به فیلمسازی برای سینما ختم شد، بهنوعی میتوان گفت واکنشی طبیعی بود.
میتوان اسمش را «ادای دین» گذاشت؟
بله، اکنون هم اگر اتفاق غیرمترقبهای در جامعه پیش بیاید، طبیعتا هر فیلمسازی خودش را مسوول میداند که نسبت به آن رویداد ملی ادای دین کند، آن زمان هم جنگ یک اتفاق بزرگ بود و من دوست داشتم ادای دین کنم و این کار را هم کردم.
سینمای جنگ با زوایای مختلفی که در این سالها به آن پرداخته شده است، چه بازتاب و تاثیری را در سطح جامعه و در میان مردم داشته است؟
مردم در زمان جنگ بیشتر از طریق تلویزیون و رادیو در جریان اخبار جنگ قرار میگرفتند، سینما بعدها وارد این عرصه شد. مردم جنگ را از طریق فیلمهای خبری و تلویزیون دنبال میکردند، در اواخر جنگ سینمای جنگ هم ظهور کرد و فیلمهایی تولید شد، مردم در آن زمان از طریق فیلمهای تلویزیون با جنگ آشنا شده و اشباع بودند و مدتها طول کشید که سینمای جنگ مخاطب خودش را پیدا کند.
آیا در زمینه جذب مخاطب موفق عمل کرد؟
بله، در یک زمانهایی موفق بود. فیلمهای خوبی ساخته شد و مخاطب خوبی هم داشت.
و روند این موفقیت در میان نسلهای بعدی هم همچنان ادامه داشته است؟
نسلهایی بعدتر و جدیدتر از طریق سینمای جنگ بیشتر با مقوله جنگ آشنا شدند چون تلویزیون که در این موضوعات برنامههای هفتگی داشت، فیلمهای سینمایی جذابتر از فیلمهای تلویزیون بود، اما میتوانم بگویم تعداد فیلمهایی که ساخته شد بازگوکننده و جوابگوی هشتسال جنگ نبود، یک شمای کلی از فضای جنگ را بهنسل جدید منتقل میکرد و بهاعتقاد من صرفا با دیدن این فیلمها نسل بعدی نمیتواند با مقوله جنگ آشنا شود چون جنگ بسیار گسترده بود و این فیلمها محدود هستند.
علت این محدودیتها چیست؟
بعد از سالهای 59 و60 که سینمای نوین راهاندازی شد و تولیدات سینما رواج پیدا کرد، یکی از متفاوتترین و اصلیترین حوزهها سینمای جنگ بود و خیلی هم موفق بود اما بهتدریج با گذشت زمان رو به افول رفت. باید توجه داشت که از نظر کمی سینما نمیتواند تمام آن گستره جنگ را پوشش دهد و تمام آن لوکیشنها را به مخاطب نشان دهد، این نوع سینما هنر پرهزینهای است و تولیدات اندکی دارد، با این تولیدات اندک نمیتواند ادای دین کند، طبیعتا یک بخشهای کوچکی را میتواند انتخاب کند و به مخاطب انتقال دهد. از نظر کمی من اینطور به آن نگاه میکنم که حجم فیلمهایی که ساخته شد خیلی در مقابل آن اتفاق بزرگی که در ایران رخ داده بود، ناچیز است.
با گذشت این همه سالی که از جنگتحمیلی ایران و عراق میگذرد، فکر میکنید همچنان پرداختن به این موضوعات را در سینما باید جدی گرفت و به سوژههایی با این محور پرداخت؟
جنگ بخشی از تاریخ این مرزوبوم است و نمیتوان آن را کنار گذاشت، باید از جنبههای مثبت و جنبههای منفیاش درس گرفت. نمیتوان آن را حذف کرد، باید آن را تحلیل کرد و با نگاه کارشناسی به آن پرداخت. باید از طریق عالم سینما بهنوعی مخاطب را در جریان آن دوران قرار داد. از آن گذشته خود بستر جنگ در هر جامعهای برای فیلمسازان یکی از نمایشیترین دستمایههای هنری است چون بهخودی خود دارای تنش است، لایههای مختلف انسانی آدمها را محک میزند و مورد آزمایش قرار میدهد، انسانها به آن واکنش نشان میدهند، همین حرکتهایی که نمایشی شدند بروز احساسات و عواطف انسانها و آرمانها و اهداف یک ملت را میشود در آن دید، برای همین بهسادگی نمیتوان از آن گذشت.
