|

نبود نیاز عمومی به موسیقی، حتی در جنگ

ادیب وحدانی

هیچ کتاب مهم موسیقی‌ای در جهان نیست که فصلی را به‌موسیقی جنگ تخصیص نداده باشد، قرن‌های متعدد نظام‌مندی و نت‌نویسی در موسیقی غرب، همیشه با نگارش و اجرای انواع موسیقی حماسی و نظامی همراه بوده که طبعا به یک نوع موسیقی سنتی یا سنت موسیقیایی در فرهنگ موسیقی کلاسیک تبدیل شده است. خاطرات شفاهی و اخیرا کتبی از جبهه‌های جنگ هشت‌ساله ایران و عراق، نشان می‌دهد عمده وظایف موسیقی جنگ اروپا در ایران به‌جای آنکه برعهده ساز و ارکستر باشد، برگردن یک خواننده، مداح و نوحه‌سرا قرار گرفته است. به این ترتیب اسطوره‌های این دوره جنگ هم به‌جای آهنگساز یا ترانه‌سرا، عموما افرادی مانند حاج‌صادق آهنگران یا غلام کویتی‌پور یا معدود افراد مشهور مشابه هستند. این افراد به‌تنهایی زحمت یک ارکستر را به‌دوش می‌کشیده‌اند و به رزمندگان روحیه می‌داده‌اند، آنها را تهییج می‌کردند و شب عملیات را با حس و حال و هوای معنوی توام می‌کردند. در این میان می‌توان به‌عنوان نمونه به ترانه «ممد نبودی...» اشاره کرد که همان‌طور که سال قبل در مجله تجربه نوشتم یک اثر بی‌بدیل است. فتح خرمشهر، تنها استثنای یک تاریخ چند صدساله سرتاسر شکست و باخت (و در چند مورد، تعدادی غارت و راهزنی خجالت‌آور) بود. فتح خرمشهر محل برگشت یک غرور ملی مدام جریحه‌دارشده پس از حمله چنگیز بود و غلام کویتی‌پور - همان‌طور که طی این همه سال ثابت کرد - صرفا با تکیه بر ذوق و قریحه و با روحیه‌ای آکنده از افتخار و دریغ توامان و با یک برخورد کاملا غریزی، توانست یک شعر کاملا متوسط اما بسیار خودمانی را در اجرایی استثنایی (که دقیقا به‌اندازه همان فتح استثنایی بود) در یک دستگاه که به‌ذات چیز چندانی در عرصه غرور و تفاخر نداشت و از «شوری» که به آن مسما بود و سال‌ها بود که فقط یک نام را یدک می‌کشید، اجرا کند!
بعد از گذشت چند سال، میرزمانی که یکی از بدترین دوره‌های موسیقی ایران را طی همین چند سال گذشته، در سمت ریاست دفتر موسیقی گذراند، روی همین نوحه «ممد نبودی» یک آهنگ ساخت. به زحمت می‌توان این آهنگ میرزمانی را شنید و حتی با‌ هزار زحمت نمی‌توان آن نوحه دلنشین پر از زیبایی و افتخار را از یاد برد. حکایت موسیقی در ایران، به‌نظر من همان حکایت کلی فرهنگ و هنر است؛ نه مردم دلی به آن سپرده‌اند و نه دولت دغدغه‌ای دارد. فقط گاهی یک نفر از سر دل و با به‌کاربردن قریحه و غریزه و از سر احساسات خود یک کار عالی تولید می‌کند و کل حرفه هنرمند حرفه‌ای در این ملک تقدیر، آموزش هنر به هنرجویانی است که آنها هم بلد نیستند و لازم نیست هنرشان را به‌کار گیرند و دیگر هیچ!
هیچ کتاب مهم موسیقی‌ای در جهان نیست که فصلی را به‌موسیقی جنگ تخصیص نداده باشد، قرن‌های متعدد نظام‌مندی و نت‌نویسی در موسیقی غرب، همیشه با نگارش و اجرای انواع موسیقی حماسی و نظامی همراه بوده که طبعا به یک نوع موسیقی سنتی یا سنت موسیقیایی در فرهنگ موسیقی کلاسیک تبدیل شده است. خاطرات شفاهی و اخیرا کتبی از جبهه‌های جنگ هشت‌ساله ایران و عراق، نشان می‌دهد عمده وظایف موسیقی جنگ اروپا در ایران به‌جای آنکه برعهده ساز و ارکستر باشد، برگردن یک خواننده، مداح و نوحه‌سرا قرار گرفته است. به این ترتیب اسطوره‌های این دوره جنگ هم به‌جای آهنگساز یا ترانه‌سرا، عموما افرادی مانند حاج‌صادق آهنگران یا غلام کویتی‌پور یا معدود افراد مشهور مشابه هستند. این افراد به‌تنهایی زحمت یک ارکستر را به‌دوش می‌کشیده‌اند و به رزمندگان روحیه می‌داده‌اند، آنها را تهییج می‌کردند و شب عملیات را با حس و حال و هوای معنوی توام می‌کردند. در این میان می‌توان به‌عنوان نمونه به ترانه «ممد نبودی...» اشاره کرد که همان‌طور که سال قبل در مجله تجربه نوشتم یک اثر بی‌بدیل است. فتح خرمشهر، تنها استثنای یک تاریخ چند صدساله سرتاسر شکست و باخت (و در چند مورد، تعدادی غارت و راهزنی خجالت‌آور) بود. فتح خرمشهر محل برگشت یک غرور ملی مدام جریحه‌دارشده پس از حمله چنگیز بود و غلام کویتی‌پور - همان‌طور که طی این همه سال ثابت کرد - صرفا با تکیه بر ذوق و قریحه و با روحیه‌ای آکنده از افتخار و دریغ توامان و با یک برخورد کاملا غریزی، توانست یک شعر کاملا متوسط اما بسیار خودمانی را در اجرایی استثنایی (که دقیقا به‌اندازه همان فتح استثنایی بود) در یک دستگاه که به‌ذات چیز چندانی در عرصه غرور و تفاخر نداشت و از «شوری» که به آن مسما بود و سال‌ها بود که فقط یک نام را یدک می‌کشید، اجرا کند!
بعد از گذشت چند سال، میرزمانی که یکی از بدترین دوره‌های موسیقی ایران را طی همین چند سال گذشته، در سمت ریاست دفتر موسیقی گذراند، روی همین نوحه «ممد نبودی» یک آهنگ ساخت. به زحمت می‌توان این آهنگ میرزمانی را شنید و حتی با‌ هزار زحمت نمی‌توان آن نوحه دلنشین پر از زیبایی و افتخار را از یاد برد. حکایت موسیقی در ایران، به‌نظر من همان حکایت کلی فرهنگ و هنر است؛ نه مردم دلی به آن سپرده‌اند و نه دولت دغدغه‌ای دارد. فقط گاهی یک نفر از سر دل و با به‌کاربردن قریحه و غریزه و از سر احساسات خود یک کار عالی تولید می‌کند و کل حرفه هنرمند حرفه‌ای در این ملک تقدیر، آموزش هنر به هنرجویانی است که آنها هم بلد نیستند و لازم نیست هنرشان را به‌کار گیرند و دیگر هیچ!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.