|

سعید صادقی عکاس:

اولین گلوله دشمن همیشه به سمت عکاس جنگ است

نگین نصیری

اولین گلوله دشمن همیشه به سمت عکاس جنگ است
سعید صادقی را بیشتر با عکس‌هایی که از جنگ گرفته می‌شناسند. او همه سال‌های جنگ در منطقه بوده است. چندین کتاب چاپ و نمایشگاه‌های زیادی برگزار کرده است. سال ۱۳۸۵ نشان شجاعت و سال ۱۳۸۶ نشان درجه یک هنری گرفت. با او هم در مورد عکس‌هایش از هشت‌سال جنگ ایران و عراق حرف زدیم؛ هم درباره چالش‌های عکاسی جنگ. می‌گوید: «من عکاسی را در جنگ یاد گرفته‌ام.»

جنگ هشت‌ساله چه تاثیری بر عکاسی ایران گذاشت؟
جایگاه عکاسی جنگ خیلی مهم است. جنگ، نگاه عکاسی ما را دگرگون کرد. همین به پیشرفت عکاسی در دانشگاه‌ها هم کمک کرد. عکس‌های ما در نگاه بیگانگان هم تاثیرگذار بود. نوع تفکر و جنس دفاعی که در عکس‌ها دیده می‌شد، در ذهن می‌ماند. عکاسی جنگ ردپایی از نشانه‌ها، مفاهیم و انگیزه‌های دفاع مقدس است؛ اگرچه این روزها به عکاسی دفاع مقدس حتی در دانشگاه هم اهمیت نمی‌دهند. بیشتر دانشجویان روی عکاسان خارجی کار می‌کنند. لایه‌های دفاع مقدس ما امروز به جامعه و نسل امروز متصل نیست.
شما در طول جنگ مجروح هم شدید؟
در طول جنگ سه‌بار ترکش و گلوله خوردم. برای مرگ عکاس جنگ کسی گریه نمی‌کند. هم شلیک گلوله دشمن به سمت عکاس جنگ است، هم خودی. حتی الان هم تکیه‌گاهی نداریم. آن فضا اینقدر برای ما هیجان ایجاد کرده بود که در هر حالتی حاضر بودیم جان خودمان را فدا کنیم‪. من روز دوم جنگ در آبادان بودم. اول مهر در آبادان بودم و اشتباهی از جاده‌ای رفته بودم که سال‌ها دست عراقی‌ها بود. صبحانه را در مسجدجامع خوردیم با سماجتم از جنگ عکاسی کردم. خیلی هم سر عکس‌هایم دردسر کشیدم. من در جست‌وجوی محتوا بودم. اولین ارتباطم در مقابل صحنه‌های جنگ کمک بود؛ بعد عکاسی. در بعضی از عکس‌ها من اول به خیلی از مجروحان کمک کردم و بعد خودم مجروح شدم. عکس‌هایی دارم که وقتی مجروح بودم گرفتم. عکاس حرفه‌ای سعی می‌کند لحظه‌ها را خوشه‌چینی کند ولی برای من بیشتر هموطن‌هایم مهم بودند. ما در خاکریز زندگی می‌کردیم مثل خیلی از عکاس‌های حرفه‌ای نبودیم که یک روز با هلیکوپتر ببرندشان منطقه و عکس بگیرند و برگردند. بیشتر از رزمنده‌ها در رنج بودیم. آنها با اسلحه در یک نقطه می‌نشستند ولی من گاهی 50کیلومتر را باید پیاده می‌رفتم تا لحظه‌ای را برای عکاسی شکار کنم.
آرشیو عکس‌هایتان را دارید؟
الان 20حلقه از فیلم‌هایی که داشتم در اداره‌های مرتبط گم شده است. اصلا معلوم نیست کجا هست. خیلی از عکس‌هایم گم شده است. گاهی دوستانم عکس‌های من را که پیدا می‌کنند کپی می‌کنند و به دستم می‌رسانند. عکس‌هایی دارم از بچه‌های خودمان که دچار موج گرفتگی شده بودند. یک‌بار در منطقه سلیمانیه گم شده بودم. یک موقع‌هایی که دلمان می‌گیرد با بچه‌ها دوباره می‌رویم منطقه. می‌رویم یک جاهایی که خودمان بلد هستیم و کسی خبر ندارد.