در سالهای اخیر چندان توجهی از سوی مخاطبان و خود فیلمسازان به این سینما صورت نمیگیرد، دلیلش دلسردشدن فیلمساز برای ساخت فیلم است یا استقبال مخاطب کم شده است؟
این مساله ابعاد مختلفی دارد به هر حال فیلمساز با جامعهاش رشد میکند و گاهی قدمهای بلندتری از جامعهاش برمیدارد و آیندهنگری بیشتری نسبت به اقشار مختلف از جامعهاش دارد بنابراین انتظار فیلمساز این است که فیلمی بسازد تا جامعهاش را سمتوسو دهد و فلاشهایی بزند که جامعهاش را به آن سوی بکشاند در زمان جنگ چون یک زمان محدودی است که جنگ اتفاق افتاده همه نگاهها نزدیک بههم است. زمان که میگذرد نگاهها متفاوت میشود چون جنگ و شخصیتها تحلیل شدهاند و تاریخ جنگ مجددا مرور میشود و مناسبات داخلی و خارجی مورد ارزیابی قرار میگیرد و همه این نگاهها باعث میشود نگاه فیلمساز هم گستردهتر و پویاتر شود که این نگاه پویا و مردمشمول و جهان شمول را بعضی از مسوولان نمیپسندند. به این دلیل که آنها یک نگاه بستهتری نسبت به این مقوله دارند و برای همین مساله باعث میشود یک دیواری بین هنرمند و مسوولان کشیده شود و هنرمند کمتر میتواند بهراحتی کار کند و آزاداندیشی پیشه کند و بتواند حرف و دیدگاه خاص خودش را بزند. بهنظر من این موضوع دلیل اصلی فاصله فیلمسازان جنگ از این سینماست.
عموما در چه موضوعاتی این ممانعت و مقاومتها بیشتر دیده میشود؟
خیلی از موضوعات را میتوان مثال زد، راحت نمیتوان به رابطه عاطفی بین دو انسان در شخصیتهای دوران جنگ پرداخت، یعنی بهراحتی نمیپذیرند. همینطور تنشهایی که در بعضی موارد در بعضی عملیاتها به وجود میآمد بین فرماندهان جنگ، سربازان جنگ، بین جامعه و جنگ که طبیعی هم هست و در هر جنگی هم وجود دارد، از یک طرف مسایل اعتقادی و آرمانی وجود دارد اما هر جنگی با تمام اهداف مثبتی که اگر داشته باشد، مصایبی هم در کنار خودش دارد که اگر این مصایب نشان داده نشود، مخاطب جنگ شخصیتها را باور نمیکند. اینها در کنار هم موضوع جنگ را کامل میکند، بنابراین فیلمها تکبعدی میشود مخاطب هم بهراحتی این را میفهمد، فیلمها بهسمتی میروند که مسوولان میپسندند و همان تولیدات را ادامه میدهند، قطعا طی چند سال اخیر تقریبا هیچ فیلمی مخاطب را در این ژانر جذب نکرده است.
موضوعات مختلفی در لایههای جنگ ایران و عراق وجود دارد که برای فیلمسازی زوایای مختلفی را ایجاد میکند، بهطوری که هر فیلمساز از یک زاویه به آن میپردازد، از میان این موضوعات و محورها کدامیک تاکنون بیشتر مورد توجه فیلمسازان بوده است؟
بهعقیده من تاکنون بیشتر بهمسایل فیزیکی و اکشن جنگ پرداخته شده و کمتر بهمسایل درونی و شخصیتهای جنگ نگاه شده است. بهمسایل نظامی و طراحیهای عملیاتی که اصلا پرداخته نشده است، همچنین بهمسایل سیاسی و پشتصحنه جنگ هم پرداخته نشده و بیشتر بهمسایل روزمره جنگ توجه شده است. عملیاتهای محدود با کنشهای لحظهای با پیروزیهای سریع تا پیروزیهای باطنی بیشتر مورد توجه بوده است. در حالی که جنگ ابعاد مختلفی دارد اگر فیلمساز نگاه ریزبینی داشته باشد، طبیعتا میتواند سوژههایش را از دل این همه ماجرا پیدا کند چون جنگ سرشار از سوژه است، حتی خاطراتی نوشته میشود اما اجازه پرداخت و کار پیدا نمیکند، کتابها چاپ میشوند و احیانا تعدادی میخوانند و در نهایت گوشهای خاک میخورند و هیچکدام بهتصویر کشیده نمیشود بهدلیل همان ابعادی که مطرح کردم.
زوایای فیلمسازی در زمینههایی که میگویید زاییده چه چیزی بود، آیا خود جامعه فیلمسازان را به این سمت گرایش میدادند؟
خیر؛ بیشتر زاییده خود سیاستگذاریهای فرهنگی بود، یعنی عموما کانالیزه میشد که فیلمساز رزمنده را جوری نشان دهد که همیشه پیروز است، دشمن ضعیف است و همیشه با ایمان کامل رزمنده برای جنگ میرود. اینها چیزهایی است که تاثیر سیاستگذاری بود و تاثیر وقایع جنگ نیست. وقایع بهذات ابعاد مختلفی دارد، بنابراین فیلمها یک شکل میشود با یک تم، با یک نوع دیالوگ، با یک نوع شخصیت، با یک لوکیشن و با یک دشمن این تکرار مکررات باعث میشود که مخاطب قید دیدن این فیلمها را بزند.
در فیلمهایتان بیشتر میخواستید چه فضایی را منعکس کنید؟
سال 65 که اولین فیلمم «زندگی در ارتفاعات» را ساختم چون درآن جامعه بودم و میدیدم تلویزیون چه فیلمهایی پخش میکرد، به این ترتیب نیاز مردم را شناختم. به هر حال تلاش میکردم فیلمی بسازم که مردم کمتر دیده باشند، تکیه را بر روابط انسانی در جنگ گذاشتم نه شلیک توپ و گلوله و خمپاره، در «هور در آتش» هم بیشتر روابط انسانی را مشاهده میکنید، روابط انسانیای که در یک فضای جغرافیایی خاص اتفاق میافتد و شخصیتها در آن جغرافیا حل میشوند و مخاطب را با خود میبرند، در سرتاسر فیلم یک جمله شعاری پیدا نمیکنید با اینکه در سال 70 ساخته شده و همینطور در «زندگی در ارتفاعات»، با همین نگاه «ستارگان خاک» را ساختم در حالی که یک فیلم اجتماعی با پسزمینه جنگ و شخصیتهای جنگ بود. فیلم «اشک سرما» که سال 82 ساخته شد، با موضوع جنگهای داخلی بسیار موضوع حساسی بود، شاید بیش از ششسال من صبر کردم که در مقابلش موضع نگیرند و اجازه دهند فیلم ساخته شود در حالی که فیلمساز باید دستش باز باشد و زمانی که بهنتیجه مطلوبی میرسد، اجازه دهند فیلم را بسازد.
با چه موانعی حین ساخت فیلمها روبهرو بودید؟
الان هم گفتنش چندان تاثیری ندارد. ستارگان خاک را که بعدها 30،40 بار از تلویزیون پخش شد؛ دو سال اجازه پخش به آن در سینما ندادند. اشک سرما را ششسال نگه داشتند تا اجازه تولید دهند. اکنون هم پخش فیلم اشک سرما محدود شده است بهخاطر بازیگر زن فیلم، در صورتی که این مساله به فیلمساز و صدنفر آدمی که این فیلم را ساختند، ربطی ندارد. در دوره جدیدتر هم شرایط خیلی فرق کرد، اکنون سینمای جنگ دست افرادی خاص است و بهراحتی نمیتوان کار کرد.
ایراد شما به شیوه تخصیص بودجه در حوزه فیلم جنگ است؟
بله، تخصیص به هیچوجه عادلانه نیست. سینمای جنگ اصولا سینمای پرهزینهتری نسبت به شاخههای دیگر است. الان دیگر بحث بودجه نیست یک زمانی بحث بودجه بود، اکنون بودجه داده میشود اما فیلم خوب درنمیآید چون بودجهها را به یکسری فیلمسازان خاص میدهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.