چرا رفتید سراغ عکاسی از جنگ؟ قبل از جنگ هم عکاسی می‌کردید؟
خودم تصمیم گرفتم که به جنگ بروم. من عکاس حرفه‌ای نبودم. در جنگ عکاسی را یاد گرفتم. نگاه فرمال نداشتم. بیشتر محتوا برایم مهم بود. تکنیک بلد نبودم. نترس بودم. چندین‌بار مجروح شدم. ولی انگیزه‌هایمان خیلی قوی بود. نسل ما برای کشته شدن می‌رفت. نه کشتن دشمن و این از وجدان و نجابت نسل آن دوره بود.
نمی‌توانم آن آشوب و پریشانی جنگ را توصیف کنم. بدن‌های قطعه قطعه شده کسانی را می‌دیدی که تا لحظاتی پیش کنارت بوده‌اند. در آن موقعیت که خودت هم در معرض مرگ قرار داری.
اولین گلوله دشمن همیشه به سمت عکاس جنگ است. چون یک عکس می‌تواند به اندازه یک لشکر در مقابله با دشمن کاربرد داشته باشد. عکس جنگ است که هویت جنگ را گواهی می‌دهد. واژه‌ها مثل بزک می‌ماند برای جنگ. عکسی که در دل آتش گرفته شده، قابل لمس‌تر است. اگر صداقت داشته باشد همه جامعه آن را قبول می‌کنند. ولی بعضی‌ها فقط کاسبان جنگ بودند. ولی افتخار هشت سال جنگ برای چه کسی است؟ نسل امروز افتخار می‌کند؟ من را به خاطر عکس‌هایم می‌شناسند. ولی خیلی‌ها بودند که جانشان را دادند و هیچ‌کس هم نمی‌شناسدشان. ما با عقلمان در میدان جنگ شرکت نکردیم با هیجانمان رفتیم. من اگر جنگ نمی‌رفتم نمی‌توانستم زندگی کنم. حالا عکس‌هایی را می‌بینم به اسم کسانی که هرگز در جنگ حضور نداشتند. و این سوءاستفاده از جنگ است.
بعد از یک‌ بازه‌زمانی کوتاه در زمان جنگ جنس عکس‌هایتان عوض می‌شود. این تفاوت ناشی از چیست؟
شبی که خرمشهر دست دشمن افتاد، ما از شهر فرار کردیم. همه قتل‌عام شده بودند. دیگر به کسی نمی‌شد کمک کرد. باید مجروح‌ها را از اروند رد می‌کردیم. من یک نوع حس آرتیستیک هم داشتم، اینکه شجاع هستم. وقتی برگشتیم، شب اول همه گریه می‌کردند. طوری که انگار زمین و آسمان هم گریه می‌کرد. تا به حال به اندازه آن شب‌ها رنج نکشیده‌ام. وجودم منقلب شد، ولی مثل سنگ شده بودم و دیگر حتی گریه هم نمی‌توانستم بکنم.
حتی تعریف‌کردنش هم برایم سخت است. نوع نگاه من به عکاسی از همان‌جا تغییر کرد. از نظر زمانی، وقتی که به عکس‌هایم نگاه می‌کنید تفاوتش را با عکس‌های قبلی متوجه می‌شوید. بعد از آن زمان حس عکس‌ها را بیشتر می‌فهمید. بعد از آن اتفاق دیگر با لنز تله عکس نگرفتم و با واید شروع به عکاسی کردم. وقتی با لنز واید عکاسی می‌کنید خیلی باید به سوژه نزدیک شوید و فاصله بیشتر از دو متر نباید باشد. از بین رفتن فاصله‌ها باعث شد تا من درک عکاسی‌ام متغیر شود و با نفس آن رزمندگان عکس بگیرم. من اصلا تکنیک بلد نبودم. نچوی با اینکه بیشتر در جست‌وجوی انسانیت است ولی همراه آن علم عکاسی را هم می‌داند. از تکنیک استفاده می‌کند. من بعد از جنگ این تکنیک را پیدا کردم. نچوی به‌واسطه دانشش نسبت به موقعیت‌ها عکاسی می‌کند. من احساس می‌کنم به دان‌مک‌کالن نزدیک ترم. ولی از نچوی دیوانه‌ترم. مک‌کالن از نظر روحی فرسوده‌تر است، مثل من. شاید عکاسان جنگ در میدان کشته نشوند ولی به مرگ عادی هم نمی‌میرند. از درون پوسیده می‌شوند و فقط خانواده‌هایشان این رنج را می‌فهمند.
خطرناک‌ترین موقعیتی که در جنگ با آن روبه‌رو شدید، چه بود؟
یک‌بار من داشتم از منطقه‌ای عبور می‌کردم که به آن سه‌راه مرگ می‌گفتند، یک لحظه برگشتم و دیدم همه کسانی که با هم بودیم روی زمین افتاده‌‌اند و دارند جان می‌دهند. ماتم برد. هیچ کاری نمی‌توانستم بکنم. رزمنده‌ها را بغل می‌کردم. اصلا دوربین را فراموش کرده بودم. همه‌چیز را فراموش کرده بودم. فرمانده آمده بود سیلی می‌زد توی صورتم تا به هوش بیایم. بعدها فهمیدم که به اینجا می‌گویند سه‌راه مرگ، چون هیچ‌کسی از آنجا زنده بیرون نمی‌آمد.
این روزها به‌عنوان عکاس جنگ، باز هم عکاسی می‌کنید؟
بعد از جنگ من چند فیلم مستند کار کردم و فیلمبرداری کردم. ولی فضای کاری برای ما خیلی محدود شده است.
امروز عکاس جنگ به حاجی‌فیروز سال‌های جنگ تبدیل شده ‌است. تعریف خاطره، دیگر کلیشه‌ای شده ‌است. هزاران ساعت فیلم دفاع مقدس پخش شده ولی کدام جوان ما با دیدن اینها انگیزه ایرانی‌بودن پیدا می‌کند؟ ما باید پاسخگوی نسلی باشیم که آن سال‌ها را ندیده‌اند.
سعید صادقی را بیشتر با عکس‌هایی که از جنگ گرفته می‌شناسند. او همه سال‌های جنگ در منطقه بوده است. چندین کتاب چاپ و نمایشگاه‌های زیادی برگزار کرده است. سال ۱۳۸۵ نشان شجاعت و سال ۱۳۸۶ نشان درجه یک هنری گرفت. با او هم در مورد عکس‌هایش از هشت‌سال جنگ ایران و عراق حرف زدیم؛ هم درباره چالش‌های عکاسی جنگ. می‌گوید: «من عکاسی را در جنگ یاد گرفته‌ام.»

جنگ هشت‌ساله چه تاثیری بر عکاسی ایران گذاشت؟
جایگاه عکاسی جنگ خیلی مهم است. جنگ، نگاه عکاسی ما را دگرگون کرد. همین به پیشرفت عکاسی در دانشگاه‌ها هم کمک کرد. عکس‌های ما در نگاه بیگانگان هم تاثیرگذار بود. نوع تفکر و جنس دفاعی که در عکس‌ها دیده می‌شد، در ذهن می‌ماند. عکاسی جنگ ردپایی از نشانه‌ها، مفاهیم و انگیزه‌های دفاع مقدس است؛ اگرچه این روزها به عکاسی دفاع مقدس حتی در دانشگاه هم اهمیت نمی‌دهند. بیشتر دانشجویان روی عکاسان خارجی کار می‌کنند. لایه‌های دفاع مقدس ما امروز به جامعه و نسل امروز متصل نیست.
شما در طول جنگ مجروح هم شدید؟
در طول جنگ سه‌بار ترکش و گلوله خوردم. برای مرگ عکاس جنگ کسی گریه نمی‌کند. هم شلیک گلوله دشمن به سمت عکاس جنگ است، هم خودی. حتی الان هم تکیه‌گاهی نداریم. آن فضا اینقدر برای ما هیجان ایجاد کرده بود که در هر حالتی حاضر بودیم جان خودمان را فدا کنیم‪. من روز دوم جنگ در آبادان بودم. اول مهر در آبادان بودم و اشتباهی از جاده‌ای رفته بودم که سال‌ها دست عراقی‌ها بود. صبحانه را در مسجدجامع خوردیم با سماجتم از جنگ عکاسی کردم. خیلی هم سر عکس‌هایم دردسر کشیدم. من در جست‌وجوی محتوا بودم. اولین ارتباطم در مقابل صحنه‌های جنگ کمک بود؛ بعد عکاسی. در بعضی از عکس‌ها من اول به خیلی از مجروحان کمک کردم و بعد خودم مجروح شدم. عکس‌هایی دارم که وقتی مجروح بودم گرفتم. عکاس حرفه‌ای سعی می‌کند لحظه‌ها را خوشه‌چینی کند ولی برای من بیشتر هموطن‌هایم مهم بودند. ما در خاکریز زندگی می‌کردیم مثل خیلی از عکاس‌های حرفه‌ای نبودیم که یک روز با هلیکوپتر ببرندشان منطقه و عکس بگیرند و برگردند. بیشتر از رزمنده‌ها در رنج بودیم. آنها با اسلحه در یک نقطه می‌نشستند ولی من گاهی 50کیلومتر را باید پیاده می‌رفتم تا لحظه‌ای را برای عکاسی شکار کنم.
آرشیو عکس‌هایتان را دارید؟
الان 20حلقه از فیلم‌هایی که داشتم در اداره‌های مرتبط گم شده است. اصلا معلوم نیست کجا هست. خیلی از عکس‌هایم گم شده است. گاهی دوستانم عکس‌های من را که پیدا می‌کنند کپی می‌کنند و به دستم می‌رسانند. عکس‌هایی دارم از بچه‌های خودمان که دچار موج گرفتگی شده بودند. یک‌بار در منطقه سلیمانیه گم شده بودم. یک موقع‌هایی که دلمان می‌گیرد با بچه‌ها دوباره می‌رویم منطقه. می‌رویم یک جاهایی که خودمان بلد هستیم و کسی خبر ندارد.
چرا رفتید سراغ عکاسی از جنگ؟ قبل از جنگ هم عکاسی می‌کردید؟
خودم تصمیم گرفتم که به جنگ بروم. من عکاس حرفه‌ای نبودم. در جنگ عکاسی را یاد گرفتم. نگاه فرمال نداشتم. بیشتر محتوا برایم مهم بود. تکنیک بلد نبودم. نترس بودم. چندین‌بار مجروح شدم. ولی انگیزه‌هایمان خیلی قوی بود. نسل ما برای کشته شدن می‌رفت. نه کشتن دشمن و این از وجدان و نجابت نسل آن دوره بود.
نمی‌توانم آن آشوب و پریشانی جنگ را توصیف کنم. بدن‌های قطعه قطعه شده کسانی را می‌دیدی که تا لحظاتی پیش کنارت بوده‌اند. در آن موقعیت که خودت هم در معرض مرگ قرار داری.
اولین گلوله دشمن همیشه به سمت عکاس جنگ است. چون یک عکس می‌تواند به اندازه یک لشکر در مقابله با دشمن کاربرد داشته باشد. عکس جنگ است که هویت جنگ را گواهی می‌دهد. واژه‌ها مثل بزک می‌ماند برای جنگ. عکسی که در دل آتش گرفته شده، قابل لمس‌تر است. اگر صداقت داشته باشد همه جامعه آن را قبول می‌کنند. ولی بعضی‌ها فقط کاسبان جنگ بودند. ولی افتخار هشت سال جنگ برای چه کسی است؟ نسل امروز افتخار می‌کند؟ من را به خاطر عکس‌هایم می‌شناسند. ولی خیلی‌ها بودند که جانشان را دادند و هیچ‌کس هم نمی‌شناسدشان. ما با عقلمان در میدان جنگ شرکت نکردیم با هیجانمان رفتیم. من اگر جنگ نمی‌رفتم نمی‌توانستم زندگی کنم. حالا عکس‌هایی را می‌بینم به اسم کسانی که هرگز در جنگ حضور نداشتند. و این سوءاستفاده از جنگ است.
بعد از یک‌ بازه‌زمانی کوتاه در زمان جنگ جنس عکس‌هایتان عوض می‌شود. این تفاوت ناشی از چیست؟
شبی که خرمشهر دست دشمن افتاد، ما از شهر فرار کردیم. همه قتل‌عام شده بودند. دیگر به کسی نمی‌شد کمک کرد. باید مجروح‌ها را از اروند رد می‌کردیم. من یک نوع حس آرتیستیک هم داشتم، اینکه شجاع هستم. وقتی برگشتیم، شب اول همه گریه می‌کردند. طوری که انگار زمین و آسمان هم گریه می‌کرد. تا به حال به اندازه آن شب‌ها رنج نکشیده‌ام. وجودم منقلب شد، ولی مثل سنگ شده بودم و دیگر حتی گریه هم نمی‌توانستم بکنم.
حتی تعریف‌کردنش هم برایم سخت است. نوع نگاه من به عکاسی از همان‌جا تغییر کرد. از نظر زمانی، وقتی که به عکس‌هایم نگاه می‌کنید تفاوتش را با عکس‌های قبلی متوجه می‌شوید. بعد از آن زمان حس عکس‌ها را بیشتر می‌فهمید. بعد از آن اتفاق دیگر با لنز تله عکس نگرفتم و با واید شروع به عکاسی کردم. وقتی با لنز واید عکاسی می‌کنید خیلی باید به سوژه نزدیک شوید و فاصله بیشتر از دو متر نباید باشد. از بین رفتن فاصله‌ها باعث شد تا من درک عکاسی‌ام متغیر شود و با نفس آن رزمندگان عکس بگیرم. من اصلا تکنیک بلد نبودم. نچوی با اینکه بیشتر در جست‌وجوی انسانیت است ولی همراه آن علم عکاسی را هم می‌داند. از تکنیک استفاده می‌کند. من بعد از جنگ این تکنیک را پیدا کردم. نچوی به‌واسطه دانشش نسبت به موقعیت‌ها عکاسی می‌کند. من احساس می‌کنم به دان‌مک‌کالن نزدیک ترم. ولی از نچوی دیوانه‌ترم. مک‌کالن از نظر روحی فرسوده‌تر است، مثل من. شاید عکاسان جنگ در میدان کشته نشوند ولی به مرگ عادی هم نمی‌میرند. از درون پوسیده می‌شوند و فقط خانواده‌هایشان این رنج را می‌فهمند.
خطرناک‌ترین موقعیتی که در جنگ با آن روبه‌رو شدید، چه بود؟
یک‌بار من داشتم از منطقه‌ای عبور می‌کردم که به آن سه‌راه مرگ می‌گفتند، یک لحظه برگشتم و دیدم همه کسانی که با هم بودیم روی زمین افتاده‌‌اند و دارند جان می‌دهند. ماتم برد. هیچ کاری نمی‌توانستم بکنم. رزمنده‌ها را بغل می‌کردم. اصلا دوربین را فراموش کرده بودم. همه‌چیز را فراموش کرده بودم. فرمانده آمده بود سیلی می‌زد توی صورتم تا به هوش بیایم. بعدها فهمیدم که به اینجا می‌گویند سه‌راه مرگ، چون هیچ‌کسی از آنجا زنده بیرون نمی‌آمد.
این روزها به‌عنوان عکاس جنگ، باز هم عکاسی می‌کنید؟
بعد از جنگ من چند فیلم مستند کار کردم و فیلمبرداری کردم. ولی فضای کاری برای ما خیلی محدود شده است.
امروز عکاس جنگ به حاجی‌فیروز سال‌های جنگ تبدیل شده ‌است. تعریف خاطره، دیگر کلیشه‌ای شده ‌است. هزاران ساعت فیلم دفاع مقدس پخش شده ولی کدام جوان ما با دیدن اینها انگیزه ایرانی‌بودن پیدا می‌کند؟ ما باید پاسخگوی نسلی باشیم که آن سال‌ها را ندیده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.